Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska – Macioch po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 19 września 2011 r. sygn. akt IV SA/Wr 500/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. B. na niewykonanie przez Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 listopada 2009 r. sygn. akt IV SA/Wr 404/08 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia postanawia: oddalić zażalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 19 września 2011 r. sygn. akt IV SA/Wr 500/10 odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. B. na niewykonanie przez Rektora Uniwersytetu Wrocławskiego wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 10 listopada 2009 r. sygn. akt IV SA/Wr 404/08 w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia.

W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że w dniu 1 lipca 2011 r. wpłynął do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z którego wynika, że skarżący mieszka sam i jest na utrzymaniu rodziców – emerytów, którzy prowadzą osobne gospodarstwo domowe w B. i pokrywają jedynie koszt jego wyżywienia i mieszkania. Ponadto skarżący nie posiada żadnych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych oraz innych przedmiotów wartościowych. Do wniosku skarżący dołączył zaświadczenie z Powiatowego Urzędu Pracy w G. z dnia 28 czerwca 2011 r. z którego wynika, że A.B. jest zarejestrowany w urzędzie jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku od dnia 30 marca 2009r. do nadal.

Postanowieniem z dnia 22 lipca 2011 r. sygn. akt IV SA/Wr 500/10 referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu odmówił A. B. przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Skarżący wniósł od powyższego postanowienia sprzeciw.

Zarządzeniem Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu z dnia 4 sierpnia 2011 r. wezwał skarżącego do uzupełnienia wniosku poprzez nadesłanie kserokopii zeznania podatkowego skarżącego dot. podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2010 wraz z załącznikami (ewentualnie za ostatni rok, za jaki skarżący takie zeznanie złożył) odcinki emerytur rodziców skarżącego za lipiec 2011r.; informacji o korzystaniu z pomocy społecznej i innych form wsparcia państwowego; wyciągi z posiadanych przez wnioskodawcę i rodziców rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, za okres ostatnich trzech miesięcy; rachunki (bądź przybliżone kwoty) świadczące o miesięcznych kosztach utrzymania, w tym wydatków związanych z utrzymaniem domu (tj. opłaty za gaz, energię elektryczną, czynsz, wodę, wywóz śmieci itd.).

W piśmie z dnia 17 sierpnia 2011 r. skarżący oświadczył, że obecnie nie składa zeznań podatkowych, bo nie stać go na ponoszenie strat w związku z działalnością naukową, a koszty publikacji ponoszą dr hab. Marek Wolf z Uniwersytetu Wrocławskiego (który wyraził zgodę na opiekę nad studiami doktoranckimi skarżącego) oraz A. J. - doktorant fizyki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, z którymi wydał pierwszą w Polsce książkę dotyczącą ekonofizyki (Life-time Of Correlations And lts Applications) i to oni zajmują się jej wydaniem od strony finansowej. Ponadto nie korzysta z żadnej pomocy społecznej, a koszty utrzymania skarżącego wynoszą ok. 900 złotych miesięcznie, na które składają się koszt wyżywienia – ok. 300 złotych, koszt mieszkania – ok. 400 złotych, koszt leków - ok. 100 złotych, koszt internetu i telefonu - 100 złotych miesięcznie oraz koszt ubrań - ok. 200 złotych raz na pół roku. Wydatki te pokrywają rodzice skarżącego, którzy prowadzą osobne gospodarstwo domowe w B.. Jak wskazał skarżący - ma z nimi kontakt raz na miesiąc, dlatego może orientacyjnie podać, że ich emerytury wynoszą ok. 1600 złotych (matka) i 2200 złotych (ojciec). Z tego skarżący otrzymuje około 900 złotych, a pozostałe 2900 złotych idzie na utrzymanie rodziców, a więc koszty wyżywienia - ok. 1000 złotych, leków – ok. 800 złotych, telefonu i telewizji – ok. 200 złotych, ubrań – ok. 200 złotych i przejazdów – ok. 600-700 złotych miesięcznie. Rodzice ani skarżący nie mają żadnych oszczędności ani rachunków bankowych.

Ponadto skarżący wskazał, że od 2008 r. choruje na depresję i musi kupować takie leki antydepresyjne takie jak: Bioxetin, Sulpiryd i Tritico. Dlatego podtrzymuje wniosek o powołanie biegłego lekarza sądowego w celu stwierdzenia, że pomoc prawna jest skarżącemu absolutnie potrzebna, bo od 2008 r. ma trudności z reagowaniem na formalne uzupełnienia pism, do których wzywa Sąd.

Odmawiając przyznania prawa pomocy z zakresie całkowitym Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu powołał się na treść art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a. zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Przy czym to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie.

W niniejszej sprawie wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, albowiem nie wykonał w pełni ani zarządzenia z dnia 5 lipca 2011 r., ani zarządzenia z dnia 4 sierpnia 2011 r. Oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy było jednak niewystarczające do oceny jego rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego. I tak wnioskodawca twierdzi, że jest osobą bezrobotną, ale jednocześnie ponosi koszty miesięcznego utrzymania 900 złotych. Koszty te są pokrywane przez rodziców skarżącego, przez co skarżący został wezwany do nadesłania m.in. odcinków emerytur rodziców za lipiec 2011 r. oraz wyciągów z ich rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy.

Pomimo wezwania, skarżący nie nadesłał żadnych dokumentów. W myśl zaś art. 255 P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W ocenie Sądu, okoliczności wskazane we wniosku, jak i w kolejnych pismach oraz zaświadczenie o zarejestrowaniu jako osoby bezrobotnej, nie są wystarczającym źródłem, w oparciu o które można by w pełni dokonać oceny rzeczywistego stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych skarżącego, tym bardziej że okoliczności wskazane przez wnioskodawcę budzą wątpliwości, których wnioskodawca nie usunął.

Oceniając możliwość przyznania prawa pomocy Sąd musiał rozważyć zarówno wysokość obciążeń finansowych, jakie strona jest zobowiązana ponieść na danym etapie postępowania, jak i sytuację materialną wnioskodawcy i w kontekście tego - możliwość ponoszenia przez nią kosztów sądowych.

Oceniając zatem okoliczności wskazane we wniosku o przyznanie prawa pomocy, w szczególności koszty miesięcznego utrzymania oraz fakt, że koszty te pokrywane są przez rodziców wnioskodawcy, Sąd doszedł do przekonania, że nie stanowią one podstawy uzasadniającej przyznanie wnioskodawcy prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Tym samym wnioskodawca nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania.

Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zaskarżył zażaleniem A. B. wnosząc o jego uchylenie celem rozpoznania nowych okoliczności faktycznych sprawy, tj. że leczy się na depresję i przyjmuje leki psychotropowe oraz rozpoznanie jego wniosku o przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego lekarza sądowego na okoliczność jego choroby. Jednocześnie wskazał, że nadal jest osobą bezrobotną, bez prawa do zasiłku i nie uzyskującą dochodów.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, natomiast w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Podkreślenia wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe.

Zgodnie z art. 246 § 1 P.p.s.a. to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia: 31 grudnia 2004 r., sygn. akt GZ 146/04 i 3 marca 2008 r., sygn. akt I FZ 74/08). Skarżący mimo wezwania Sądu do uzupełnienia złożonego wniosku poprzez nadesłanie kserokopii zeznania podatkowego skarżącego dot. podatku dochodowego od osób fizycznych za rok 2010 wraz z załącznikami, odcinków emerytur rodziców skarżącego za lipiec 2011 r., informacji o korzystaniu z pomocy społecznej i innych form wsparcia państwowego, wyciągi z posiadanych przez wnioskodawcę i rodziców rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych, za okres ostatnich trzech miesięcy, rachunki (bądź przybliżone kwoty) świadczące o miesięcznych kosztach utrzymania, w tym wydatków związanych z utrzymaniem domu, obowiązku o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., nie dopełnił.

W tym miejscu należy podkreślić, że Sąd pierwszej instancji rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zobowiązany był zbadać nie tylko sytuację majątkową samego wnioskodawcy, ale również osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, bowiem całokształt uzyskiwanych przez wszystkich członków takiego gospodarstwa dochodów, jak również wielkość ponoszonych wydatków, pozwala dopiero ustalić czy wnioskodawca jest w stanie ponieść przynajmniej częściowo ciężar kosztów związanych z prowadzonym postępowaniem sądowym.

Nie podważa zasadności wezwania Sądu w tej części twierdzenie, iż skarżący mieszka sam. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 lutego 1996 r. (sygn. akt II URN 56/95, LEX 247754) stwierdził, iż ocena, czy osoba "pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym", zależy od okoliczności konkretnego przypadku. Sam zaś fakt wspólnego zamieszkiwania nie odgrywa najistotniejszej roli.

Zaprezentowane wyżej stanowisko, w konfrontacji z ustalonym przez Wojewódzki Sąd Administracyjny stanem faktycznym, w pełni uzasadnia twierdzenie, iż skarżący pomimo tego, że nie mieszka z rodzicami, w rzeczywistości prowadzi z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Jako osoba bezrobotna pozostaje na ich całkowitym utrzymaniu. Finansowanie skarżącego ma również charakter stały. Dlatego też żądanie przedstawienia przez skarżącego opisanych wyżej dokumentów było uzasadnione.

W świetle powyższego Naczelny Sąd Administracyjny za zasadne uznał stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, że oświadczenie złożone przez skarżącego jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych skarżącego. Z tego też względu Sąd pierwszej instancji postąpił właściwie wzywając skarżącego, w oparciu o art. 255 P.p.s.a., do złożenia dodatkowego oświadczenia. Skarżący z obowiązku tego się nie wywiązał, tym samym naraził się na negatywne skutki w postaci uznania przez Sąd, że nie wykazał, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Naczelny Sąd Administracyjny orzekający niniejszej sprawie podziela stanowisko zajęte w uzasadnieniu postanowienia tego Sądu z dnia 17 marca 2011 r. sygn. akt I OZ 160/11 co do zarzutów odnoszących się do naruszenia przez Sąd pierwszej instancji norm wynikających z Europejskiej Konwencji Praw Człowieka (pełna nazwa: Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności sporządzona w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 r. (Dz. U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 ze zm.)). Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, której celem jest zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji. Stanowi ono wyjątek od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę, ale ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek poniesienia kosztów procesu nie może być rozumiany jako sprzeczny z przepisami Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej i Konwencji. W żadnym razie obowiązek ponoszenia kosztów postępowania sądowego nie świadczy o naruszeniu prawa do sądu. Prawo to istnieje i pozwala stronie na dochodzenie jej słusznych roszczeń a ustanowienie obowiązku ponoszenia kosztów sądowych umożliwia jego realizację. Ograniczona bowiem wielkość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (por. wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P.C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, opubl. Lex nr 75481).

Przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy, zgodnie z obowiązującymi standardami prawnymi, winna zatem wynikać z oceny dwóch elementów: 1) kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz 2) aktualnej kondycji finansowej strony. Sąd oceniając przesłanki warunkujące przyznanie bądź odmowę przyznania prawa pomocy powinien opierać się wyłącznie na materiale dowodowym zebranym w toku postępowania. Ocena Sądu w tym zakresie jest swobodna, nie może jednak być dowolna. Sąd powinien kierować się przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie na uwadze, wypływającą z Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej oraz art. 6 Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności, zasadę prawa do sądu (por. post. NSA z 26 stycznia 2009 r., I OZ 16/09).

W niniejszym przypadku Wojewódzki Sąd Administracyjny podjął czynności zmierzające do ustalenia, czy skarżącemu przysługuje prawo pomocy we wnioskowanym przez niego zakresie. Niekorzystne dla A. B. rozstrzygnięcie było spowodowane wyłącznie brakiem jego inicjatywy przy ustaleniu czy kwalifikuje się on do grona osób legitymowanych do uzyskania takiej pomocy ze strony Państwa.

Nie znajdując zatem podstaw do uwzględnienia zażalenia, Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.