Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elwira Brychcy Sędziowie Sędzia WSA Barbara Drzazga (spr.) Sędzia WSA Danuta Rzyminiak-Owczarczak Protokolant Starszy sekretarz sądowy Monika Pancewicz po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 27 września 2011 r. sprawy ze skargi A. F. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2011r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego I. uchyla zaskarżoną decyzję II. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącej kwotę 100,-zł (sto złotych) tytułem zwrotu kosztów sądowych III. określa, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana.

Decyzją nr [...] z dnia [...] 2011 roku Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 1 ust. 1 i art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395), odmówił przyznania A. F. uprawnienia do świadczenia pieniężnego określonego w tej ustawie.

W uzasadnieniu organ wyjaśnił, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie jest wystarczający do wydania decyzji pozytywnej. Strona, zdaniem organu, nie przedstawiła, w określonym terminie wymaganych dokumentów potwierdzających wnioskowany rodzaj i okres represji.

A. F. pismem z dnia [...] marca 2011 roku wniosła o ponowne rozpoznanie sprawy, uznając opisaną wyżej decyzję za bardzo ją krzywdzącą. Skarżąca zaznaczyła, że została zabrana z domu rodzinnego i deportowana do przymusowej pracy w [...]. Jej cała rodzina była represjonowana, na co wskazują przekazane przez nią dokumenty. Skarżąca podniosła, że pracując jako dziecko nie mogła wracać do domu rodzinnego, bo cała rodzina była wywieziona gdzie indziej.

Decyzją nr [...] z dnia [...] maja 2011 roku Kierownik Urzędu ds. Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję ( organ podał mylną datę rozpatrywanej decyzji).

W uzasadnieniu organ zacytował przepisy art. 1, 2 i 3 ustawy z dnia 31 maja 1996r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, podkreślając, że dla wydania decyzji pozytywnej na podstawie art. 2 pkt 2 cytowanej ustawy konieczne jest łączne wystąpienie dwóch przesłanek:

- osoba została deportowana (wywieziona) do pracy przymusowej w granicach terytorium państwa polskiego sprzed 1 września 1939r. lub z tego terytorium na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945,

- praca była wykonywana w warunkach deportacji przez okres co najmniej 6 miesięcy.

Organ wskazał, że z akt sprawy jednoznacznie wynika, że skarżąca w czasie okupacji, mając 12 lat, pracowała w Poznaniu jako pomoc domowa w rodzinie niemieckiej, jednakże nie kwestionując ciężkiej sytuacji strony i jej rodziny w czasie okupacji, organ uznał, że praca wykonywana przez skarżącą nie była pracą wykonywaną w warunkach deportacji. Skarżąca została skierowana do pracy na polecenie niemieckiej rodziny, ale nie pamięta okoliczności opuszczenia domu. W czasie pracy mieszkała u pracodawcy w [...] przy ulicy [...] i miała możliwość kontaktu z innymi Polakami (mieszkańcami [...]) J. G. i M. R.

A. F. pismem z dnia 20 czerwca 2011 roku zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i wskazała, że została w czasie wojny wywieziona z domu rodzinnego i przymuszona do niewolniczej pracy w wieku dziecięcym, maltretowana fizycznie i psychicznie. Podkreśliła, że jej rodzina była rozproszona wskutek represji okupanta i w czasie wojny nie miała z nią kontaktu. Skarżąca zaprzeczyła, aby w czasie pracy przymusowej kontaktowała się z M. R. czy innymi świadkami.

W odpowiedzi na skargę, organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje

Skarga okazała się zasadna.

Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153 poz. 1269), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem – art. 1 § 2 powyższej ustawy. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów.

Podstawę rozstrzygnięcia w przedmiotowej sprawie stanowiły przepisy ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87 poz. 395). Wedle art. 1 ust. 1 powołanej ustawy, świadczenie pieniężne przysługuje obywatelom polskim, poddanym represjom, przez które należy zgodnie z art. 2 ust. 2 tejże ustawy rozumieć m.in. deportację do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego w jego przedwojennych granicach na teren III Rzeszy lub Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Interpretując ten przepis trzeba wziąć jednak pod uwagę wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, sygn. akt K 49/07 (Dz. U. Nr 220 poz. 1734), otwierający drogę do otrzymania przedmiotowego świadczenia także w razie wykonywania pracy na terenie państwa polskiego w graniach sprzed 1 września 1939 roku.

W cytowanym orzeczeniu Trybunał Konstytucyjny uznał bowiem, iż posłużenie się kryterium geograficznym miało swoje racje, takie jak utrudniona sytuacja życiowa, związana m.in. z częstym wykonywaniem pracy na granicy fizycznych możliwości, stresem wynikającym z rozłąki z osobami bliskimi i koniecznością organizacji od podstaw życia codziennego w nieprzyjaznym otoczeniu oraz ogólnym pogorszeniem warunków społecznych (np. brak możliwości wymiany lub sprzedaży własności, brak solidarności sąsiedzkiej). Czynniki te nie mogą jednak usprawiedliwiać wyłączenia z grona osób legitymowanych do żądania przedmiotowego świadczenia tych obywateli państwa polskiego, którzy byli zmuszeni do wykonywani pracy na terenie Polski w jej przedwojennych granicach. Wymienionych powyżej dotkliwych represji, "wyrwania" z dotychczasowego środowiska mogły bowiem także w równym stopniu doświadczyć osoby niespełniające przedstawionego kryterium geograficznego.

Ze zgromadzonego dotychczas materiału dowodowego wynika, iż skarżąca jako 12-letni dziecko, na początku listopada 1941r., została skierowana do pracy przymusowej jako pomoc domowa w rodzinie niemieckiej w [..] przy obecnej ul. [...] (centrum miasta). Pracę tę wykonywała do stycznia 1945r. Przed tym okresem mieszkała z rodziną w miejscowości [...] koło [...], w odległości około 10 km od śródmieścia [...]. Z powodu represji okupanta rodzina skarżącej została rozproszona: ojciec skarżącej został uwięziony i wywieziony do obozu koncentracyjnego, gdzie zmarł, brat został deportowany do pracy przymusowej w Niemczech, siostra również pracowała jako pomoc domowa w rodzinie niemieckiej. Dom rodzinny skarżącej został zabrany przez Niemców.

Skarżąca, co wynika z jej zeznań, bardzo ciężko pracowała, była maltretowana fizycznie i psychicznie i nie mogła się kontaktować z rodziną i bliskimi jej osobami. Skarżąca zaprzeczyła też, aby w czasie pracy przymusowej miała kontakt z M. R. i J. G. Twierdzenia te wydają się wiarygodne, zważywszy na to, że J. G. i M. R., mieszkańcy [...], zeznając jako świadkowie w dniu [...]2000r. na potrzeby Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat w P., podali, że w czasie okupacji pracowali w zupełnie innych dzielnicach [miasta], oddalonych od centrum o kilka kilometrów, co jest faktem powszechnie znanym.

Oceniając czy doszło do "wyrwania" skarżącej z dotychczasowego środowiska należy mieć na względzie bardzo młody wiek skarżącej, oderwanie jej od rodziny, przymus wykonywania ciężkiej fizycznej, wielogodzinnej pracy. Nie ulega przy tym wątpliwości, że zerwaniu więzi rodzinnych musiał towarzyszyć dodatkowy stres, pogłębiony bardzo młodym wiekiem skarżącej oraz trud budowy od podstaw życia codziennego w nieprzyjaznym środowisku.

W ocenie Sądu nie można zatem wykluczyć, iż doszło do deportacji skarżącej w rozumieniu art. 2 pkt 2 lit a ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich.

Tymczasem organ administracji stanął na stanowisku, iż praca wykonywana przez skarżącą nie była wykonywana w warunkach deportacji, bo skarżąca nie pamięta okoliczności opuszczenia miejsca zamieszkania i kontaktowała się z J. G. i M. R. w czasie okupacji. Takie stwierdzenie nie może zostać uznane za wystarczające do wydania odmowy przyznania świadczeń, istotne jest bowiem czy skarżąca została "wyrwana" z dotychczasowego środowiska.

Podkreślić trzeba, iż skoro strona wskazywała na istnienie przesłanek uzasadniających przyznanie przedmiotowego świadczenia, co sprowadzało się do udokumentowania wniosku – w praktyce poprzez dołączenie przez stronę dokumentów, czy też przedstawienie innych dowodów mających potwierdzić słuszność jej żądań zawartych we wniosku – organ powinien był po przeprowadzeniu tych dowodów rozważyć, czy stan faktyczny jest dostatecznie jasny dla rozstrzygnięcia sprawy. W razie wątpliwości powinien był podjąć dodatkowe czynności w postępowaniu dowodowym, ukierunkowane na ustalenia, czy powołane przez wnioskodawczynię okoliczności rzeczywiście miały miejsce. Dopiero w warunkach tak przeprowadzonego postępowania dowodowego organ mógł przystąpić do dokonania stanowczych ustaleń faktycznych, które winien następnie poddać ocenie prawnej.

Mając powyższe na uwadze Sąd uznał, że organ nie rozważył całości materiału dowodowego, a w konsekwencji zaskarżona decyzja wydana została z istotnym naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, mogącym mieć wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 kpa. Skutkiem tych zaniedbań organu było niedostateczne wyjaśnienie okoliczności faktycznych sprawy oraz naruszenie prawa skarżącej (osoby w zaawansowanym już wieku, po przejściach wojennych) do sprawnego (prawidłowego i szczegółowego) merytorycznego rozpatrzenia indywidualnej sprawy, mającej dla strony istotne znaczenie. Wadliwość ta skutkować musiała uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Organ rozpatrując ponownie niniejszą sprawę winien przeprowadzić postępowanie dowodowe polegające na pogłębionej ocenie materiału dowodowego, a w razie potrzeby również na jego uzupełnieniu, a następnie rozstrzygnąć sprawę mając na względzie ocenę prawną Sądu zaprezentowaną powyżej.

W tym stanie rzeczy, zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zaskarżoną decyzję należało uchylić.

Sąd orzekł o kosztach w oparciu o art. 200 powołanej powyżej ustawy, a o wykonalności decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 powołanej ustawy.