Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Krzysztof Wujek (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Dorota Fleszer, Asesor WSA Piotr Pyszny, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 sierpnia 2022 r. sprawy ze skargi H. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 28 lutego 2022 r. nr 404/2022 (480000/71/389733/2021-U) w przedmiocie ulg w spłacaniu należności pieniężnych, do których nie stosuje się przepisów Ordynacji podatkowej oddala skargę.

Przedmiotem skargi H. J. (dalej jako: skarżąca, strona, wnioskodawca) jest wydana na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 w zw. z art. 28 ust. 2, 3, 3a i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2021 r., poz. 423 ze zm. - zwanej dalej "u.s.u.s.") w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. nr 141, poz. 1365 – dalej jako rozporządzenie z 31 lipca 2003 r.) decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w R. z dnia 28 lutego 2022 r. nr 404/2022 (480000/71/389733/2021-U) odmawiająca umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek.

Zaskarżone rozstrzygnięcie zapadło w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Skarżąca wnioskiem z 15 listopada 2021 r. zwróciła się o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek. Do akt sprawy przedłożyła:

- oświadczenie o stanie rodzinnym i majątkowym oraz sytuacji materialnej osoby fizycznej, która nie prowadzi działalności gospodarczej;

- wykaz opłat za mieszkanie i wodę;

- decyzję w sprawie przyznania dodatkowego rocznego świadczenia pieniężnego;

- zaświadczenie lekarskie z 11 stycznia 2022r.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych mając na uwadze powyższe, w tym informacje pozyskane z Centralnej Bazy Danych Ksiąg Wieczystych, z Centralnej Ewidencji Pojazdów oraz z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej stwierdził brak podstaw do umorzenia zaległości. W stosunku do skarżącej nie było prowadzone postępowanie upadłościowe ani likwidacyjne. W związku z tym przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 2, 4, 4b i 4c u.s.u.s., nie zachodzą. Z przyczyn oczywistych, nie ma również zastosowania art. 28 ust. 3 pkt 1 u.s.u.s. Ponadto wysokość zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, przewyższa kwotę kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym, co oznacza, że przesłanka z art. 28 ust. 3 pkt 4a u.s.u.s. również nie ma zastosowania.

Wprawdzie skarżąca zaprzestała prowadzenia działalności. Aktualnie jej dochody z tytułu emerytury wynoszą 1 736,41 zł brutto, tj. 1 580,13 zł netto. Niemniej jednak posiada majątek ruchomy i nieruchomy, do którego skierowana została egzekucja. Tym samym wykluczeniu podlegają przesłanki, o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. Dopóki postępowanie to się toczy nie można definitywnie stwierdzić bezskuteczności egzekucji.

Dalej organ powołując się na art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia z 31 lipca 2003r. wyjaśnił, że skarżąca nie wykazała również jakoby:

1) opłacenie należności z tytułu składek miało pozbawić skarżącą i jej rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesione zostały straty materialne w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić skarżącą możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) istniała u skarżącej przewleka choroba lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiające możliwości uzyskania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

Dodatkowo organ rozważył możliwość umorzenia należności na podstawie art. 17 ust. 2 ustawy z dnia 18 grudnia 2002 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz zmianie niektórych innych ustaw (Dz.U. nr 241, poz. 2074 – dalej jako ustawa zmieniająca). Wskazał, że w odróżnieniu od zastosowanego w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. pojęcia "w uzasadnionych przypadkach" w ustawie zmieniającej, ustawodawca wprowadzając "ważny interes", jako przesłankę umorzenia należności z tytułu składek należnych za okres ściśle określony, nie sprecyzował tego pojęcia, ani też nie zawarł delegacji dla właściwego organu do określenia zasad umorzenia zaległości w oparciu o tę przesłankę, tak jak to uczyniono w art. 28 ust.3b u.s.u.s. Posługując się kryterium oceny, niedookreślonym prawodawca pozostawił organowi margines swobody w zakresie oceny stanu faktycznego i konkluzji wynikających z tej oceny. Pozostawienie takiej swobody uprawnionemu organowi nie oznacza w żadnej mierze dowolności w ocenie stanu faktycznego. lm bardziej niedookreślone są przesłanki podjęcia decyzji, tym bardziej szczegółowe, przekonujące i pełne musi być uzasadnienie powodów przyjęcia przez organ stosujący prawo danego rozumienia określonego pojęcia. Przez "ważny interes podatnika" rozumie się bowiem nadzwyczajne okoliczności, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji podatnika. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie organ nie dopatrzył się powyższych. Problemy zdrowotne skarżącej, w tym opieka nad 90-letnią matką nie stanowią – w jego ocenie - przesłanki do umorzenia postępowania. Posiadany majątek pozwala bowiem na wyegzekwowanie należności w trybie egzekucji. Dlatego umorzenie należności z tytułu zaległych składek na obecnym etapie postępowania byłoby działaniem przedwczesnym i nieuzasadnionym.

Nie zgadzając się z powyższym strona wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach.

Domagając się uchylenia zaskarżonej decyzji zarzuciła jej naruszenie przepisów prawa materialnego oraz przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy to jest:

- art. 28 ust. 3a u.s.u.s. w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. poprzez dokonanie jego błędnej wykładni pomijającej reguły egzegezy językowej, skutkujące dowolnym ograniczeniem możliwości zastosowania wskazanej normy prawnej, co doprowadziło do bezzasadnej odmowy umorzenia zaległości skarżącej z uwagi na niespełnienie przesłanek wynikających ze wskazanej normy prawnej;

- art. 17 ustawy zmieniającej poprzez dokonanie jego błędnej wykładni pomijającej reguły egzegezy językowej skutkujące dowolnym ograniczeniem możliwości zastosowania wskazanej normy prawnej, co doprowadziło do bezzasadnej odmowy umorzenia zaległości skarżącej z uwagi na niespełnienie przesłane wynikających ze wskazanej normy prawnej;

- art. 28 ust. 3 pkt 6 u.s.u.s. przez nieprzeprowadzenie żadnych ustaleń co do przewidywanych, możliwych do wyegzekwowania z majątku skarżącej w postępowaniu egzekucyjnym kwot, ani wiążących się z tym postępowaniem wydatków egzekucyjnych, co powoduje, że zaskarżona decyzja nie spełnia wymogów z art. 107 § 3 k.p.a.;

- art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez zaniechanie kompleksowego rozpatrzenia i poddania ocenie materiału dowodowego niezbędnego do podjęcia rozstrzygnięcia zmierzającego do ustalenia stanu majątkowego skarżącej uprawniającego do skorzystania z prawa do umorzenia należności z tytułu składek za osobę prowadzącą działalność gospodarczą za okres od marca do września 1999 r. w łącznej w kwocie 4.354,55 zł, zwłaszcza co do wydatków skarżącej i pozostałych do jej dyspozycji kwot, a także jej sytuacji zdrowotnej, które to naruszenie skutkowało bezpodstawnym przyjęciem, że skarżąca ma wystarczające dochody i majątek, aby uiścić zaległości z tytułu składek, podczas gdy właściwości i warunki osobiste, a także sytuacja rodzinna, zdrowotna i majątkowa skarżącej przeczą temu wnioskowi.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Istota sporu w rozpatrywanej sprawie sprowadza się do oceny prawidłowości wydanej przez organ decyzji odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek. Materialnoprawną podstawą jej wydania był art. 28 u.s.u.s. Przepis ten daje prawo do umorzenia należności z tytułu składek w sytuacji ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 1-3), a także w uzasadnionych przypadkach, w stosunku do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek, pomimo braku ich całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 3a), przy czym umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4). Jednocześnie na postawie art. 32 u.s.u.s. przepisy dotyczące składek na ubezpieczenie społeczne mają odpowiednie zastosowanie także do składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych oraz na ubezpieczenie zdrowotne.

Jak wynika z art. 28 ust. 3 u.s.u.s., całkowita nieściągalność zachodzi, gdy:

1) dłużnik zmarł, nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów, albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie;

2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. - Prawo upadłościowe (Dz.U. z 2020 r., poz. 1228 ze zm.);

3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa;

4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym;

4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym;

4b) nie nastąpiło zaspokojenie należności w umorzonym postępowaniu upadłościowym;

4c) ogłoszono upadłość, o której mowa w części III w tytule V ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe;

5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję;

6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne.

O ile powyższa regulacja, dotycząca możliwości umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z powodu ich całkowitej nieściągalności, odnosi się do wszystkich podmiotów zobowiązanych do ich uiszczenia, o tyle w odniesieniu do osób ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, a więc osób płacących składki na własne ubezpieczenie społeczne, omawiana ustawa przewiduje również możliwość umorzenia należności z tytułu składek (odsetek za zwłokę) pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, co może mieć miejsce w uzasadnionych przypadkach (art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), których wskazanie pozostawiono ministrowi właściwemu do spraw zabezpieczenia społecznego, upoważniając go w art. 28 ust. 3b u.s.u.s. do określenia szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek, z uwzględnieniem ważnego interesu osoby zobowiązanej do ich opłacenia oraz stanu finansów ubezpieczeń społecznych.

I tak zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, wydanego na podstawie wskazanego wyżej przepisu, Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: gdy opłacenie tych należności pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych (pkt 1); poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności (pkt 2); przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności (pkt 3).

Należy w tym miejscu zauważyć, że decyzje w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek mają charakter uznaniowy. To oznacza, że z woli ustawodawcy nawet stwierdzenie istnienia przesłanki w postaci ważnego interesu osoby zobowiązanej do opłacenia tych należności, której wystąpienie jest warunkiem wstępnym ewentualnego umorzenia, organ rentowy ma możliwość dokonania swobodnego wyboru w ocenie tego, czy zachodzi przypadek uzasadniający to umorzenie. Ulga w postaci umorzenia zaległości składkowych czy odsetek stanowi niewątpliwie odstępstwo od reguły, jaką jest płacenie składek ubezpieczeniowych, zatem musi ona mieć charakter wyjątkowy, związany z wystąpieniem zdarzeń o takim też charakterze, z reguły od samego zobowiązanego niezależnych. Kontrola sądowa legalności takich decyzji wydanych w ramach tzw. uznania administracyjnego sprowadza się jedynie do badania, czy w procesie dochodzenia do tych rozstrzygnięć organ rentowy uwzględnił całokształt okoliczności faktycznych, jakie wskazywać mogłyby na ważny interes zobowiązanego oraz czy w ramach swego uznania nie naruszył zasady swobodnej oceny dowodów.

Na gruncie rozpatrywanej sprawy nie budzi wątpliwości ustalenie, że przesłanki całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek z art. 28 ust. 3 pkt 1-6 u.s.u.s. nie zachodzą. Skarżąca jak wynika z zebranego materiału dowodowego posiada bowiem majątek ruchomy i nieruchomy (to jest samochód osobowy marki Nissan Note rocznik 2007 i lokal mieszkalny o pow. 96,58 m2, w którym nie zamieszkuje) oraz stały dochód z tytułu pobieranej emerytury. Słusznie zatem, zdaniem Sądu, organ stwierdził, że istnieje możliwość dochodzenia zapłaty należnych składek, a dolegliwość jaka się z tym wiąże, nie jest równoznaczna z całkowitą nieściągalnością należności.

Prawidłowo również organ ocenił sytuację materialną i rodzinną skarżącej powołując się na przesłanki opisane w § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Wynika z nich bowiem, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że nie jest w stanie opłacić należności, w szczególności w przypadku:

1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych;

2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności;

3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności.

W rozpoznawanej sprawie skarżąca akcentowała swoją trudną sytuację finansową spowodowaną wielkością posiadanej emerytury, stanem zdrowia i koniecznością sprawowania opieki nad 90-letnią matką. Należy jednak zauważyć, że w powyższej przesłance wynikającej z § 3 ust. 1 rozporządzenia nie chodzi o subiektywne odczucie dolegliwości związanej z prowadzeniem egzekucji. Tym bardziej, że pobierane świadczenia pozwalają jej na pokrycie wydatków związanych z koniecznym utrzymaniem i wynajmowaniem drugiego mieszkania. Co więcej, mimo zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, umożliwiają stopniową spłatę zadłużenia.

Należy w ślad za organem zauważyć, że skierowanie egzekucji do posiadanych składników majtku jest konsekwencją nieregulowania zobowiązań, które nie mogą być pominięte bądź potraktowane drugorzędnie, skoro egzekucja nie została uznana za bezskuteczną.

Wprawdzie skarżąca podnosi argumenty dotyczące stanu zdrowia, jednak okoliczność ta nie pozbawia ją możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności, albowiem jak już wskazywano źródłem utrzymania skarżącej jest świadczenie emerytalne, do którego egzekucja może być skierowana.

Słusznie również w ocenie Sądu organ uznał, że okoliczności sprawy nie wskazują na poniesienie przez skarżącą strat materialnych, które nastąpiły w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodującego, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności.

Należy zwrócić uwagę, że skarżąca obecnie działalności nie prowadzi. Uiszczenie należności nie może więc pozbawić ją możliwości dalszego jej prowadzenia. Samo powstanie zaległości jest natomiast wynikiem niewywiązania się przez skarżącą z ciążącego na niej obowiązku regulowania należności z tytułu składek, a nie sytuacji nadzwyczajnej.

W tych okolicznościach Sąd stwierdził, że przedstawiona przez skarżącą w toku postępowania oraz na etapie skargi argumentacja nie wypełnia przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. Umorzenie należności z tytułu składek stanowi wyraz definitywnej rezygnacji uprawnionego organu z możliwości ich wyegzekwowania. Biorąc pod uwagę publicznoprawny charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz uwzględniając cele, na które są one przeznaczane, organy odpowiedzialne za ich pobór zobligowane są do szczególnej staranności i ostrożności w dysponowaniu nimi. Jeżeli zatem istnieje możliwość wyegzekwowania należności choćby w części, a umorzenie zaległości przy braku przesłanki całkowitej nieściągalności jest zastrzeżone jedynie do sytuacji krytycznych, których zaistnienia skarżąca w niniejszej sprawie nie wykazała, to negatywne rozstrzygnięcie zapadłe w tym przedmiocie nie może być uważane za dowolne. Dlatego też podnoszone w skardze zarzuty naruszenia przez organ prawa materialnego, to jest art. 28 ust. 3 pkt 6, ust. 3a w zw. z § 3 ust. 1 rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. przez jego błędną wykładnię Sąd uznał za bezzasadne. Nie dopatrzył się również naruszenia przepisów postępowania, albowiem stan faktyczny sprawy ustalony został prawidłowo w oparciu o rzetelnie zebrany materiał dowodowy, który poprawnie oceniono w zgodzie z regułami określonymi w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Zapewniono też skarżącej możliwość czynnego udziału w sprawie oraz odniesiono się do podnoszonych przez nią argumentów, co oznacza, że uzasadnienie decyzji odpowiada wymogom przewidzianym w art. 107 § 3 k.p.a.

Wobec powyższego na podstawie art. 151 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji.