Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 czerwca 2015 r. sygn. akt IV SA/Wa 573/15 o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi B. B. na decyzję Głównego Inspektora Ochrony Środowiska z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie wymierzenia kary pieniężnej postanawia zażalenie oddalić

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 11 czerwca 2015 r., sygn. akt IV SA/Wa 573/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie po rozpoznaniu wniosku B. B. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata: 1. zwolnił skarżącego od kosztów sądowych ponad kwotę 500 zł; 2. ustanowił dla skarżącego adwokata z urzędu.

W uzasadnieniu Sąd I instancji podał, że postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania B. B. prawa pomocy w powyższym zakresie. W piśmie z 23 kwietnia 2015 r. skarżący, w ustawowym terminie, złożył sprzeciw od powyższego postanowienia. W jego uzasadnieniu wskazał, że zarówno jego, jak i jego rodziców nie stać na opłacenie wpisu w kwocie 1500 zł. Do sprzeciwu załączył szereg dokumentów przedstawiających sytuację majątkową rodziców, siostry i jego samego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że wniosek zasługuje w części na uwzględnienie.

Sąd przytoczył art. 260 i 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej ppsa).

Sąd podał, że w nadesłanym formularzu PPF skarżący wskazał, że mieszka u rodziców, ale sam, nie posiada żadnego majątku, otrzymuje miesięczne wynagrodzenia z tytułu umowy zlecenia w kwocie 400 zł. W piśmie z 20 marca 2015 r. podał, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. Oświadczył jednocześnie, że pozostaje na utrzymaniu rodziców, którzy go żywią i użyczają mieszkania, płacą za to mieszkanie rachunki. Do sprzeciwu skarżący załączył następujące dokumenty: 1. podatkową księgę przychodów i rozchodów działalności prowadzonej przez jego ojca za lata 2013-2015; 2. PITy rodziców za 2014 rok; 3. zaświadczenie o zatrudnieniu matki; 4. informację o wysokości renty pobieranej przez siostrę; 5. faktury za energię, gaz, wodę, opłaty za mieszkanie, podatek od nieruchomości, za wywóz śmieci; 6. wyciągi bankowe z kont rodziców i skarżącego.

Zdaniem Sądu I instancji, zgromadzony materiał dowodowy pozwala na przyjęcie, że stan majątkowy skarżącego i jego rodziny pozwala na poniesienie części kosztów postępowania sądowego w kwocie 500 zł.

Skarżący oświadczył, że pozostaje on na utrzymaniu rodziców, którzy dysponują pewnymi oszczędnościami na koncie. Zatem ma on możliwość uzyskania pomocy od osób najbliższych, których dochody mogą być wystarczające dla pokrycia ustalonych kosztów sądowych w kwocie 500 zł. Z nadesłanych dokumentów wynika, że matka skarżącego ma pracę, z której otrzymuje regularny dochód brutto w kwocie 1750 zł miesięcznie. Oświadczyła, że posiada środki w kwocie ok. 1600 zł na koncie w PKO BP "na bieżące opłaty oraz wyżywienie rodziny". Z wyciągu konta ojca skarżącego wynika, że zasilane jest ono wpłatami w różnej wysokości, w związku z prowadzoną przez niego działalnością. W ocenie Sądu ilość transakcji, wysokość wpłat i wypłat na tym koncie pozwala na wygospodarowanie kwoty 500 zł, jaką Sąd uznał w niniejszej sprawie za możliwą do poniesienia dla skarżącego i jego rodziny bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania. Także nadesłane rachunki nie pozwalają na przyjęcie, że rodzina skarżącego ponosi wysokie koszty bieżącego utrzymania.

Sąd uznał, że na podstawie nadesłanych dokumentów i złożonych oświadczeń, stan majątkowy skarżącego i jego rodziny nie pozwala na wygospodarowanie kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Skoro rodzice skarżącego dysponują pewnymi oszczędnościami, przedwczesne jest obciążanie całymi kosztami procesu Skarb Państwa. Wbrew twierdzeniom podniesionym w sprzeciwie, pomoc dla skarżącego winna najpierw płynąć od najbliższych mu osób. Następnie jeżeli najbliżsi nie są w stanie tej pomocy udzielić, pomocą może zostać obciążony ogół podatników. Skarżący przy wsparciu rodziny jest w stanie wygospodarować kwotę 500 zł na poniesienie kosztów postępowania sądowego w niniejszej sprawie (k. 77-80 akt sądowych).

Skarżący zaskarżył postanowienie z 11 czerwca 2015 r. w części – co do punktu 1 (pierwszego) – w zakresie w jakim nie zwolniono skarżącego od kosztów sądowych w całości. Żalący się podniósł, że kwota 500 zł jest zbyt dużym obciążeniem finansowym dla jego rodziny i spowoduje ona konieczność nieuregulowania części opłat, by móc opłacić koszty postępowania sądowego, które dotyczą jego sprawy.

Sąd podniósł, że otrzymuje wynagrodzenie z tytułu umowy zlecenia miesięcznie w kwocie 400 zł brutto, a kwota jaką otrzymuje na rękę wynosi 291,10 zł. Matka skarżącego otrzymuje regularny dochód w postaci wynagrodzenia 1750 zł brutto, tj. na rękę 1236,91 zł, co znacznie zmienia kwotę pozostającą do dyspozycji. Matka skarżącego oświadczyła, że ma na koncie środki na bieżące opłaty i wyżywienie w kwocie 1600 zł, gdzie sam czynsz za mieszkanie, w którym mieszka, a którego matka jest właścicielką, wynosi 479,33 zł, doliczając do tego opłaty za prąd, gaz, wodę i media, to kwota środków zgromadzonych wystarcza na opłaty i skromne wyżywienie (k. 86-89 akt sądowych).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego, a tym samym realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie prawa człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz. U. z 1993 r. nr 61, poz. 284 ze zm.). Podnieść należy, że ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z 16.7. 2002 r. w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, Lex 75481).

Na ocenę możliwości ponoszenia kosztów sądowych nie wpływają jedynie dochody, które strona ubiegająca się o prawo pomocy deklaruje, lecz także możliwości zarobkowe strony, z których strona rezygnuje. Skarżący, urodzony 6 listopada 1979 r., ma 35 lat, zatem znajduje się w kwiecie sił. Zgłaszając w 2009 r. zmiany wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, zgłosił (prócz konserwacji i naprawy pojazdów i innych form aktywności w zakresie działalności usługowej wspomagającej transport lądowy, sprzedaży hurtowej i detalicznej samochodów i motocykli oraz części i akcesoriów do nich), między innymi: działalność w zakresie architektury, tynkowanie, posadzkarstwo, tapetowanie i oblicowywanie ścian, malowanie i szklenie, wykonywanie pozostałych robót budowlanych wykończeniowych (k. 177 akt administracyjnych). Tym samym skarżący zadeklarował nie tylko wiedzę i umiejętności w zakresie naprawy samochodów, lecz i szeroko rozumianych wykończeniowych robót budowlanych.

B. B. nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych nawet w części bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Art. 246 § 1 ppsa wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym – pkt 1) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym – pkt 2).

Wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania, w jakiej sytuacji się znajduje i że jest to sytuacja uprawniająca go do przyznania prawa pomocy. Orzeczenie sądu w zakresie przyznania stronie prawa pomocy w zakresie całkowitym zależy zatem od tego, czy strona wykaże przesłanki, o których mowa w przepisie art. 246 § 1 pkt 1 ppsa.

Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania (art. 199 ppsa). Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa (na koszt podatników) i winno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe, a zatem Sąd bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy.

Na ocenę stanu majątkowego i rodzinny wnioskodawcy nie wpływa jedynie wysokość deklarowanych przezeń dochodów, ale też dochody, które mógłby uzyskać, gdyby przy należytej staranności zabiegał o ich uzyskanie. Zaprzestanie działalności w dniu 27 czerwca 2011 r. w ramach firmy "AUTO-B." (k. 331 akt administracyjnych) nie wynikało z faktu, że skarżący nie mógł prowadzić napraw samochodów, lecz że koncentrował swą aktywność na działalności przestępczej, za co został skazany prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Wągrowcu z dnia 17 lutego 2010 r. II K 955/09 na podstawie art. 183 § 4 w zbiegu z art. 183 § 5 w zw. z art. 11 § 2 w zw. z art. 12 kk (k. 242-243 akt administracyjnych).

Powszechnie wiadomym jest, że bezrobocie w Wielkopolsce ma charakter bezrobocia naturalnego (art. 10 § 4 ppsa) i 35 letni mężczyzna, mający wykształcenie zawodowe umiejętności techniczne oraz w zakresie robót budowlanych wykończeniowych, może bez trudu zarobić nie mniej niż minimalne wynagrodzenie brutto, które w 2014 r. wynosiło w Polsce – 1680 zł - Dz. U. z 2013 r., poz. 1074). Nie podejmowanie pracy przez skarżącego mającego zdolność do pracy nie może być podstawą do przerzucania kosztów postępowania sądowego w całości na barki podatników.

Mając na uwadze deklarowane kwoty netto (291,10 zł wynagrodzenia skarżącego) i 1236,91 zł dochodów netto matki skarżącego, prowadzenie działalności gospodarczej przez ojca skarżącego, to przy zaniechaniu podjęcia pracy w pełnym wymiarze przez skarżącego, brak podstaw do uwzględnienia zażalenia.

Skarżący błędnie kwestionuje, że nie pozostaje z rodzicami i siostrą we wspólnym gospodarstwie domowym. We wszystkich dokumentach składanych przez skarżącego, wszyscy członkowie rodziny mieszkają pod tym samym adresem: Os. W. 20A/4 w W.; korespondencję do skarżącego odbiera dorosły domownik- siostra A. B. (k. 2, 28, 32-40, 47, 48, 49-51, 54, 58, 67-68, 72, 74, 86, 90 akt sądowych). Mimo, że skarżący podaje gołosłownie, że "Na posiłki chodzę do domu rodziców" (k. 49 akt sądowych), nie wskazuje adresu rodziców, nie wykazuje żadnym dokumentem tytułu prawnego przysługującego do "domu rodziców" bądź mieszkania, które wskazywane jest we wszystkich dokumentach. Istota wspólnego gospodarstwa domowego polega na wspólnym jedzeniu posiłków i pokrywaniu normalnych wydatków domowych. Ustalenia Sądu I instancji w tej materii są prawidłowe i zgodne z doświadczeniem życiowym (postanowienie NSA z 26.5.2015 r. I OZ 529/15; k. 79 akt sądowych).

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ppsa, orzekł jak w postanowieniu.