Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Karolina Kisielewicz-Sierakowska, Sędzia WSA Iwona Maciejuk, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję

Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] stycznia 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251), odmówił M. P. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania.

Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Prezes ZUS wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym wnioskodawca udokumentował jedynie 1 rok, 8 miesięcy, 21 dni łącznych okresów składkowych i nieskładkowych. Zdaniem organu, nie bez znaczenia pozostaje fakt, że w latach 2013-2015 i 2016-2020 wnioskodawca nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym.

Organ stwierdził, że w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu nie orzeczono wobec strony całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Przy czym przez szczególne okoliczności należy rozumieć wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu zatrudnienia.

Organ wyjaśnił ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawcy, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu tego świadczenia.

M. P. wniósł na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji, uwzględnienie jego wniosku i przyznanie mu wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu skargi skarżący podniósł, że jest w bardzo trudnej sytuacji, bowiem w wyniku urazu kręgosłupa jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i niezdolną do pracy. Jego sytuacja jest wyjątkowa i uważa, że motywy decyzji Prezesa ZUS są pobieżne i niezrozumiałe. Podniósł, że nie ma szansy z otrzymanie renty w trybie zwykłym.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wyjaśnił, że komisja lekarska ZUS orzeczeniem z dnia [...] października 2023 r. ustaliła, że całkowita niezdolność do pracy skarżącego powstała od dnia [...] maja 2020 r.

W piśmie procesowym z dnia [...] maja 2024 r. skarżący podtrzymał swoje dotychczasowe stanowisko i podniósł, że jego aktualna sytuacja jest wynikiem wypadku, którego doznał gdy miał 26 lat. Zwrócił uwagę, że do 2018 r. był uczniem Zasadniczej Szkoły Zawodowej w [...]. Podkreślił, że uzasadnienie zaskarżonej decyzji jest ogólnikowe, a w jej treści nie ma szczegółowego odniesienia się do sytuacji skarżącego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Zgodnie z tym przepisem, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Powołany przepis zawiera trzy przesłanki, których łączne spełnienie przez wnioskującego umożliwia Prezesowi ZUS przyznanie osobie ubezpieczonej lub pozostałym po niej członkom rodziny świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia.

Należy podkreślić, że świadczenia przyznawane na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ według art. 84 tej ustawy, są finansowane z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanych w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że organ ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie administracyjnym prowadzącym postępowanie administracyjne, również w sytuacji działania w ramach uznania administracyjnego, ciąży obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

W ocenie Sądu, z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes ZUS nie zbadał wyczerpująco wszystkich okoliczności faktycznych, a w konsekwencji nie dokonał prawidłowej oceny wystąpienia jednej z przesłanek przyznania wnioskowanego świadczenia.

Nie jest sporne w tej sprawie, że skarżący, będąc osobą całkowicie niezdolną do pracy, nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym (vide orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] października 2023 r. – k. 26 akt administracyjnych). Przy czym całkowita niezdolność do pracy powstała w dniu [...] maja 2020 r. (a zatem przed ukończeniem przez skarżącego 26. roku życia). Nie jest również kwestionowane przez organ, że skarżący nie ma niezbędnych środków utrzymania. Jak wynika bowiem z dokonanych przez organ ustaleń łączna kwota miesięcznego dochodu skarżącego wynosi 520 zł.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził natomiast, że brak jest podstaw do przyznania w niniejszej sprawie wnioskowanego świadczenia, bowiem nie wystąpiła obligatoryjna przesłanka konieczna do jego przyznania, tj. przesłanka szczególnych okoliczności usprawiedliwiających brak aktywności zawodowej wnioskodawcy.

W ocenie Sądu, organ nie ustalił w sposób wystarczająco staranny stanu faktycznego niniejszej sprawy, w szczególności w zakresie czasu trwania okresów, w których skarżący nie podlegał ubezpieczeniu, a także nie wyjaśnił, czy przerwy w zatrudnieniu mogły być spowodowane szczególnymi okolicznościami w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jak wynika z ustaleń organu, skarżący na przestrzeni 26 lat życia przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy posiadał łącznie jedynie 1 rok, 8 miesięcy i 21 dni udowodnionych okresów składkowych i nieskładkowych, zamiast wymaganych 4 lat. Organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wskazał również, że w latach 2013-2015 i 2016-2020 skarżący nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnym i rentowym. Tymczasem, jak wynika ze znajdującego się w aktach sprawy raportu z analizy konta skarżącego (k. 2 akt administracyjnych), skarżący w roku 2013 był zatrudniony od [...] stycznia do [...] lutego, a następnie od [...] lutego do [...] grudnia (a więc zdecydowaną większość 2013 r.), zaś w roku 2015 był zatrudniony od [...] lutego do [...] marca, od [...] kwietnia do [...] czerwca, od [...] lipca do [...] sierpnia, od [...] sierpnia do [...] września oraz od [...] października do końca tego roku. Innymi słowy, zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdzenie organu, że skarżący "w latach 2013-2015 nie wykonywał zatrudnienia" stoi w sprzeczności z dokumentacją znajdującą się w aktach sprawy. Powyższe rozbieżności rodzą poważne wątpliwości, czy istotne z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy okoliczności zostały przez organ właściwie zbadane.

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji, co zasadnie zostało podkreślone przez skarżącego ma charakter ogólnikowy, organ poza podaniem długości ustalonych okresów składkowych i nieskładkowych skarżącego oraz okresów przerw w zatrudnieniu (które jak wyżej wskazano nie są zgodne z materiałem dowodowym), poprzestał na stwierdzeniu, że wobec skarżącego nie orzeczono uprzednio całkowitej niezdolności do pracy, co oznacza, że brak było szczególnych okoliczności w niepodejmowaniu zatrudnienia.

Tymczasem, całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie (co ma miejsce w rozpoznawanej sprawie), natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy. Zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji konstatację, wedle której skoro całkowita niezdolność do pracy nie została orzeczona w stwierdzonych przerwach w wykonywaniu zatrudnienia przez skarżącego, to w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, należało zatem uznać za przedwczesną, nieopartą – stosownie do wymogów płynących w powołanych wyżej przepisów k.p.a. – na wyczerpującej ocenie całokształtu materiału dowodowego.

W rozpoznawanej sprawie, jak już podniesiono, skarżący uległ wypadkowi powodującemu całkowitą niezdolność do pracy w młodym wieku (przed ukończeniem 26. roku życia). Jak wynika z analizy przebiegu zatrudnienia skarżącego, choć niejednokrotnie był on zatrudniony jedynie na krótkie okresy, to jednak za każdym razem po ustaniu zatrudnienia podejmował działania w celu znalezienia pracy, co skutkowało zatrudnienie, u innego pracodawcy lub zarejestrowaniem jako osoba bezrobotna. Historia zatrudnienia skarżącego nie wykazuje więc, by celowo unikał on objęcia ubezpieczeniem społecznym. Ponadto, jak wynika z akt sprawy, skarżący w latach 2011-2012 (nie zaś jak twierdzi do 2018 r.) uczęszczał do Zasadniczej Szkoły Zawodowej Nr [...] w Ośrodku Szkolno-Wychowawczym w [...], a zatem do placówki przeznaczonej, zgodnie z wówczas obowiązującymi przepisami ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz. U. z 2004 r. Nr 256, poz. 2572 ze zm.) dla dzieci i młodzieży niepełnosprawnej oraz niedostosowanej społecznie. Powyższe może świadczyć o tym, że sytuacja skarżącego na rynku pracy była trudniejsza niż osoby niewymagającej kształcenia specjalnego, co mogło mieć wpływ na długość wypracowanych okresów składkowych i nieskładkowych.

Te okoliczności powinny zostać wzięte pod uwagę przez organ i przeanalizowane pod kątem spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ w ogóle się do nich nie odniósł. Poprzestał jedynie na stwierdzeniach o charakterze ogólnym, które nie odnoszą się do realiów rozpatrywanej, konkretnej sprawy.

Reasumując, zdaniem Sądu, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w niniejszej sprawie naruszył przepisy postępowania regulujące sposób przeprowadzenia postępowania dowodowego, oceny zgromadzonych dowodów oraz sporządzenia uzasadnienia zaskarżonej decyzji, czym naruszył art. 7, art. 8, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a naruszenia te mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co skutkowało uchyleniem zaskarżonej decyzji.

Rozpatrując sprawę ponownie organ, uwzględniając powyższe wskazania sądu, dokona szczegółowej analizy zgromadzonego materiału dowodowego i oceni, czy w związku z wyżej opisaną historią zatrudnienia skarżącego nieuzyskanie przez niego prawa do świadczenia w trybie zwykłym było spowodowane szczególnymi okolicznościami w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z

2024 r., poz. 935), orzekł jak w sentencji. Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 tej ustawy.