Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa (spr.), Asesor WSA Karolina Kisielewicz, , Protokolant specjalista Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 sierpnia 2019 r. sprawy ze skargi B. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.

I. Stan sprawy przedstawia się następująco:

1. B. M. (zwana dalej: "Skarżącą") złożyła wniosek o przyznanie po zmarłej matce renty rodzinnej, na podstawie art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2017r., poz. 1383 ze zm., zwana dalej: "u.e.r.").

2. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej: "Prezesem ZUS") w decyzji z [...] września 2017r. odmówił przyznania ww. renty rodzinnej w drodze wyjątku, w podstawie prawnej wskazując art. 83 i art. 68 ust. 1 u.e.r.

W uzasadnieniu wskazano, że ww. świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym i jego przyznanie jest możliwe, gdy wnioskodawca spełnia łącznie warunki wskazane w art. 83 u.e.r. Brak choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania ww. świadczenia. Skarżąca nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z [...] stycznia 2019r. ustaliła, że Skarżąca nie jest niezdolna do pracy. Natomiast sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium, przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

3. Skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy, wskazując na trudną sytuację materialną. Podała, że od śmierci matki utrzymuje ją 76-letni ojciec z pierwszą grupą inwalidzką, a stan zdrowia Skarżącej wyklucza jej zatrudnienie, co stwierdził lekarz orzecznik [...] grudnia 2018r. Skarżąca od urodzenia spełnia warunki do otrzymania świadczenia, gdyż choruje i nie ma źródła utrzymanie, jest ponadto samotną matką pięcioletniego syna. Opiekowała się ją matka i do jej śmierci miała źródło utrzymania. Jako dziecko wymagała szczególnych starań i w związku z tym jej rodzice korzystali z pewnych możliwości - matka z wcześniejszej emerytury ojciec z podwyższonego zasiłku i zwiększonych przydziałów kartkowych. Skarżąca wskazała też, że nie jest możliwe, by podjęła jakąkolwiek pracę. Jednocześnie przedłożyła orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, potwierdzające, że jest niepełnosprawna w stopniu lekkim.

4. Prezes ZUS decyzją z [...] lutego 2019r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2018r., poz. 2069, ze zm., zwana dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy ww. własną decyzję z [...] stycznia 2019r.

W uzasadnieniu Prezes ZUS wyjaśnił, że Skarżąca ma obecnie 37 lat i nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy (orzeczenie Komisji lekarskiej ZUS z [...] stycznia 2019r.). Zarówno wiek, jak i stan zdrowia nie stanowią obiektywnych przeszkód do podjęcia zatrudnienia i zapewnienia sobie niezbędnych środków utrzymania. Z akt sprawy nie wynikają również szczególne okoliczności, w wyniku których Skarżąca nie nabyła uprawnień do świadczenia przyznanego w trybie zwykłym. W sprawie nie istniały przeciwskazania, ze względu na stan zdrowia Skarżącej do podjęcia zatrudnienia w celu uzyskania w przyszłości uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Brak zatrudnienia i nie wykonywanie działalności objętej opłacaniem składek było świadomym wyborem Skarżącej w zakresie przyszłych uprawnień do świadczenia z ubezpieczenie społecznego.

Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlega również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 u u.e.r. nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

5. Skarżąca w skardze z [...] marca 2019r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniosła o uchylenie ww. decyzji. W uzasadnieniu przytoczyła swoje losy i opisała kwestię stanu zdrowia, podkreślając, że od urodzenia jej niepełnosprawność orzekały OKiZ, aż do 9 lat. Matka Skarżącej w kolejnych latach, od sierpnia 1991r. miała przyznaną opiekę nad Skarżącą, która do śmierci matki – [...] września 2004r. legitymowała się ważną legitymacją [...]. Skarżąca podkreśliła, że jeszcze [...] grudnia 2018r. orzecznik ZUS w [...] orzekł o jej całkowitej niepełnosprawności i zdziwiła się, że ZUS opierając się na tych samych przesłankach ma inne zdanie. Skarżąca podkreśliła, że po śmierci mamy próbowała podejmować zatrudnienie – dorywcze prace, ale po 1-2 godz. Musiała przestać, z powodu skutków choroby: bólu brzucha, biegunki, kołatania serca. Dodatkowo Skarżąca mieszka 10 km od miasta i nie ma możliwości dojazdu z uwagi na brak komunikacji. Podkreśliła, że 71-letni ojciec jest po wypadku i po operacji z powodu raka jelita grubego. Zdaniem Skarżącej ma ona pełne prawo do świadczenia w drodze wyjątku.

6. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie.

7. Skarżąca w piśmie z [...] maja 2019r. ponownie wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i zobowiązanie Prezesa ZUS do przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku z wyrównaniem od [...] listopada 2012r. albo za 3 ostatnie lata, od daty badania Stwierdziła, że przedłożyła pełną dokumentację lekarską i wyraziła oburzenie z powodu nie przyznania jej świadczenia w drodze wyjątku. Skarżąca wyraziła przekonanie, że orzeczenie komisji lekarskiej jest fikcją, bo nie badano jej, a ponadto powinna dostać wyrównanie od [...] listopada 2012r.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, zważył co następuje.

1. skarga nie ma uzasadnionych podstaw.

2. Sądy administracyjne, w świetle art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2018r. poz. 2107, ze zm., zwana dalej: "P.u.s.a.") oraz art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018r., poz. 1302 ze zm., zwana dalej: "P.p.s.a.").

3. Sąd, rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów stwierdza, że materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 u.e.r. Zgodnie z ww. przepisem Prezes ZUS może - ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w u.e.r. do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania – przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Z treści ww. przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania.

Ustawodawca tym samym uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech ww. przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Prezes ZUS wydając zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję z [...] stycznia 2019r. ustalił, że Skarżąca nie spełnia przesłanki całkowitej niezdolność do pracy, więc ma możliwość podjęcia pracy. Wprawdzie orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] grudnia 2018r. Skarżącą uznano za trwale niezdolną do pracy, ale komisja lekarska ZUS w orzeczeniu z [...] stycznia 2019r. stwierdziła, że Skarżąca nie jest niezdolna do pracy.

W myśl art. 12 ust. 2 u.e.r. całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.e.r. oceny niezdolności do pracy oraz m.in. jej stopnia dokonuje - lekarz orzecznik ZUS. Stosownie do art. 14 ust. 2a u.e.r., od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej ZUS, w ciągu 14 dni od dnia doręczenia tego orzeczenia. Orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji (art. 14 ust. 3 u.e.r.).

W rozpoznawanej sprawie ustalenia dokonane w ostatecznym orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS z [...] stycznia 2019r. wiązały więc Prezesa ZUS, który orzekając w przedmiocie przyznania świadczenia w drodze wyjątku nie może oceniać zdolności wnioskodawcy do podjęcia zatrudnienia, lecz jest związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS, a w przypadku wniesienia od niego sprzeciwu, orzeczeniem komisji lekarskiej ZUS.

Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z 18 maja 2017r. sygn. akt I OSK 95/17 i z 9 listopada 2016r. sygn. akt I OSK 2282/16 (dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl) wskazał, że w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygając sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia.

4. Sąd administracyjny w ramach kontroli decyzji Prezesa ZUS nie ma również uprawnień do określenia stanu zdrowia osoby wnioskującej o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, czy też nakazywania wydania orzeczenia o stanie zdrowia określonej treści. Rola sądu administracyjnego sprowadza się jedynie do oceny zgodności z prawem wydanych w sprawie decyzji administracyjnych. To wyłącznie Skarżąca może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnioskować do ZUS o ponowne przeprowadzenie badań, w celu ewentualnego stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy.

5. Sąd w związku z tym ocenia, że prawidłowe było przyjęcie przez Prezesa ZUS w decyzji zaskarżonej i poprzedzającej ją decyzji z [...] stycznia 2019r., że brak spełnienia przez 37-letnią Skarżącą jednej z przesłanek wskazanych w art. 83 ust. 1 u.e.r. – brak całkowitej niezdolności do pracy i istnienie tym samym możności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym – wyłączało możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Analogiczne poglądy były wielokrotnie prezentowane w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. wyrok NSA z 23 listopada 2007 r. sygn. akt I OSK 711/07 dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Okoliczność ta przesądzała o prawidłowości orzeczenia Prezesa ZUS, jakkolwiek uzasadnienie zaskarżonej decyzji w zakresie przedstawienia wszystkich okoliczności faktycznych nie zostało sporządzone zgodnie z wymogami przewidzianymi w art. 107 § 3 k.p.a., szczególnie w zakresie omówienia podnoszonych przez Skarżącą przesłanek "nie spełnienia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności. Powyższe wadliwość proceduralna nie ma jednak istotnego wpływu na wynik sprawy, o jakim mowa w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) P.p.s.a. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS wskazał bowiem, że ww. świadczenie nie jest świadczeniem socjalnym i jego przyznanie jest możliwe, gdy wnioskodawca spełnia łącznie warunki wskazane w art. 83 u.e.r. Brak choćby jednej przesłanki wyklucza możliwość przyznania ww. świadczenia w drodze wyjątku. Skarżąca nie ma orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z [...] stycznia 2019r. ustaliła, że Skarżąca nie jest niezdolna do pracy. Prezes ZUS prawidłowo wyjaśnił też, że sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium, przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

6. Sąd z tych względów, na podstawie art. 151 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.