Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mirosław Wincenciak Sędziowie: Sędzia NSA Artur Kuś Sędzia del. WSA Tadeusz Kiełkowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 19 listopada 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2025 r. sygn. akt II SA/Wa 1316/24 w sprawie ze skargi małoletnich A. P. oraz A1. P. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A2. P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 30 kwietnia 2024 r. nr 010000.620.31824.2024.WSW w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę kasacyjną

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie (dalej "WSA w Warszawie", "Sąd I instancji") wyrokiem z dnia 3 kwietnia 2025 r., sygn. akt II SA/Wa 1316/24, po rozpoznaniu sprawy ze skargi małoletnich A. P. oraz A. P.1 (dalej "skarżące") reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego A. P.2 na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS", "organ") z dnia 30 kwietnia 2024 r., nr 010000.620.31824.2024.WSW, w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku – uchylił zaskarżoną decyzję.

Powyższy wyrok, od którego została złożona skarga kasacyjna, zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych.

Prezes ZUS z dnia 30 kwietnia 2024 r., nr 010000.620.31824.2024.WSW, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251, ze zm., dalej "ustawa o emeryturach i rentach z FUS" lub "ustawa"), odmówił małoletnim skarżącym przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu. W uzasadnieniu tej decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym przepisem świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej.

W toku postępowania organ ustalił, że J. P. – zmarły ojciec dzieci – na 34 lata życia miał udowodnione jedynie 5 lat, 9 miesięcy i 8 dni okresów składkowych. Pierwsze zatrudnienie ojca dzieci nastąpiło 1 lutego 2012 r. w wieku 23 lat. Ponadto w latach 2013-2015, 2016-2019 wystąpiły przerwy w wykonywaniu zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w tym okresie nie była wobec niego orzeczona całkowita niezdolność do pracy. Nie zostały zatem wykazane żadne przeszkody uniemożliwiające zatrudnienie oraz objęcie ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń z ubezpieczenia społecznego. Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna wnioskodawców, lecz nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia.

W skardze do WSA w Warszawie skarżące zakwestionowały decyzję z dnia 30 kwietnia 2024 r., uznając ją za krzywdzącą, i wniosły o jej uchylenie. W uzasadnieniu skargi matka skarżących zwróciła uwagę na bardzo trudną sytuację życiową i finansową rodziny. Wskazała, że mąż miał problemy ze znalezieniem pracy, dodatkowo niektórzy pracodawcy nie chcieli przedłużyć umowy albo oferowali pracę bez odprowadzania składek na ubezpieczenie; podejmował także zatrudnienie za granicą, a od 2018 r. zaczął chorować. W 2020 r. stwierdzono u męża cukrzycę oraz problemy z krwią (małopłytkowość). Ojciec skarżących unikał leczenia, co w konsekwencji doprowadziło do śmierci 25 września 2023 r. w wieku 34 lat. Gdyby nie choroba, to mąż wykonywałby pracę, zapewniając w ten sposób utrzymanie rodziny. Obecnie matka skarżących ma 36 lat, wychowuje dwie małoletnie córki (14 i 5 lat). Pracuje na umowę zlecenie (1.300 zł). Stan zdrowia starszej córki ([...], [...], [...]) oraz wiek młodszego dziecka uniemożliwia jej podjęcie na pracy na cały etat. Korzysta z pomocy społecznej (zasiłki: rodzinny, dla samotnej matki, celowe – obiady dla dzieci), otrzymuje świadczenie wychowawcze (1.600 zł) oraz środki finansowe od dziadków męża na opłacenie dodatkowych zajęć dla dzieci. Nie ma innego wsparcia ze strony rodziny, jej matka zajmuje się niepełnosprawną siostrą. Dochód rodziny w całości przeznacza na opłaty za czynsz – 930 zł miesięcznie oraz inne niezbędne potrzeby życiowe, nie kupuje nowej odzieży, czasem używaną. To, że mąż zmarł w młodym wieku, jest okolicznością szczególną uprawniającą do przyznania dzieciom żądanego świadczenia. Organ wniósł o oddalenie skargi.

W dniu 3 kwietnia 2025 r. WSA w Warszawie wydał opisany na wstępie wyrok, którym uwzględnił skargę. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd I instancji przytoczył art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zwrócił uwagę na szczególnych charakter tej regulacji oraz uznaniowy charakter decyzji, podkreślając zarazem, że uznaniowość nie oznacza pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody – jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w odnośnym przepisie, a z drugiej zaś strony przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS). Sąd I instancji podkreślił, że Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Oznacza to, że musi on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. Winien także w sposób należyty i wyczerpujący informować strony o okolicznościach faktycznych i prawnych, mogących mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

W ocenie Sądu I instancji w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "szczególnych okoliczności" w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zaskarżona decyzja została zatem wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 k.p.a. oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego rozważenia okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Prezes ZUS stwierdził bowiem, że w sprawie nie wystąpiły szczególne okoliczności, skoro w czasie przerw w zatrudnieniu J. P. nie legitymował się orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy. Organ oparł się na ustaleniach, że zmarły ojciec dzieci na 35 lat życia miał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 5 lat, 9 miesięcy i 8 dni, a pierwsze zatrudnienie podjął w wieku 23 lat. Ponadto w latach 2013-2015, 2016-2019 ojciec dzieci nie wykonywał żadnej pracy ani innej działalności potwierdzonej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Na tej podstawie organ przyjął, że nie istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia, które uniemożliwiałyby wymienionemu kontynuowanie zatrudnienia. W orzecznictwie wskazuje się jednak, że nie tylko całkowita niezdolność do pracy osoby zainteresowanej będzie szczególną okolicznością, jako że jest stanem udaremniającym i wykluczającym jej aktywność zawodową (por. wyrok NSA z 16 lipca 2010 r., sygn. akt I OSK 687/10). Artykuł 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie może być interpretowany jedynie w ten sposób, że dopiero stwierdzenie całkowitej niezdolności do pracy usprawiedliwia brak aktywności zawodowej osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Całkowita niezdolność do pracy jest tylko jedną z przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku i ma istnieć w chwili ubiegania się o to świadczenie, natomiast ograniczenia aktywności zawodowej przed jej powstaniem mogą być bardzo różne, choćby usprawiedliwione przyczynami zdrowotnymi, zmniejszającymi przecież możliwości zatrudnienia takiej osoby na rynku pracy.

W niniejszej sprawie – zdaniem Sądu I instancji – Prezes ZUS pominął wynikające z akt sprawy okoliczności, że staż pracy J. P. w dziesięcioleciu ocenianym do uprawnień wyniósł 4 lata 5 miesięcy i 22 dni, a podstawą odmowy przyznania świadczenia w trybie zwykłym był brak 5 letniego okresu składkowego i zaliczanych okresów nieskładkowych w dziesięcioleciu przez zgonem ubezpieczonego. Organ nie wziął pod uwagę, iż do spełnienia warunku ustawowego, aby uzyskać świadczenie w trybie zwykłym, zabrakło niewielkiego okresu składkowego (nieznacznie ponad 6 miesięcy). Ponadto organ nie odniósł się w żaden sposób do argumentacji przedstawionej we wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku (k. 22 – 27 akt administracyjnych), wskazującej na trudności w znalezieniu pracy przez J. P., podejmowaniu działań w celu jej pozyskania, również poza granicami kraju, w następstwie czego wymieniony zdecydował się na prowadzenie działalności gospodarczej. Gdy już sytuacja finansowa rodziny skarżących się ustabilizowała, ojciec małoletnich zachorował i zmarł. Nie należy również pomijać tego, że J. P. zmarł w młodym wieku w trakcie prowadzenia działalności gospodarczej (bez opłacania składek emertytalno-rentowych w ramach programu ulga na start). Można zaś z dużym prawdopodobieństwem założyć, że gdyby nie śmierć ojca dzieci, to nadal wykonywałaby on pracę zarobkową i miałby możliwość wypracowania okresu niezbędnego do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych. Brak oceny przesłanki szczególnych okoliczności we wskazanym aspekcie jest o tyle istotny, że pozostałe przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku zostały w niniejszej sprawie spełnione.

Sąd I instancji zauważył, że te istotne z punktu widzenia przesłanek ustawowych okoliczności nie zostały przez organ ocenione. Biorąc zaś pod uwagę uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, konieczne było poczynienie przez organ niezbędnych ustaleń oraz dokonanie oceny okoliczności wskazanych we wniosku wszczynającym postępowanie – czy powodem braku nabycia przez ojca małoletnich dzieci świadczenia w zwykłym trybie nie były szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Organ, rozpoznając wniosek skarżących o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, nie przeanalizował z należytą starannością okoliczności, na które powoływała się strona w toku postępowania. W konsekwencji arbitralnie rozstrzygnął, bez dogłębnej analizy stanu faktycznego sprawy, iż nielegitymowanie się przez ubezpieczonego przed śmiercią orzeczeniem o całkowitej niezdolności do pracy uzasadnia twierdzenie o niespełnieniu przesłanki "szczególnych okoliczności". Sąd I instancji wskazał, że przy ponownym rozpatrywaniu wniosku organ powinien poddać wnikliwiej analizie sytuacje i zdarzenia ujawnione w przez stronę w toku postępowania i wydać decyzję uznaniową zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.

Pismem z dnia 23 maja 2025 r. skargę kasacyjną od wyroku WSA w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2025 r. wywiódł Prezes ZUS (dalej także "skarżący kasacyjnie"), zaskarżając go w całości. Skarżący kasacyjnie zarzucił zaskarżonemu wyrokowi:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, to jest art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS "poprzez przyjęcie, że pomimo tego, iż":

a) w okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji ojciec małoletniej skarżącej nie był całkowicie niezdolny do pracy, powyższe nie oznacza, że nie istniały przeszkody, które uniemożliwiały ojcu małoletniej skarżącej podjęcie zatrudnienia, podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym osoba ubezpieczona nie miała obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego;

b) niemożność w kontynuowaniu zatrudnienia z uwagi na niespodziewany zgon mieści się w zakresie szczególnych okoliczności, z powodu których nie zostały spełnione warunki do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym, podczas gdy ta okoliczność nie mieści się w tym zakresie, gdyż spełnienie warunku udokumentowania właściwej ilości okresów składkowych i nieskładkowych do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy będącej podstawą do przyznania renty rodzinnej jest badane na dzień powstania niezdolności do pracy;

2) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, to jest:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że w okresach wskazanych w zaskarżonej decyzji, pomimo braku orzeczenia u ojca małoletniej skarżącej całkowitej niezdolności do pracy, istniały szczególne okoliczności, z powodu których ojciec małoletniej skarżącej nie spełnił warunków ustawowych do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym – podczas gdy zgodnie z ugruntowanym i z najnowszym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego data powstania całkowitej niezdolności do pracy ma istotne znaczenie dla oceny zasadności wniosku, pozwala bowiem ustalić moment, z którym ubezpieczony nie miał obiektywnej możliwości podjęcia zatrudnienia, a tym samym uzyskania dłuższego okresu ubezpieczeniowego,

b) organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, gdyż w ocenie Sądu I Instancji materiał dowodowy nie został przez organ wyczerpująco ustalony i oceniony, podczas gdy zgodnie z orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego organy, realizując zasadę prawdy obiektywnej zawartą w art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zobowiązane są co prawda do wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, ale nie zwalnia to strony od obowiązku współdziałania w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy, a strona jest bowiem zobowiązana przedstawić w sprawie wszystkie informacje niezbędne do ustalenia jej stanu faktycznego, wskazać dowody mające, jej zdaniem, znaczenie w sprawie i udostępnić dowody znajdujące się w jej posiadaniu,

c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. oraz art. 83 ust. 4 o emeryturach i rentach z FUS poprzez błędne uznanie, że organ w sposób niewyczerpujący zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, z którego miałoby wynikać, że małoletnia skarżąca spełniła wszystkie przesłanki do przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku, podczas gdy Sąd I Instancji nie uwzględnił, że strona będąc niezadowolona z decyzji nie skorzystała z prawa do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a wówczas organ bardzo szczegółowo odniósłby się do przedstawionych zarzutów i w razie potrzeby przeprowadził dodatkowe postępowanie dowodowe.

Skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i oddalenie skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiona została argumentacja na poparcie sformułowanych zarzutów i wniosków. Pismem z dnia 10 lipca 2025 r. skarżące wniosły o oddalenie skargi kasacyjnej i zasadzenie kosztów postepowania kasacyjnego według norm przepisanych.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej p.p.s.a.) Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice skargi kasacyjnej wyznaczają wskazane w niej podstawy. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Rozpoznawszy skargę kasacyjną z uwzględnieniem powyższych uwarunkowań, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie ma ona usprawiedliwionych podstaw i tym samym podlega oddaleniu.

Skarga kasacyjna została oparta na obu podstawach kasacyjnych, podniesiono w niej bowiem zarówno zarzut naruszenia prawa materialnego, jak i zarzuty naruszenia przepisów postępowania. W takiej sytuacji co do zasady w pierwszej kolejności rozpoznaniu podlegają zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Uchybienia przepisom postępowania mogą być skutecznie podnoszone, jeśli jednocześnie strona skarżąca kasacyjnie wykaże, że mogły mieć one istotny wpływ na wynik sprawy (por. wyrok NSA z dnia 24 marca 2023 r., III OSK 1167/22).

Zarzuty naruszenia przepisów postępowania należy rozważyć łącznie, ponieważ powołano w nich w istocie tożsame przepisy, tj. przepisy wynikowe (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.) oraz przepisy statuujące zasadę prawdy materialnej tudzież regulujące proces gromadzenia i oceny dowodów w postępowaniu administracyjnym (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, zarzuty, o których mowa, są niezasadne, bowiem Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że zaskarżona decyzja została wydana bez należytego rozważania okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Z regulacji zawartej w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wynika, że przesłanki określone w tym przepisie, warunkujące przyznanie przez Prezesa ZUS świadczenia w drodze wyjątku, muszą być spełnione łącznie. W postępowaniu w sprawach o świadczenia określone w ustawie o emeryturach i rentach z FUS stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej (art. 124 ustawy). "Przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS ma charakter uznaniowy, a nie związany. Oznacza to, że organ rentowy nie może poprzestać na stwierdzeniu niespełnienia warunków formalnych, lecz ma obowiązek ocenić całokształt indywidualnych okoliczności sprawy – przede wszystkim sytuację życiową, zdrowotną i majątkową wnioskodawcy. Celem tej normy jest wypełnienie funkcji kompensacyjno-humanitarnej systemu ubezpieczeń społecznych, służącej pomocy osobom, które – choć nie spełniają standardowych przesłanek – znalazły się w szczególnej sytuacji, często niezawinionej. Oznacza to, że Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania. W szczególności powinien przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi także w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a." (wyrok NSA z dnia 5 sierpnia 2025 r., III OSK 288/25).

Uzasadnienie zaskarżonej decyzji, w którym organ tak naprawdę poprzestał na przytoczeniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wskazaniu udokumentowanych okresów zatrudnienia ojca skarżących i wzmiance o braku orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy ojca skarżących w czasie przerw w zatrudnieniu – jest niewystarczające i mocno odbiega od wzorca wynikającego z art. 107 § 3 k.p.a. Słusznie Sąd I instancji zauważył, że organ powinien wyjaśnić tudzież odnieść się w uzasadnieniu rozstrzygnięcia do rzeczywistych przyczyn, które spowodowały przerwy w zatrudnieniu ojca skarżących – tym bardziej, że strona we wniosku sformułowała argumentację w tej mierze. Sąd I instancji zasadnie wskazał też, że Prezes ZUS powinien ocenić – przez pryzmat przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS – w szczególności tę okoliczność, że staż pracy J. P. w dziesięcioleciu ocenianym do uprawnień wyniósł 4 lata 5 miesięcy i 22 dni, a podstawą odmowy przyznania świadczenia w trybie zwykłym był brak 5 letniego okresu składkowego i zaliczanych okresów nieskładkowych w dziesięcioleciu przez zgonem ubezpieczonego (do spełnienia ustawowego warunku uzyskania świadczenia w trybie zwykłym zabrakło niewielkiego okresu składkowego – nieznacznie ponad 6 miesięcy).

W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w okolicznościach niniejszej sprawy nie ma podstaw do tego, by deficyt w zakresie ustaleń faktycznych i uzasadnienia decyzji tłumaczyć niedostateczną aktywnością strony w toku postępowania. Nie zasługuje również na aprobatę argument organu ujęty w sformułowaniu: "strona będąc niezadowolona z decyzji nie skorzystała z prawa do złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, a wówczas organ bardzo szczegółowo odniósłby się do przedstawionych zarzutów i w razie potrzeby przeprowadził dodatkowe postępowanie dowodowe". Wszak organ jest zobowiązany do należytego wyjaśnienia wszystkich relewantnych okoliczności i uzasadnienia decyzji zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. już przy rozpoznaniu sprawy po raz pierwszy. Supozycja, jakoby miało to nastąpić dopiero na skutek wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, jest z gruntu nietrafna.

"Decyzja w sprawie renty w drodze wyjątku nie może być schematyczna, musi być poprzedzona pełną oceną konkretnej sytuacji wnioskodawcy, zawierać uzasadnienie oparte na faktach, a nie na formułach szablonowych, tak jak miało to miejsce w rozpoznawanej sprawie. W świetle powyższego, schematyczność i ogólnikowość uzasadnienia zaskarżonej decyzji Prezesa ZUS należy uznać za poważne uchybienie procesowe, które skutkuje jej wadliwością i koniecznością jej wyeliminowania z obrotu prawnego. Organ nie dopełnił obowiązku rozpoznania sprawy z należytym uwzględnieniem okoliczności jednostkowych, co w przypadku decyzji o charakterze wyjątkowym, mającej łagodzić skutki niespełnienia ustawowych warunków z przyczyn niezawinionych, jest szczególnie niedopuszczalne" (wyrok NSA z dnia 5 sierpnia 2025 r., III OSK 288/25).

Nie mógł odnieść również zamierzonego skutku zarzut naruszenia prawa materialnego, bowiem podstawą zaskarżonego wyroku był wyłącznie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a., co oznacza, że Sąd I instancji nie dokonywał wykładni art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Tym samym zarzut naruszenia prawa materialnego należy ocenić jako przedwczesny (por. powołany wyrok NSA z dnia 5 sierpnia 2025 r.).

Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.