Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Borowiec sędzia NSA Wiesław Morys (spr.) sędzia NSA Marek Stojanowski po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 15 kwietnia 2016 r. sygn. akt II SA/Po 140/16 w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] grudnia 2015 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. 2

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 15 kwietnia 2016 r., sygn. akt II SA/Po 140/16, oddalił skargę J. B. na sprecyzowaną w sentencji decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P.

Przedstawiając w jego uzasadnieniu stan faktyczny sprawy Sąd I instancji wskazał, iż zaskarżoną decyzją, na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2015 r., poz. 163), dalej cytowana jako ustawa, utrzymano w mocy decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia 30 lipca 2015 r. o odmowie umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego J. B., N. B. i O. B. w okresach świadczeniowych od 2009/2010 do 2013/2014, w łącznej kwocie 47.101,67 zł wraz z odsetkami, obciążających J. B. Organ odwoławczy nie podzielił bowiem zarzutów odwołującego się, który żądanie umorzenia należności uzasadniał trudną sytuacją materialną spowodowaną chorobą, a wcześniej pobytem w zakładzie karnym. Ustalił, iż strona ma lat 50, aktualnie nie pracuje, jest w trakcie leczenia, ma częściową niezdolność do pracy, pobiera rentę w kwocie 2.061,09 zł. Mieszka z rodzicami, partnerką oraz synem w mieszkaniu rodziców, z którymi jednak nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego. Według jego oświadczenia na leki wydaje od 50 do 120 zł miesięcznie, partnerka zarabia ok. 430 zł miesięcznie pracując dorywczo, na dojazd do pracy wydaje 107 zł. Odwołujący się partycypuje w kosztach utrzymania mieszkania kwotą 330 zł. Od października 2011 r. do lipca 2012r. przebywał w Areszcie Śledczym w P., a od lipca 2012 r. do czerwca 2013 r. w szpitalu psychiatrycznym. Renta zajęta jest na poczet zaległości alimentacyjnych w kwocie 1.236,65 zł miesięcznie. Poza tym nie ma majątku i nie korzysta z pomocy społecznej. Organ zważył, iż decyzja w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy, pozwalając na uwzględnienie żądania wówczas, gdy dłużnik nie ma możliwości wywiązania się ze zobowiązania, a stan ten jest efektem czynników obiektywnych. W jego ocenie taka sytuacja w sprawie nie zachodzi. Strona ma możliwość spłaty należności wynikającej z ustawowego obowiązku potwierdzonego wyrokiem sądu i decyzjami. Organ wywiązał się z poleceń nałożonych nań wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Po 1901/14, który uchylił poprzednio zapadłe decyzje odmowne (Prezydenta P. z dnia [...] marca 2014r. i Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] lutego 2015 r.). Obejmowały one ustalenia możliwości zarobkowych i wydatków strony, bo za niewiarygodne przyjął stanowisko organów, wedle którego można było utrzymać trzyosobową rodzinę z kwoty 493,25 zł miesięcznie. Kolegium na koniec wskazało na możliwość domagania się zastosowania innej formy pomocy w spłacie należności.

W rozpatrywanej obecnie skardze J. B. postulował uchylenie obu decyzji i umorzenie należności. Eksponował swą trudną sytuację materialną, nadto wskazał na uiszczenie części zaległości w kwocie 30.000 zł (potem podawał, iż jest to 20.000 zł) w ciągu ostatnich 7 miesięcy. Kwotę tę pożyczył od znajomych. Podkreślił, iż nie jest w stanie utrzymać rodziny za 473 zł, jakie mu pozostają po odjęciu wydatków na podstawowe potrzeby i kwoty potrącanej z renty z tytułu zajęcia komorniczego.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w odpowiedzi na skargę wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Rozpoznając skargę Wojewódzki Sąd Administracyjny przede wszystkim wskazał na wynikające z art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) – dalej: P.p.s.a., związanie oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania zawartymi w uzasadnieniu wspomnianego wyżej wyroku. W jego ocenie organy do tej oceny i wskazań się zastosowały. Następnie podał, iż świadczenia z funduszu alimentacyjnego finansowane są z budżetu państwa, który w tej sytuacji niejako zastępuje osoby zobowiązane do alimentacji dzieci. Obowiązek zwrotu tych świadczeń wynika z art. 27 ust. 1 ustawy. Dłużnik może jednak wnosić o umorzenie należności, odroczenie płatności albo rozłożenie na raty, co z mocy art. 30 ust. 2 może nastąpić przy uwzględnieniu jego sytuacji dochodowej i rodzinnej. Decyzje w tej materii zapadają w ramach uznania administracyjnego. Oznacza to swobodę organu w ocenie wymienionych okoliczności. Zdaniem Sądu meriti organy poprawnie ustaliły sytuację dochodową i rodzinną skarżącego, na którą składają się: stan rodzinny, dochody i wydatki rodziny, stan zdrowotny strony, bo od niego zależą m.in. możliwości zarobkowe. Kontrola legalności obejmuje tylko te kwestie oraz ich ocenę pod kątem wymienionych przesłanek. Ten ostatni aspekt również organy poprawnie wypełniły, gdyż swe stanowisko przekonująco umotywowały. Sąd podzielił ich pogląd, że sytuacja skarżącego nie należy do wyjątkowych, jakkolwiek na utrzymanie rodziny pozostaje po potrąceniu zajęcia alimentacyjnego i wydatków ok. 470 zł miesięcznie. Zwłaszcza zważywszy na wysokość renty wynoszącej ponad 2.000 zł, która przekracza wysokość przeciętnej emerytury, bo nie można w ocenie sytuacji skarżącego pominąć tego, że zajęcie komornicze jest wynikiem niewypełnienia obowiązku utrzymywania swych dzieci. Podobnie nie stanowi powodu umorzenia pobyt w szpitalu czy zakładzie karnym. Zważył Sąd ten wreszcie, że zarówno skarżący, jak i jego partnerka mogą podjąć pracę, odpowiednio w ograniczonym zakresie i na pełny etat, poza tym jest możliwość domagania się obniżenia alimentów. Nadto podkreślił, że skarżący zebrał znaczną kwotę 30.000 zł (winno być 20.000 zł). Mając te okoliczności na uwadze Sąd I instancji, na podstawie art. 151 P.p.s.a. skargę oddalił.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. B., zaskarżając go w całości. Zarzucił mu:

1) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 153 P.p.s.a. w związku z art. 107 § 3 K.p.a. oraz art. 7 K.p.a. i art. 77 § 1 K.p.a. poprzez nieuwzględnienie oceny prawnej i wskazań co do dalszego postępowania zawartych w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Po 109/14, tj. wskazania konieczności ustalenia wszelkich okoliczności faktycznych i odniesienia się do nich, podczas gdy ustalenia organu wykazują braki, a luki wypełniły domniemania faktyczne, co skutkowało wydaniem dowolnych decyzji, z przekroczeniem granic uznania administracyjnego,

2) naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 30 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, poprzez przyjęcie, iż sytuacja dochodowa skarżącego odnosi się także do sytuacji jego partnerki, nadto że można ją rozpatrywać w tej sprawie pod kątem możliwości dochodzenia obniżenia alimentów i pominięciu okoliczności niezależnych od skarżącego, w tym pobytu w szpitalu, posiadania czwartego dziecka na utrzymaniu, spłaty większości zadłużenia, braku możliwości zarobkowania.

Wskazując na powyższe zarzuty strona skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i uchylenie zapadłych w sprawie decyzji, oraz o przyznanie na rzecz ustanowionego pełnomocnika z urzędu kosztów zastępstwa procesowego. Zrzeczono się rozpoznania skargi kasacyjnej na rozprawie.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor zarzuty te rozwinął, dowodząc niewypełnienia wytycznych zawartych w motywach poprzedniego wyroku, w tym zwłaszcza analizy dochodów i struktury wydatków skarżącego kasacyjnie, które sytuują go na granicy ubóstwa. Poza tym dowodził wadliwej oceny możliwości zarobkowych strony i jego partnerki. W konsekwencji czego w jego opinii Sąd meriti pominął przekroczenie granic uznania przez organy orzekające w sprawie.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie, nie zgadzając się z zaprezentowanymi tam argumentami.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna zawiera nieusprawiedliwione podstawy.

Na wstępie należy jednak podnieść, że skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym, a to z uwagi na wypełnienie przesłanek z 182 § 2 P.p.s.a., a następnie przypomnieć, że stosownie do brzmienia art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając sprawę na skutek wniesienia skargi kasacyjnej związany jest granicami tej skargi, a z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, która zachodzi w wypadkach określonych w § 2 tego przepisu. Podstaw nieważnościowych w niniejszej sprawie nie stwierdzono. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego orzeczenia determinują zakres kontroli dokonywanej przez Naczelny Sąd Administracyjny.

Podstawy, na których można oprzeć skargę kasacyjną, zostały określone w art. 174 P.p.s.a. Przepis art. 174 pkt 1 tej ustawy przewiduje dwie postacie naruszenia prawa materialnego, a mianowicie błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Błędna wykładnia oznacza nieprawidłowe zrekonstruowanie treści normy prawnej wynikającej z konkretnego przepisu, czyli mylne rozumienie określonej normy prawnej, natomiast niewłaściwe zastosowanie to dokonanie wadliwej subsumcji przepisu do ustalonego stanu faktycznego, czyli niezasadne uznanie, że stan faktyczny sprawy odpowiada hipotezie określonej normy prawnej. Również druga podstawa kasacyjna wymieniona w art. 174 pkt 2 P.p.s.a. - naruszenie przepisów postępowania - może przejawiać się w tych samych postaciach, co naruszenie prawa materialnego, przy czym w tym wypadku ustawa wymaga, aby skarżący nadto wykazał możliwość istotnego wpływu wytkniętego uchybienia na wynik sprawy.

Oparcie skargi kasacyjnej na obu podstawach z reguły wymusza rozpoznanie w pierwszej kolejności zarzutów procesowych albowiem tylko wówczas, gdy stan faktyczny sprawy został poprawnie ustalony i nie doszło do mających wpływ na wynik sprawy naruszeń procesowych, można przejść do oceny zastosowania i wykładni prawa materialnego.

Zarzuty prezentowane w obrębie podstawy uchybień procesowych okazały się nietrafne. Jak słusznie wskazano w motywach zaskarżonego wyroku i w skardze kasacyjnej art. 153 P.p.s.a. statuuje zasadę związania organów i sądów oceną prawną i wskazaniami co do dalszego postępowania wyrażoną w orzeczeniu sądu (którym tu jest wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 26 lutego 2015 r., sygn. akt II SA/Po 1091/14). W uzasadnieniu tego wyroku Sąd wskazał na konieczność poczynienia pełniejszych ustaleń faktycznych, lecz przede wszystkim wnikliwszego rozważenia nie tylko dochodów strony i jej rodziny, ale również ponoszonych przezeń wydatków, przy czym wyraził pogląd, iż pozostała kwota ok. 493 zł, niższa od kryterium dochodowego przyjętego w ustawie z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, nie pozwala na utrzymanie rodziny. Polecił też wziąć pod uwagę fakt, iż skarżący bez swej winy nie mógł zarobkować przez okres pobytu w szpitalu psychiatrycznym, a obecnie jest całkowicie niezdolny do pracy. Wskazał zatem kierunki ustaleń i rozważań, nie przesądzając ich wyniku, bo tego nie mógł uczynić. Ten obowiązek organy zrealizowały, co słusznie skonstatował Sąd meriti w sprawie. Nie naruszył zatem przywołanego przepisu. Jak wynika z uzasadnień zapadłych decyzji i zaskarżonego wyroku, ustalono zarówno dochody rodziny, jak i ponoszone przez rodzinę wydatki na podstawowe potrzeby, leki, dojazd konkubiny strony do pracy, wreszcie stan zdrowia skarżącego kasacyjnie (wymagający leczenia psychiatrycznego) i aktualnie częściową jego niezdolność do pracy. Zważono, iż pozostała kwota rzeczywiście jest niższa od kryterium dochodowego z ustawy o pomocy społecznej, wszak wskazano na możliwość podjęcia pracy przez skarżącego kasacyjnie i jego partnerkę, nadto że renta jaką pobiera jest obciążona zajęciem alimentacyjnym na dzieci, które powstało z jego winy. Naczelny Sąd Administracyjny te ustalenia i rozważania podziela, w szczególności zwracając uwagę, że do kryterium dochodowego z ustawy o pomocy społecznej (art. 8 ust. 1 pkt 2) przyjmuje się dochód w przeliczeniu na członka rodziny i to po potrąceniu m.in. alimentów (art. 8 ust. 3 pkt 3), ale jak wynika z orzecznictwa bieżących, a więc nieobjętych całym zajęciem komorniczym, nadto że w okresie od października 2011 r. do lipca 2012 r. skarżący kasacyjnie przebywał w areszcie, a więc nie uzyskiwał dochodów (poza rentą) ze swej winy, nadto zaległości się zmniejszyły w wyniku zapłaty 20.000 zł. Ta ostatnia okoliczność niewątpliwie wpływa na korzystną ocenę postawy strony, lecz wskazuje również na jej możliwości. W tym miejscu godzi się podkreślić korelację tego stwierdzenia z wyrokiem sądu rodzinnego z dnia [...] marca 2010 r. oddalającym pozew o obniżenie alimentów. W konsekwencji czego ocena sytuacji rodzinnej i majątkowej skarżącego kasacyjnie została dokonana w zgodzie z wytycznymi zawartymi w uzasadnieniu wspomnianego wyroku. Trudno też bronić poglądu, wedle którego organy orzekające w sprawie przekroczyły granice uznania administracyjnego. Wytyk w tym zakresie zasadza się na dowolnej ocenie, której niepodobna się dopatrzeć. Bowiem materiał sprawy został poddany wnikliwej ocenie, a argumenty przytoczone na jej uzasadnienie są przekonujące.

Nie doszło też przeto do naruszenia prawa materialnego. Przepis art. 30 ust. 2 ustawy nakazuje rozważyć sytuację dochodową i rodzinną wnioskodawcy. Jak wskazał już Sąd Wojewódzki w cytowanym wyroku z dnia 26 lutego 2015 r. pod tym pojęciem należy rozumieć sytuację rodziny, a więc uwzględniając stronę, dzieci i osoby prowadzące z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Nie ma zatem przeszkód, aby rozważaniami objąć partnerkę skarżącego kasacyjnie, gdyż mieści się ona w pojęciu rodziny (por. art. 6 pkt 14 ustawy o pomocy społecznej zaliczający do rodziny m.in. osoby pozostające w faktycznym związku, wspólnie zamieszkujące i gospodarujące). W konsekwencji czego zarówno jej dochód, jak i możliwości oraz wydatki, należało uwzględnić w ocenie sytuacji skarżącego kasacyjnie. To uczyniono. Podzielając ocenę i analizę wszelkich okoliczności sprawy, Sąd meriti nie naruszył wspomnianego przepisu. Naczelny Sąd Administracyjny nie znajduje podstaw do podważenia zajętego przezeń stanowiska. W istocie instytucja umorzenia należności jest wyjątkowa i ma zastosowanie tylko w wypadkach szczególnych. Niniejszy do tej kategorii jednak nie należy. Przy czym słusznie wskazał Sąd I instancji na inne możliwości pomocy w spłacie, a to odroczenia czy rozłożenia należności na raty.

Co mając na uwadze, na zasadzie art. 184 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji niniejszego wyroku. Nie orzekł Sąd o wynagrodzeniu pełnomocnika z urzędu, gdyż materia ta należy do właściwości wojewódzkich sądów administracyjnych.