Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jan Paweł Tarno (spr.) Sędziowie sędzia NSA Maria Czapska - Górnikiewicz sędzia NSA Małgorzata Stahl Protokolant Renata Sapieha po rozpoznaniu w dniu 15 stycznia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej M. W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 25 maja 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 390/07 w sprawie ze skargi M. W. na orzeczenie Komisji do Spraw Służby Zastępczej z dnia [...] nr [...] w przedmiocie odmowy skierowania do służby zastępczej oddala skargę kasacyjną.

Wyrokiem z 25 maja 2007 r., sygn. akt II SA/Wa 390/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. W. na decyzję Komisji do Spraw Służby Zastępczej z dnia [...], nr [...], w przedmiocie odmowy skierowania do służby zastępczej. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że ustawa z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej (Dz. U. Nr 223, poz. 2217) stanowi regulację prawną, której celem jest, w myśl art. 1, określenie zasad przeznaczenia do służby zastępczej, kierowanie do jej odbycia oraz odbywanie służby zastępczej przez podlegających obowiązkowi służby wojskowej, którym przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na pełnienie służby. W świetle art. 10 ust. 1 tej ustawy, orzeczenie o przeznaczeniu do służby zastępczej wydaje komisja wojewódzka do spraw służby zastępczej, zwana dalej "komisją wojewódzką", natomiast stosownie do jej przepisu art. 13 ust. 1, poborowemu i wojskowemu komendantowi uzupełnień w terminie 14 dni od dnia otrzymania orzeczenia komisji wojewódzkiej przysługuje odwołanie do komisji do spraw służby zastępczej, zwanej dalej "komisją". Postępowanie w sprawie przeznaczenia do odbywania służby zastępczej wszczynane jest, w myśl art. 1 ustawy o służbie zastępczej, na wniosek poborowego, który został na podstawie przepisów ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej przeznaczony do odbywania zasadniczej służby wojskowej albo przeszkolenia wojskowego. Wniosek ten powinien w szczególności zawierać: oświadczenie o wyznawanych przekonaniach religijnych, wskazanie w wyznawanej doktrynie religijnej podstawy wyłączającej możliwość odbywania służby wojskowej oraz wykazać rzeczywiste związki z wyznawaną doktryną religijną lub wskazać wyznawane zasady moralne, które pozostają w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową. Przepis art. 11 ust. 2 pkt 2 ww. ustawy daje podstawę do przyjęcia, iż zawarte są w nim w istocie przesłanki orzekania o przeznaczeniu, bądź odmowie przeznaczenia, do odbywania służby zastępczej, których istnienie lub brak ocenia komisja. Zgodnie z art. 6 ust. 1 tej ustawy, do postępowania w sprawach określonych w ustawie stosuje się przepisy kodeksu postępowania administracyjnego, jeżeli ustawa nie stanowi inaczej. Komisja podejmując rozstrzygnięcie w przedmiocie służby zastępczej związana jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jej obowiązki tak w zakresie prowadzenia postępowania, jak i orzekania. W szczególności powinna przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej określonej w art. 7 k.p.a., a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązana również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.), a nadto musi w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy {art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a.

W rozpoznawanej sprawie zaskarżone orzeczenie Komisji ds. Służby Zastępczej zostało wydane z poszanowaniem wskazanych przepisów prawa, zarówno materialnego, jak i procesowego. Jak trafnie podniósł organ, to na poborowym ciąży obowiązek złożenia oświadczenia o wyznawanych przekonaniach religijnych oraz wykazanie, że wyznawana doktryna religijna oraz zasady moralne stoją w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową. Tymczasem M. W. stwierdził jedynie, że przestrzega Dekalogu, akceptuje powszechnie aprobowane poglądy na temat wartości pokoju, negowania przemocy i wartości życia ludzkiego, co jak się wydaje, nie stoi w sprzeczności z obywatelskim obowiązkiem odbycia służby wojskowej, czy nawet posługiwaniem się bronią. Nie wykazał, że wyznawane zasady moralne stanowią wyznacznik jego codziennego życia, posiadają uzewnętrznioną formę przejawiającą się w konkretnym działaniu, np. w wolontariacie, przynależności, czy sympatyzowaniu z organizacjami działającymi na rzecz pokoju, itp. Nie skorzystał z możliwości przedstawienia swoich poglądów i uprawdopodobnienia okoliczności przedstawionych we wniosku, choć organy orzekające w sprawie dwukrotnie w toku instancyjnym stwarzały mu taką możliwość. Przebywanie poza granicami kraju, podjęcie tam pracy i brak możliwości uzyskania dni wolnych na osobiste stawienie się przed Komisją, nie jest usprawiedliwieniem nieobecności na posiedzeniu Komisji do Spraw Służby Wojskowej, stanowi bowiem świadomy wybór strony i jest konsekwencją unikania odpowiedzialności za łamanie prawa. Trzeba mieć bowiem na uwadze, że na podstawie § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 czerwca 2004 r. w sprawie wojskowego obowiązku meldunkowego, obowiązku powiadamiania wojskowego komendanta uzupełnień oraz uzyskiwania zezwolenia na wyjazd i pobyt za granicą (Dz. U. Nr 140, poz. 1480 ze zm.) osoby podlegające obowiązkowi czynnej służby wojskowej są obowiązane do złożenia wniosku o uzyskanie zezwolenia na wyjazd i pobyt za granicą do wojskowego komendanta uzupełnień właściwego ze względu na miejsce jej pobytu stałego lub pobytu czasowego trwającego ponad dwa miesiące. Jak wynika z ustaleń organu, wniosek o przeznaczenie do służby zastępczej skarżący złożył już po wszczęciu postępowania karnego o uchylanie się od służby wojskowej. Zatem jest wysoce prawdopodobne, że skarżący nie jest zainteresowany przyjazdem do Polski i uregulowaniem spraw związanych z ciążącym na nim powszechnym obowiązkiem obrony. Świadczy o tym stanowisko pełnomocnika skarżącego przedstawione w piśmie z dnia 5 listopada 2006 r. skierowanym do Komisji do Spraw Służby Zastępczej, w którym podano: "Nie po to syn znalazł pracę za granicą by przyjechać na posiedzenie Komisji, po której będzie musiał kontynuować dalsze 5 - letnie bezrobocie. Poza tym Komisja nie gwarantuje mu, że nie będzie aresztowany w związku z prowadzonym bezprawnie przez prokuraturę Rejonową L. - P. dochodzenia w sprawie [...] o popełnienie przestępstwa przewidzianego w art. 224 punkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP". Powyższe daje podstawę do stwierdzenia, że skarżący nie traktuje swoich przekonań jako wiążących go zasad moralnych. W tym stanie rzeczy Komisja zasadnie wskazała, że poborowy odwołując się do powszechnie uznawanych i akceptowanych norm moralnych nie wykazał, iż zasadnicza służba wojskowa naruszy jego system poglądów w stopniu wywołującym konflikt sumienia. W ocenie Sądu zaskarżone rozstrzygnięcie zostało wydane z uwzględnieniem prawidłowo ustalonego stanu faktycznego sprawy, zaś samo uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia w sposób wyczerpujący podaje motywy, którymi kierował się organ podejmując decyzje niekorzystną dla strony. Nie jest zatem zasadny zarzut naruszenia przez Komisję do Spraw Służby Zastępczej przepisów art. 7, 8 i 107 § 1 i 3 k.p.a. Dodatkowo należy dodać, iż zasługuje na akceptację stanowisko organu przedstawione w odpowiedzi na skargę, że Komisje obu instancji były w niniejszej sprawie kompetentne do dokonywania ocen w przedmiocie kwestii moralnych i religijnych, bez potrzeby powoływania biegłych z zakresu etyki i religioznawstwa. W myśl regulacji ustawowej, co najmniej 2 osoby ze składu komisji wojewódzkiej i odwoławczej muszą wykazać się dokumentami potwierdzającymi posiadanie wiedzy w zakresie religioznawstwa lub etyki - art. 14 ust. 2 i 4 ustawy o służbie zastępczej. Nie znajduje również uzasadnionych podstaw zarzut skargi, dotyczący naruszenia art. 10 k.p.a., jak również art. 32 i 33 k.p.a. sprowadzający się w istocie do pozbawienia pełnomocnika strony możliwości wypowiedzenia się przed wydaniem orzeczenia w sprawie. Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 18 maja 2006 r., sygn. akt II OSK 831/05 (ONSA i WSA 2006/6/157) zawarł tezę, że zarzut naruszenia przepisu art. 10 § 1 k.p.a. przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego i możliwości składania wniosków może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, iż zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie ma miejsca, bowiem zawiadomienie Komisji do Spraw Służby Zastępczej z dnia [...] listopada 2006 r. o jej posiedzeniu w dniu [...] grudnia 2006 r., na którym zapadło zaskarżone orzeczenie, zostało skierowane zarówno do skarżącego na adres wskazany o doręczeń, jak i jego pełnomocnika. Zatem pełnomocnik strony posiadał wiedzę o terminie posiedzenia Komisji, miał faktyczną możliwość przedstawienia własnego stanowiska w sprawie oraz zapoznania się z aktami sprawy jeszcze przed wydaniem rozstrzygnięcia. W odpowiedzi na powyższe zawiadomienie B. W. wniosła do organu pismo z dnia 5 listopada 2006 r. informację o powodach niestawiennictwa syna na posiedzeniu Komisji oraz przedstawiła własne wnioski i zarzuty, do których organ II instancji ustosunkował się w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia. Nadto zarzut naruszenia art. 50 § 2 i 3 k.p.a. uznać należy za całkowicie chybiony. Przepis art. 50 § 3 k.p.a. umożliwia organowi dokonanie określonych czynności w miejscu pobytu strony. Odnosi się to jednak do sytuacji, w której osoba wezwana do osobistego stawiennictwa przed organem administracji publicznej, nie może zadośćuczynić temu wezwaniu z powodu choroby, kalectwa lub innej niedającej się pokonać przeszkody. Nie można w tym przypadku "za inną niedającą się pokonać przeszkodę" uznać pobytu poza granicami kraju w celach zarobkowych. Wobec braku podstaw do usprawiedliwienia nieobecności wzywanego na posiedzenia komisji oraz niewskazaniu terminu, w którym poborowy mógłby stawić się na posiedzenie Komisji, organ był uprawniony do rozpoznania odwołania strony bez jej udziału. Podkreślenia wymaga, że w żadnym z pism strony lub jej pełnomocnika nie podano jakiegokolwiek terminu powrotu skarżącego do Polski. W związku z powyższym, nie można organowi czynić zarzutu naruszenia art. 50 § 2 k.p.a., poprzez niedołożenie starań, aby zadośćuczynienie wezwaniu nie było uciążliwe.

Skargę kasacyjną od tego wyroku wniósł M. W., zaskarżając go w całości. Jako podstawę skargi kasacyjnej wskazano w oparciu o art. 174 pkt l ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zarzut naruszenia prawa materialnego:

1. poprzez błędną wykładnię art. 1 i art. 11 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej przez co mylnie przyjęto, że wyznawane przez skarżącego zasady moralne nie pozostają w sprzeczności z obywatelskim obowiązkiem odbycia służby wojskowej, gdyż nie posiadają uzewnętrznionej formy, przejawiającej się w konkretnym działaniu;

2. tj. art. 85 ust. 3 Konstytucji RP przez naruszenie wymienionej w nim zasady, że obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbycie służby wojskowej może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie.

Na tej podstawie wniesiono o uchylenie zaskarżonego orzeczenia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi, który wydał orzeczenie oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania kasacyjnego.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skarżący przedstawił wyznawane przez siebie zasady moralne i wykazał związek między nimi, a niemożliwością odbycia służby wojskowej bez sprzeniewierzenia się tym zasadom. Treść wyznawanych przez skarżącego zasad jest adekwatna do przepisów art. 1 i art. 11 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej. Tymczasem skarżącemu zarzucono, że nie wykazał, iż wyznawane przez niego zasady moralne, które nie pozwalają mu na odbycie służby wojskowej, stanowią wyznacznik jego codziennego życia, posiadają uzewnętrznioną formę, przejawiającą się w konkretnym działaniu, np. w wolontariacie, przynależności, czy sympatyzowaniu z organizacjami działającymi na rzecz pokoju, itp. Błąd w rekonstrukcji powołanych przepisów polegał na tym, że Sąd nie wziął pod uwagę, że art. 1 i art. 11 ust. 2 pkt 2 ustawy o służbie zastępczej i art. 85 ust. 3 Konstytucji RP stanowią, że poborowy może być obowiązany do służby zastępczej, gdy przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają mu na odbycie służby wojskowej. Przy czym, musi on wykazać rzeczywiste związki z wyznawaną doktryną religijną tylko w przypadku, gdy powołuje się na przekonania religijne. Nie musi natomiast tego czynić w przypadku, gdy powołuje się na zasady moralne, uznawane przez siebie, które pozostają w sprzeczności z obowiązkami żołnierza.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 174 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, albowiem według art. 183 § 1 ustawy - p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Związanie NSA podstawami skargi kasacyjnej wymaga prawidłowego ich określenia w samej skardze. Oznacza to konieczność powołania konkretnych przepisów prawa, którym - zdaniem skarżącego - uchybił sąd, określenia, jaką postać miało to naruszenie, uzasadnienia zarzutu ich naruszenia, a w razie zgłoszenia zarzutu naruszenia prawa procesowego - wykazania dodatkowo, że to wytknięte uchybienie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Kasacja nieodpowiadająca tym wymaganiom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności. Ze względu na wymagania stawiane skardze kasacyjnej, usprawiedliwione zasadą związania Naczelnego Sądu Administracyjnego jej podstawami sporządzenie skargi kasacyjnej jest obwarowane przymusem adwokacko - radcowskim (art. 175 § 1 - 3 p.p.s.a). Opiera się on na założeniu, że powierzenie czynności sporządzenia skargi kasacyjnej wykwalifikowanym prawnikom zapewni jej odpowiedni poziom merytoryczny i formalny, umożliwiający Sądowi II instancji dokonanie kontroli zaskarżonego orzeczenia.

Złożona w rozpatrywanej sprawie skarga kasacyjna, choć formalnie odpowiada przedstawionym wymogom, to jednak podniesionych w niej zarzutów nie można uznać za usprawiedliwione.

Zgodnie z art. 174 pkt 1 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć m. in. na naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie. Zatem drugi z zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej nie mógł zostać uwzględniony, ponieważ nie został oparty na żadnej ze wskazanych wyżej podstaw kasacyjnych dla naruszenia prawa materialnego.

Zarzut błędnej wykładni art. 1 i art. 11 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o służbie zastępczej również nie ma usprawiedliwionych podstaw. Nigdzie w swoim uzasadnieniu Sąd I instancji nie zawarł oceny prawnej kwestionującej konstytucyjną zasadę, że obywatel, któremu przekonania religijne lub wyznawane zasady moralne nie pozwalają na odbycie służby wojskowej może być obowiązany do służby zastępczej na zasadach określonych w ustawie.

Prawidłowo natomiast Sąd I instancji wywiódł, że to na ubiegającym się o skierowanie do służby zastępczej ciąży obowiązek wskazania, że wyznawane przez niego zasady moralne pozostają w sprzeczności z obowiązkami żołnierza odbywającego służbę wojskową. Podkreślić należy, że owo "wskazanie" nie jest równoznaczne z oświadczeniem strony, że wyznawane przez nią zasady moralne są nie do pogodzenia z obowiązkami żołnierza. Z art. 11 ust. 2 pkt 2 ustawy o służbie zastępczej wynika bowiem, że ciężar dowodu wykazania przesłanek umożliwiających skierowanie do odbycia służby zastępczej spoczywa na osobie, która ubiega się o to uprawnienie. Pamiętać wszak należy, że jednym z podstawowych obowiązków każdego obywatela polskiego jest obrona Ojczyzny i związany z nią obowiązek służby wojskowej (art. 85 ust. 1 i 2 Konstytucji RP), z którego może być on zwolniony tylko w okolicznościach i na zasadach określonych w art. 85 ust. 3 Konstytucji RP. Strona ubiegająca się o skierowanie do służby zastępczej może dowodzić, że wyznawane przez nią zasady moralne czynią zasadnym jej żądanie, wszelkimi środkami dowodowymi dopuszczalnymi przez prawo (art. 75 § 1 k.p.a.). Jednym z nich jest jej oświadczenie w tym względzie. Jednakże wielokrotnie może się ono okazać - tak, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie - niedostatecznym dowodem do przyjęcia, że zostały spełnione przesłanki warunkujące skierowanie do odbycia służby zastępczej. W okolicznościach istniejących w niniejszej sprawie (praca skarżącego w W. B., oświadczenie pełnomocnika skarżącego: "Nie po to syn znalazł pracę za granicą by przyjechać na posiedzenie Komisji, po której będzie musiał kontynuować dalsze 5 - letnie bezrobocie. Poza tym Komisja nie gwarantuje mu, że nie będzie aresztowany w związku z prowadzonym bezprawnie przez prokuraturę Rejonową L. - P. dochodzenia w sprawie [...] o popełnienie przestępstwa przewidzianego w art. 224 punkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP", nieskorzystanie przez skarżącego z możliwości osobistego przedstawienia organom swoich poglądów), zarówno organy administracji, jak i Sąd I instancji trafnie oceniły, że oświadczenie skarżącego o wyznawanych zasadach moralnych jest gołosłowne. Ocena ta jest zgodna z zasadą swobodnej oceny dowodów, która nakazuje oceniać przedstawione w postępowaniu środki dowodowe zgodnie z rozsądkiem, logiką i doświadczeniem życiowym. Dlatego też Sąd I instancji na s. 6 swego uzasadnienia trafnie zauważył, że skarżący nie wskazał żadnych innych dowodów, takich jak np. wolontariat, przynależność, czy sympatyzowanie z organizacjami działającymi na rzecz pokoju, które choćby w najmniejszym stopniu potwierdzałyby, czy też uprawdopodobniłyby jego oświadczenie.

Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał skargę kasacyjną za niemającą usprawiedliwionych podstaw i na podstawie art. 184 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.