Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Cezary Pryca po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "D. E. M. P." Spółki z o.o. w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 29 października 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 661/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Spółki z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: oddalić zażalenie

Postanowieniem z dnia 29 października 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 661/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...], w przedmiocie odmowy zwrotu należności celnych.

Sąd I instancji orzekał w następującym stanie faktycznym sprawy:

"D. E. M. P." Sp. z o.o. z siedzibą w P. wnosząc skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej w W. z [...] grudnia 2009 r. wystąpiła z wnioskiem (formularz PPPr z 17 lutego 2010 r.) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

Postanowieniem z 13 maja 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. odmówił wnioskodawcy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie.

Naczelny Sąd Administracyjny w dniu 30 czerwca 2010 r., sygn. akt I GZ 197/10, uchylił powyższe postanowienie i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania WSA w W. W uzasadnieniu orzeczenia NSA wskazał, iż ocena wniosku o przyznanie prawa pomocy, jakiej dokonał WSA jest niewystarczająca. NSA zobowiązał Sąd I instancji do zbadania i ustalenia od jakiej chwili strona powinna była zaplanować wydatki związane z kosztami sądowymi koniecznymi do poniesienia, w związku z wniesioną przez nią w sprawie skargą. A także czy w chwili, ustalonej zgodnie z powyższym wskazaniem, strona posiadała stosowne środki lub uzyskała je później, aby ponieść koszty sądowe oraz do ustalenia czy strona miała faktyczną możliwość zbycia posiadanych rzeczowych składników majątku, aby dochować terminu do poniesienia opłat sądowych. Jak również do ustalenia, które ze zobowiązań strony powinny ustąpić pierwszeństwa obowiązkowi poniesienia kosztów sądowych w sprawie niniejszej. Sąd I instancji został zobowiązany ponadto do rozważenia, jak w sytuacji spółki poniesienie przez nią koniecznych wydatków np. należności ZUS wpłyną na dalsze istnienie tego podmiotu w obrocie gospodarczym.

Zarządzeniem sędziego sprawozdawcy z 13 sierpnia 2010 r. pełnomocnik skarżącej spółki został wezwany do nadesłania aktualnego zestawienia środków trwałych spółki, odpisu zeznania podatkowego CIT 8 za ostatni rok obrotowy dokumentów potwierdzających stan zatrudnienia w spółce, wyciągów i wykazów z posiadanych przez spółkę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, ostatniego sprawozdania finansowego spółki, a także informacji czy strona miała faktyczną możliwość zbycia posiadanych rzeczowych składników majątku, aby dochować terminu do poniesienia opłat sądowych.

W odpowiedzi pełnomocnik skarżącej wraz z pismem z 30 sierpnia 2010 r. złożył żądane dokumenty i wyjaśnienia.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. po ponownym rozpoznaniu sprawy wskazał, iż spółka "D. E. M. P." posiada stosowne środki umożliwiające poniesienie kosztów sądowych. Podał, iż na kontach bankowych spółki w ING Banku Śląskim S.A. dostępne są kwoty: a) 1.333.361,14 PLN, b) 5.799,40 EUR (tj. 22.849,63 PLN), c) 10.000 USD (tj. 28.500 PLN). Zatem na rachunkach bankowych zostały zgromadzone znaczne środki finansowe w wysokości 1.384.710,77 PLN, co prowadzi do wniosku, iż skarżąca spółka ma dostateczne środki na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

Ustosunkowując się do wytycznych NSA Sąd I instancji podniósł, że strona skarżąca jako profesjonalny podmiot gospodarczy winna była zaplanować wydatki związane z kosztami sądowymi najpóźniej od momentu publikacji orzeczenia Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości z dnia 11 grudnia 2007 r. sygn. akt C161/06, z którego, jak wynika ze skargi, spółka dowiedziała się, że źle interpretowała prawo uiszczając należności celne.

Odnosząc się do kolejnego wskazania NSA dotyczącego faktycznej możliwości zbycia posiadanych przez spółkę rzeczowych składników majątku Sąd podał, że zgodnie z załączonym do akt sprawy "Wprowadzeniem do sprawozdania finansowego za rok 2009", spółka sprzedała środki trwałe o wartości początkowej 17.253.416,01 PLN. Zaś według stanu na dzień 28 lutego 2010 r. sprzedała środki trwałe o wartości początkowej ponad 53 mln złotych, co jednoznacznie wskazuje, że spółka mogła dochować terminów do uiszczenia opłat sądowych, gdyż zbyła, zgodnie z wcześniejszymi planami, posiadane środki trwałe.

Sąd I instancji wskazał nadto, iż spółka posiada środki na zaspokojenie wszystkich swoich zobowiązań bez konieczności rezygnowania z prowadzenia spraw sądowych. Zgodnie ze wspomnianym wyżej sprawozdaniem finansowym, począwszy od miesiąca stycznia 2010 r. spółka zaczęła korzystać z tzw. ulgi na złe długi. Kwota takiej ulgi wynosi ponad 1,5 mln, co również pozwala spółce na gromadzenie środków finansowych na spłatę innych zobowiązań. Ponadto z dniem 1 marca 2010 r. weszła w życie umowa o ubezpieczeniu społecznym między R. P. a R. K., w związku z czym spółka wyrejestrowała pracowników k. z ubezpieczenia w ZUS i zaprzestała rozliczania i naliczania składek ZUS, jak czytamy w sprawozdaniu. Zatem konieczne wydatki na należności ZUS zostały ograniczone dzięki umowie, co z kolei wpłynie na możliwości finansowe podmiotu.

Sąd I instancji podkreślił, iż aktywa spółki na dzień 31 grudnia 2009 r. wyniosły 106.797.952,62 PLN, w tym środków trwałych na kwotę 49.716.058,96 PLN, zaś środków obrotowych na kwotę 57.081.893,66 PLN, a inwestycje krótkoterminowe wynosiły 5.719.193,43 PLN, a w roku 2008 wyniosły 5.545.187,56 PLN, zatem w porównaniu z rokiem poprzednim, są nawet nieznacznie wyższe. Spółka posiada także rezerwy na spłatę zobowiązań w wysokości 1.392.006,56 PLN, zatem jest w stanie pokrywać swoje bieżące należności. Spółka jak wynika z odpisu pełnego z Krajowego Rejestru Sądowego nie znajduje się w stanie upadłości, nie jest wobec niej prowadzone postępowanie układowe, zgodnie z załączonym oświadczeniem zatrudnia 58 pracowników. Nie utraciła zatem płynności finansowej oraz uzyskuje bieżące dochody ze sprzedaży sprzętu RTV/AGD. Przychód netto ze sprzedaży produktów za rok 2009 wyniósł 96.771.342,45 PLN.

Zdaniem Sądu I instancji przyjęte przez spółkę założenia na rok 2010, w których zysk netto został zaplanowany na kwotę 238 tys. USD, wskazują na możliwość realizacji przez nią prawa do sądu, bez sięgania do pomocy ze środków budżetowych.

Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł pełnomocnik "D. E. M. P." Sp. z o.o. w P.

W zażaleniu zarzucono rażącą obrazę:

1. przepisów postępowania, tj. art. 246 § 2 pkt 2 z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.) w zw. z art. 245 § 3 p.p.s.a. polegającą na jednostronnym uznaniu, że w świetle okoliczności wskazanych we wniosku, skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, co jest twierdzeniem świadczącym o braku znajomości aktualnego statusu ekonomicznego skarżącej - przede wszystkim jej faktycznych, nie hipotetycznych możliwości dla zachowania płynności finansowej, chroniącej przed ogłoszeniem stanu niewypłacalności, co było przyczyną drastycznego zamknięcia sfery produkcji i zwolnienia 95% stanu załogi, a w szczególności braku posiadania przez Sąd wiadomości specjalnych w dziedzinie rozrachunku ekonomicznego przedsiębiorstw, stojącym na przeszkodzie racjonalnego, a nie formalnego rozstrzygania, czy odmowa przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie będzie stanowiła przeszkody utrudniającej dostęp do wymiaru sprawiedliwości;

2. przepisów prawa materialnego:

1) tj. art. III - 257 pkt 4 Traktatu Konstytucyjnego Unii Europejskiej, polegającą na jego niezastosowaniu, pomimo istniejących w tym zakresie przesłanek i de facto uniemożliwienie skarżącej realizacji rudymentarnego prawa dostępu do wymiaru sprawiedliwości, poprzez stawianie nierealnych progów finansowych w postaci bezwzględnego egzekwowania przez Sąd konieczności uiszczenia opłaty sądowej, w sytuacji kiedy położenie finansowo - ekonomiczne skarżącej jest na tyle złe, że wymaga zastosowania zasady przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, wynika z niezawinionych przez nią przyczyn - z ogólnego kryzysu światowego, a nie z jej udziału w grze ekonomicznej, a w szczególności podejmowania ryzykownych operacji finansowych natury spekulacyjnej (giełda), co czyni w/w zapis nie tylko iluzorycznym, ale stanowiącym trwałą przeszkodę na drodze do dochodzenia zwrotu bezprawnie pobranych należności celnych, w następstwie nierespektowania zakwestionowanych w skardze przepisów prawa unijnego i co najgorsze usiłowania zdestabilizowania prawomocnego orzeczenia ETS z 11 grudnia 2007 r., Nr C-161/07.

2) art. 78 Konstytucji RP, polegającą na fikcyjnym jego stosowaniu i twierdzeniu, że skarżąca ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji, podczas gdy to z mocy zaskarżonego postanowienia - faktycznie odmawia się skarżącej prawa do poddania sprawy kognicji Sądu, wedle dowolnych i nader pozornych twierdzeń, niemających nic wspólnego z podstawową wiedzą w szeregu dziedzinach, tj. ekonomii, bankowości, rynku zagranicznego, wewnętrznego itd.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie jest zasadne i podlega oddaleniu.

Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, mającą na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego.

Zgodnie z treścią art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, może nastąpić w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Ciężar wykazania tych okoliczności spoczywa na wnioskodawcy (J. P. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Kraków 2005, s. 592). Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku.

Przedmiotem kontroli instancyjnej w niniejszej sprawie jest postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, wydane po ponownym rozpoznaniu wniosku skarżącej spółki na skutek uchylenia przez NSA postanowienia z dnia 13 maja 2010 r. W związku z tym NSA w pierwszej kolejności poddał kontroli wykonanie przez Sąd I instancji wytycznych zawartych w postanowieniu z dnia 30 czerwca 2010 r. oraz ocenę wniosku spółki dokonaną przez Sąd I instancji z uwzględnieniem powyższych.

I tak, stwierdzić należy, że WSA w W. w pełni zastosował się do wytycznych NSA. Co trzeba podkreślić, wytyczne te nie przesądzały o treści przyszłego rozstrzygnięcia, ale wskazywały, jakie okoliczności winien wziąć Sąd pod rozwagę przy ponownym rozpatrzeniu sprawy. Zgodnie bowiem z art. 153 p.p.s.a. wskazania takie nie mogą z góry narzucać sposobu rozstrzygnięcia konkretnych kwestii związanych z treścią przyszłego rozstrzygnięcia sprawy (por. Kabat A. w : Dauter B., Gruszczyński B., Kabat A., Niezgódka-Medek M., Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Zakamycze 2005 r., s. 345). Należy wskazać, iż na podstawie zarządzenia z dnia 13 sierpnia 2010 r. wezwano spółkę do przedstawienia szeregu dokumentów, jak również wyjaśnienia szeregu kwestii, których konieczność rozstrzygnięcia ujawniono w trakcie kontroli instancyjnej. Na podstawie dostarczonych dokumentów i wyjaśnień Sąd I instancji dokonał następnie szczegółowej analizy sytuacji finansowej spółki, odnosząc się szczegółowo do okoliczności podniesionych przez NSA.

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że nie można przyjąć, iż spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd szczegółowo zbadał sytuację materialną strony, porównał aktywa i pasywa, przedstawił stan rachunków bankowych. Skoro spółka nie zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej i osiąga zysk z tej działalności, to nie ma podstaw do traktowania jej w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów prowadzących działalność gospodarczą w zakresie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. W konsekwencji nie można zatem przyjąć, że spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a tym samym, że nieprzyznanie zwolnienia od kosztów uniemożliwi stronie skorzystanie z prawa do sądu.

Zgodnie z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Zasada ta stanowi również element systemu tzw. praw podstawowych wiążących i akceptowanych w dokumentach międzynarodowych. Prawo do rzetelnego procesu wyraża art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284 ze zm.).

Naczelny Sąd Administracyjny konsekwentnie w swoim orzecznictwie podkreśla, że prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu stronom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności. NSA wskazuje przy tym, że prawo dostępu do sądu nie ma jednak charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony czy to przez działanie prawa, czy faktycznie, ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne z wymienionymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu, oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem, do realizacji którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide postanowienia NSA z 26 lipca 2007 r., sygn. akt I OZ 559/07, z 17 marca 2009 r., sygn. akt II OZ 243/09, z 30 września 2009 r., sygn. akt II OZ 801/09 i inne oraz powoływany tam wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 r. w sprawie P.C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481).

Wniesionego zażalenia nie uzasadnia powołany przez skarżącą wyrok Trybunału Sprawiedliwości o sygnaturze C-161/07, to jest wyrok z dnia 22 grudnia 2008 r. - Komisja Wspólnot Europejskich przeciwko Republice Austrii, ponieważ wyrok ten nie dotyczy prawa pomocy, lecz warunków rejestracji spółek na wniosek obywateli nowych państw członkowskich - Procedury w zakresie zaświadczenia o niezależności (Dz. Urz. UE Nr C z 2009 r., poz. 44, 9/1). Stronie zapewnie chodzi o wyrok Trybunału Sprawiedliwości zarejestrowany pod sygnaturą C-161/06, to jest wyrok z dnia 11 grudnia 2007 r. w sprawie Skoma-Lux sro przeciwko Celní ředitelství Olomouc. Wyrok ten również nie może mieć znaczenia dla rozstrzyganej sprawy, gdyż dotyczy problemu prawnego nałożenia grzywny na przedsiębiorcę za wykroczenia celne na podstawie przepisów wspólnotowych, które nie zostały opublikowane w języku czeskim w Dzienniku Urzędowym Unii Europejskiej.

Bezpodstawnie skarżąca powołuje się w zażaleniu także na regulację dotyczącą dostępu do wymiaru sprawiedliwości zawartą w art. III - 257 pkt 4 Traktatu ustanawiającego Konstytucję dla Europy. Godzi się przypomnieć, że umowa ta nie obowiązuje, bowiem nie została ratyfikowana przez wszystkie Państwa Członkowskie UE.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.