Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Piotr Niczyporuk Sędziowie: sędzia NSA Karol Kiczka sędzia del. WSA Maria Grzymisławska-Cybulska (spr.) po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 20 grudnia 2023 r. sygn. akt II SA/Gd 346/23 w sprawie ze skargi M.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 3 marca 2023 r., nr SKO Gd/5424/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżony wyrok, zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia 29 września 2022 r. nr OPS.5202.146.1.2020.2021; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz M.P. kwotę 720 (siedemset dwadzieścia złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 20 grudnia 2023 r. sygn. akt II SA/Gd 346/23 oddalił skargę M.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 3 marca 2023 r., nr SKO Gd/5424/22 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego.

W uzasadnieniu wyroku wskazano na brak związku przyczynowego między rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego M.P. a sprawowaniem opieki nad jego niepełnosprawną żoną. Zaakcentowano też, że żona skarżącego, poza ważnym do końca lutego 2022 r. orzeczeniem z 9 lutego 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, legitymuje się orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r. o całkowitej niezdolności do pracy do 30 kwietnia 2023 r. Rozstrzygnięto, że z punktu widzenia przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uwzględnieniu powinno podlegać orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r. Podkreślono, że M.J., jako osoba, która posiada orzeczenie lekarza orzecznika ZUS o całkowitej niezdolności do pracy, lecz bez stwierdzenia całkowitej niezdolności do samodzielnej egzystencji, może być uznana jedynie za niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym, co nie mogło legitymować jej opiekuna do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne.

Skargę kasacyjną od wyroku wywiódł M.P., zarzucając Sądowi pierwszej instancji:

I. naruszenie prawa materialnego, tj.:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące uznaniem, iż zakres sprawowanej przez stronę skarżącą opieki nie uniemożliwia jej podjęcia zatrudnienia oraz że między rezygnacją lub niepodejmowaniem przez stronę skarżącą zatrudnienia nie występuje związek przyczynowy;

2. art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (dalej: "ustawa covidowa") w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie skutkujące niezasadnym uznaniem, iż wydane przez lekarza orzecznika ZUS orzeczenie z dnia 20 kwietnia 2022 jest "nowym orzeczeniem" w rozumieniu tego przepisu, co z kolei doprowadziło do niezasadnego uznania za nieważne orzeczenia o niepełnosprawności wydanego przez PZON w K. z dnia 9 lutego 2021, podczas gdy z prawidłowej wykładni w/w przepisu wynika, iż poprzez nowe orzeczenie rozumieć należy jedynie taki sam rodzaj orzeczenia jak te ulegające przedłużeniu na podstawie tego przepisu, tj. orzeczenia o niepełnosprawności i stopniu niepełnosprawności wydane na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

3. art. 23 pkt 3 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na nieuznaniu za obowiązujące wydanego wobec niepełnosprawnej małżonki skarżącego orzeczenia o niepełnosprawności z dnia 09 lutego 2021 wydanego przez PZON w K., mimo że w okresie od upływu pierwotnego okresu ważności tego orzeczenia nie wydano nowego orzeczenia o niepełnosprawności na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych.

II. naruszenie prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie w sprawie, tj:

1. art. 135 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego w sprawie, czego skutkiem było niesłuszne oddalenie skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a. oraz uznanie, iż zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa;

2. art. 151 ustawy o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez niesłuszne oddalenie skargi podczas gdy zaskarżona decyzja wydana została z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1 i 80 k.p.a., bowiem organ odwoławczy orzekł jednoznacznie sprzecznie z zebranym materiałem dowodowym oceniając go zupełnie dowolnie, czym naruszył zasadę swobodnej oceny dowodów zdecydowanie wykraczając poza granice tej swobody.

Żądaniem skargi kasacyjnej objęto uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Wniesiono o zasądzenie na rzecz skarżącego zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zrzeczono się rozprawy.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. 2024, poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę wyłącznie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

W pierwszej kolejności należy odnieść się do zarzutów naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 174 pkt 2 p.p.s.a., gdyż wadliwości w tym zakresie determinują możliwość oceny prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Skarżący kasacyjnie zarzucił naruszenie art. 135 p.p.s.a. poprzez niewzięcie pod uwagę całości materiału dowodowego, co skutkowało oddaleniem skargi na podstawie art. 151 p.p.s.a., oraz naruszenie art. 151 p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi, mimo że zaskarżona decyzja naruszała art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., z uwagi na dowolną ocenę dowodów przez organ odwoławczy, w szczególności w zakresie oceny zakresu sprawowanej opieki i jej wpływu na możliwość podjęcia zatrudnienia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzuty te są trafne. Sąd pierwszej instancji, aprobując stanowisko Samorządowego Kolegium Odwoławczego, nie dokonał wystarczająco wnikliwej kontroli legalności zaskarżonej decyzji pod kątem zachowania przez organ standardów wynikających z zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) oraz zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). W szczególności Sąd Wojewódzki bezkrytycznie zaaprobował ocenę organu II instancji dotyczącą zakresu opieki sprawowanej przez skarżącego nad żoną, M.J. Ocena ta, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, nosi znamiona dowolności, zwłaszcza w kontekście ustaleń poczynionych w ramach rodzinnego wywiadu środowiskowego, który stanowi zasadniczy dowód w sprawach o świadczenia rodzinne, dokumentujący realną sytuację osoby wymagającej opieki i jej opiekuna. Organ odwoławczy, a w ślad za nim Sąd I instancji, zdeprecjonował znaczenie czynności opiekuńczych wykonywanych przez skarżącego, kwalifikując część z nich jako "zwykłe czynności związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego", pomijając przy tym, że czynności te stają się elementem opieki w sytuacji, gdy osoba niepełnosprawna nie jest w stanie ich samodzielnie wykonać ze względu na stan zdrowia. Wadliwa ocena materiału dowodowego w tym zakresie, zaakceptowana przez Sąd I instancji, mogła mieć istotny wpływ na wynik sprawy, prowadząc do błędnego ustalenia braku związku przyczynowego między niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Tym samym Sąd Wojewódzki naruszył wskazane w skardze kasacyjnej przepisy postępowania.

Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego, tj. art. 174 pkt 1 p.p.s.a., również należy stwierdzić ich zasadność. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy miała interpretacja przepisów dotyczących ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności M.J. w kontekście tzw. przepisów covidowych oraz wpływu orzeczenia lekarza orzecznika ZUS na status osoby niepełnosprawnej w rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych. Skarżący kasacyjnie podniósł zarzut naruszenia art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (dalej: ustawa covidowa) w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, polegające na uznaniu, że orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z 20 kwietnia 2022 r. stanowi "nowe orzeczenie" w rozumieniu tego przepisu, co skutkowało uznaniem utraty mocy wiążącej przez orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K. z 9 lutego 2021 r. Zarzucił również naruszenie art. 23 pkt 3 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nieuznanie ważności orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w K.

Istota rozbieżności pomiędzy stanowiskiem skarżącego kasacyjnie a zaakceptowanym przez Sąd I instancji stanowiskiem organów sprowadza się do kwestii wpływu pozyskania przez M.J. dotychczas legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 9 lutego 2021 r. (zaliczającego ją do znacznego stopnia niepełnosprawności na okres do 28 lutego 2022 r.) orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 20 kwietnia 2022 r. stwierdzającego, że M.J. jest całkowicie niezdolna do pracy do 30 kwietnia 2023 r. Orzeczenie M.J. zaliczające ją do znacznego stopnia niepełnosprawności, wydane zostało do 28 lutego 2022 r. a zatem jego ważność upływała w okresie trwania pandemii COVID 19. Ustawodawca zadecydował, że na podstawie art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 2095, z późn.) zachowują ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W tej sytuacji kluczowe znaczenie miało rozstrzygnięcie skutków pozyskania przez M.J. orzeczenia lekarza ZUS z 20 kwietnia 2022 r. w kontekście brzmienia przepisu art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach. Organy przyjęły, bowiem że wraz wydaniem orzeczenia lekarza ZUS, ziściła się w sprawie przesłanka "wydania nowego orzeczenia" o której mowa w art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach, a w konsekwencji ustała ważność orzeczenia Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności, zaliczającego M.J. do znacznego stopnia niepełnosprawności. Stanowisko to podzielił Sąd pierwszej instancji, a kwestionuje je skarżący kasacyjnie.

Zgodzić należy się ze skargą kasacyjną. Należy zwrócić uwagę, że kwestię przedłużenia ważności orzeczeń o niepełnosprawności oraz o znacznym stopniu niepełnosprawności uregulował ustawodawca w akcie stanowiącym lex specialis. Powołując do życia przepis art. 15h ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach, ustawodawca zadecydował, że w okresie trwania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii celowe jest zachowanie ważności wydanych na czas określony "orzeczeń o niepełnosprawności albo orzeczeń o stopniu niepełnosprawności". Wyjątkiem od tej zasady, na który wprost wskazuje ustawa, jest wydanie nowego "orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności". Literalne brzmienie przepisu art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach nie daje podstaw do zrównania orzeczenia o niepełnosprawności (albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności) z orzeczeniem o niezdolności do pracy. Wniosku o zrównaniu orzeczenia o niepełnosprawności (albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności) z orzeczeniem o niezdolności do pracy nie uzasadnia również wykładnia przeprowadzona przy użyciu dyrektyw systemowych i celowościowych. Nie może być bowiem uzasadnionych wątpliwości, co do tego, że lex specialis derogat legi generali. Natomiast wyjątki od wprowadzonej ustawą z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach, zasady przedłużenia ważności orzeczeń o niepełnosprawności (albo orzeczeń o stopniu niepełnosprawności), muszą być interpretowane wąsko. Nie sposób, nie wziąć pod uwagę również, że celem regulacji obejmującej szczególne rozwiązania związane z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych była między innymi ochrona obywateli, których dobrostan został zagrożony przez epidemię (por. uchwała NSA z dnia 27 marca 2023 r. sygn. I OPS 2/22). Tymczasem, przyjęta przez organy i zaaprobowana przez Sąd pierwszej instancji interpretacja znajdujących zastosowanie w sprawie przepisów niesłusznie pomija zarówno cel ustawy o szczególnych rozwiązaniach, jak i fakt, że przepis art. 15h tej ustawy stanowił przepis szczególny. Zwrócić też trzeba uwagę, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z pracy w związku z opieką sprawowaną nad osobą "legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności" łącznie ze wskazaniami określonymi w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Rozpatrując badaną sprawę należało uwzględnić pełen jej kontekst. A zatem, należało wziąć pod uwagę przedłużenie ważności orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym. Należało również uwzględnić, że na podstawie art. 5a ust. 1 ustawy o rehabilitacji osoby posiadające ważne orzeczenia lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o niezdolności o pracy "mogą składać do zespołu do spraw orzekania o niepełnosprawności wniosek o ustalenie stopnia niepełnosprawności i wskazań, o których mowa w art. 6b ust. 3 tej ustawy, dla celów korzystania z ulg i uprawnień na podstawie odrębnych przepisów". Należało również zauważyć, że w badanej sprawie mamy do czynienia ze - szczególną sytuacją - złożoną i proceduralnie dalece niestandardową. Wprowadzenie ustawą z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach przepisów mających służyć ochronie przed zagrożeniami wywołanymi przez epidemię, nałożyło na organy administracji publicznej orzekające m.in. w sprawach świadczeń rodzinnych trudne zadanie interpretowania i stosowania przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w sposób wymagający uwzględnienia ochrony wynikającej również z ustawy z dnia 2 marca 2020 r. Podkreślić trzeba, że problemem konstytucyjny stanowi taki mechanizm, który ryzyko nieprawidłowego działania aparatu administracyjnego przerzuca na osobę ubiegającą się o świadczenie (pkt 5.2. uzasadnienia do wyroku TK z dnia 23 października 2007 r. sygn. P 28/07). A zatem, skoro na skutek sytuacji kryzysowej, jaką była niewątpliwie epidemia COVID-19, stało się możliwe wykreowanie sytuacji kiedy w obrocie prawnym pozostawało orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu znacznym o przedłużonej ważności (art. 15h ust. 1 pkt 2), a w okresie przedłużonej ważności tego orzeczenia, wydano orzeczenie lekarza orzecznika ZUS orzekające o całkowitej niezdolności do pracy, to rolą organów było umożliwienie skarżącemu kasacyjnie skorzystania z uprawnień wynikających z orzeczenia o niepełnosprawności w stopniu znacznym do czasu określonego w art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach. W rozpoznawanej sprawie błędnie stwierdzono zaistnienie przesłanek z art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach wywodząc ujemne dla skarżącego kasacyjnie skutki prawne. Jakkolwiek, ustawa o świadczeniach rodzinnych w art. 3 pkt 20 i 21 dokonuje pewnego zrównania skutków orzeczeń ZUS z orzeczeniami zespołów ds. orzekania o niepełnosprawności dla celów ustalania prawa do świadczeń, to jednak nie oznacza to tożsamości tych orzeczeń w sensie systemowym, a zwłaszcza w kontekście interpretacji przepisu szczególnego, jakim jest art. 15h ustawy covidowej. Celem tej regulacji było zapewnienie ciągłości uprawnień osobom niepełnosprawnym w okresie pandemii i utrudnionego dostępu do procedur orzeczniczych prowadzonych przez zespoły ds. orzekania. Uznanie orzeczenia lekarza ZUS, wydanego w innym trybie i dla innych celów, za "nowe orzeczenie" w rozumieniu art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy covidowej, prowadziłoby do obejścia celu tej ustawy i przerzucenia na obywatela negatywnych konsekwencji złożonej i niestandardowej sytuacji prawnej wywołanej pandemią, co jest sprzeczne z zasadą ochrony praw nabytych i zaufania do państwa. Sąd I instancji błędnie zaakceptował interpretację organów, naruszającą wskazane przepisy prawa materialnego.

W konsekwencji powyższego, zasadny okazał się również zarzut naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, skutkujące uznaniem, że zakres sprawowanej opieki nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia oraz że brak jest związku przyczynowego między rezygnacją lub niepodejmowaniem zatrudnienia a sprawowaną opieką. Skoro M.J. legitymowała się ważnym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki innej osoby, to ocena spełnienia przesłanki rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki powinna uwzględniać ten fakt. Jak już wskazano przy ocenie zarzutów procesowych, Sąd I instancji zaakceptował wadliwą ocenę organów co do zakresu i czasochłonności opieki, pomijając, że konieczność zapewnienia osobie niepełnosprawnej pomocy w codziennych czynnościach, których sama nie jest w stanie wykonać , może obiektywnie uniemożliwiać podjęcie pracy zarobkowej, nawet w niepełnym wymiarze czasu. Ustalenie istnienia związku przyczynowego, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., powinno być dokonywane z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji osoby wymagającej opieki (potwierdzonej ważnym orzeczeniem) oraz zakresu czynności faktycznie niezbędnych do zapewnienia jej prawidłowego funkcjonowania. W realiach niniejszej sprawy, dokonana przez organy i zaaprobowana przez Sąd I instancji ocena tego związku była powierzchowna i oparta na błędnym założeniu co do ważności orzeczenia o stopniu niepełnosprawności oraz na dowolnej ocenie materiału dowodowego dotyczącego zakresu opieki.

Podsumowując, Sąd pierwszej instancji dopuścił się naruszenia zarówno przepisów postępowania jak i przepisów prawa materialnego, co miało istotny wpływ na wynik sprawy. Wadliwie uznał, że M.J. nie legitymowała się wymaganym znacznym stopniem niepełnosprawności oraz że brak jest związku przyczynowego między niepodejmowaniem pracy przez skarżącego a koniecznością sprawowania opieki.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 p.p.s.a., uchylił zaskarżony wyrok w całości i rozpoznając skargę, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 3 marca 2023 r. oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy L. z dnia 29 września 2022 r.

Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ pierwszej instancji uwzględni prawną ocenę wyrażoną w niniejszym wyroku, w szczególności przyjmie, że orzeczenie z dnia 9 lutego 2021 r. zachowało ważność w okresie objętym wnioskiem na mocy wskazanych przepisów szczególnych, a następnie dokona ponownej, wnikliwej oceny zgromadzonego materiału dowodowego pod kątem spełnienia przesłanki rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia w celu sprawowania opieki, o której mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., mając na uwadze rzeczywisty zakres i charakter czynności opiekuńczych niezbędnych dla M.J.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a.