Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jolanta Szaniecka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędzia WSA Tomasz Świstak Protokolant St. sekretarz sąd. Joanna Wieczorkiewicz-Skoczek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 grudnia 2012 r. sprawy ze skargi B.K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z dnia 05 września 2012 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta i Gminy W. z dnia 11 lipca 2012 r. Nr [...], II. określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.

Decyzją z dnia 5 września 2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Poznaniu (dalej: "Kolegium") - po rozpoznaniu odwołania B.K. od decyzji Burmistrza Miasta i Gminy Września z dnia 11 lipca 2012 r. nr [...] odmawiającej przyznania skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudniania lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad mężem B.K. - utrzymało decyzję w mocy.

Powyższe decyzje wydano w następującym stanie faktycznym.

Wnioskiem z dnia 26 czerwca 2012 r. B.K. wystąpiła o ustalenie na jej rzecz prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad mężem B.K. (k. 13-14 akt administracyjnych). Do wniosku załączyła między innymi odpis skrócony aktu małżeństwa (k. 12 akt administracyjnych), orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności B.K. (k. 9 akt administracyjnych) oraz zaświadczenie o zarejestrowaniu wnioskodawczyni jako bezrobotnej w Powiatowym Urzędzie Pracy we Wrześni (k. 4 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia 11 lipca 2012 r. nr [...] Burmistrz Miasta i Gminy Września (dalej: "Burmistrz"), powołując się m.in. na art.17 ust. 1 pkt 2, ust. 5 pkt 2a, art. 24 ust. 1, ust.2, ust. 3, art. 26 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm. - dalej: "u.ś.r.") odmówił B.K. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym mężem. Wskazał, że zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Następnie organ zauważył, że B.K. pozostaje w związku małżeńskim i stwierdził, iż w takiej sytuacji świadczenie nie mogło być przyznane.

W odwołaniu od decyzji (k. 57 akt administracyjnych) B.K. wskazała, że jej mąż przebył udar niedokrwienny z niedowładem połowicznym, który miał miejsce 14 września 2008 r. Do chwili składania odwołania jest on leczony ambulatoryjnie i szpitalnie oraz poddany jest rehabilitacji. Choć jego stan poprawił się, nadal nie może samodzielnie egzystować. Skarżąca opiekując się mężem i nieletnimi dziećmi nie jest w stanie podjąć pracy. Wskazując na te okoliczności B.K. wniosła o pozytywne rozpatrzenie jej odwołania.

Utrzymując decyzję w mocy na podstawie art. art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej: "K.p.a.") Kolegium przytoczyło przepisy u.ś.r. i wskazało, że w art. 17 ust. 5 zawarto wykaz negatywnych przesłanek uniemożliwiających nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Na podstawie art. 17 ust 5 pkt 2a świadczenie nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kolegium wyjaśniło, że regulacja w przywołanej treści obowiązuje od dnia 14 października 2011 r. na mocy ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2011 Nr 205, poz. 1212). Oznacza to, że osoba będąca w związku małżeńskim, która złożyła wniosek o przyznanie świadczenia do dnia 13 października 2011 r. mogła w kontekście orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego odnoszącego się do przepisów obowiązujących właśnie do tego dnia wnioskowane świadczenie pielęgnacyjne otrzymać. B.K. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia w dniu 27 czerwca 2012 r., a zatem sprawa podlega rozpatrzeniu na podstawie przepisów obowiązujących od dnia 14 października 2011 r., do których nie odnosi się przywołane orzeczenie Trybunału. Zdaniem Kolegium na podstawie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w przypadku osoby wymagającej opieki, która zawrze związek małżeński i w nim pozostaje, wyłączone jest prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne dla osoby, która tę opiekę sprawuje, rezygnując z pracy zarobkowej, chyba że współmałżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim przypadku świadczenie może zostać przyznane innym krewnym w linii prostej lub rodzeństwu osoby niepełnosprawnej. Dlatego w ocenie Kolegium Burmistrz zgodnie z obowiązującymi przepisami odmówił stronie ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uznając ją za osobę nieuprawnioną do jego przyznania.

W skardze B.K. wniosła o uchylenie decyzji obu instancji oraz zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. Zaznaczyła, że zgodnie z orzecznictwem sądów odnośnie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. trwanie związku małżeńskiego nie może stanowić przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Gdyby stosować gramatycznie ten przepis, uzyskanie prawa do świadczenia byłoby możliwe dopiero po uprzednim rozwiązaniu małżeństwa. Skarżąca przywołała także wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 czerwca 2011 r. o sygn. akt II SA/Po 313/11 (błędnie powołano sygn. akt "II SA/Po 13/11") oraz z dnia 22 marca 2011 roku II SA/Po 68/11.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko.

W piśmie procesowym z dnia 17 grudnia 2012 r. skarżąca ponownie podkreśliła, że negatywna przesłanka ujęta w art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r. nie dotyczy małżonka osoby niepełnosprawnej spełniającego wymogi określone w art. 17 ust. 1 ustawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Sąd podziela pogląd B.K., że organy obu instancji dopuściły się naruszenia prawa materialnego, gdyż dokonały nieprawidłowej wykładni przepisów art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., co miało wpływ na wynik sprawy.

W pierwszej kolejności Sąd wskazuje, że orzekając o zasadności skargi w pełni podzielił stanowisko wyrażane w uprzednich wyrokach Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu.

W tej sprawie spór pomiędzy stronami w istocie nie dotyczy stanu faktycznego, bowiem pozostaje on niesporny, a jedynie dokonanej przez organy obu instancji wykładni przepisów dotyczących przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego.

B.K. wystąpiła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z pracy w celu opieki nad mężem B.K..

Istotą sporu w niniejszej sprawie jest zagadnienie, czy pozostawanie przez B.K. w związku małżeńskim z B.K. uniemożliwia przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną opieką nad mężem, gdy skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania tej opieki.

Materialnoprawną podstawę wydanego rozstrzygnięcia stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r., zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje:

1) matce albo ojcu,

2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm. - dalej "K.r.o.") ciąży obowiązek alimentacyjny,

3) opiekunowi faktycznemu dziecka,

- jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Oznacza to, iż świadczenie pielęgnacyjne, może zostać przyznane jedynie na rzecz jednej z osób, wymienionych w powołanym powyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r., o ile osoba, nad którą sprawowana jest opieka, wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby. Z kolei zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Rozpoznając sprawę organy uznały, iż wykładnia art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., wskazuje na istnienie negatywnej przesłanki uzasadniającej odmowę przyznanie wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, albowiem przepis ten w jego aktualnym brzmieniu wyłącza możliwość przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad mężem, tylko z tego powodu, że o świadczenie ubiega się właśnie żona osoby wymagającej opieki. Stanowisko to uznać należy za nieprawidłowe.

W tym miejscu wskazać bowiem należy, iż art. 23 K.r.o. nakłada na małżonków obowiązek wzajemnej pomocy oraz współdziałania dla dobra rodziny, a art. 27 tegoż Kodeksu ustanawia obowiązek przyczyniania się małżonków do zaspokajania potrzeb rodziny. Obowiązki te uznać należy za mające charakter alimentacyjny, bowiem małżonkowie – jakkolwiek nie są krewnymi w rozumieniu przepisów tego kodeksu – to stanowią podstawę rodziny i obowiązani są m.in. do wzajemnej alimentacji zarówno w czasie trwania małżeństwa, jak też (w innym wówczas zakresie) po jego ustaniu. Nie można więc uznać, aby małżonkowie względem siebie nie mieli takich zobowiązań, jakie ciążą na nich względem innych członków rodziny. Zobowiązania te są odpowiednikiem obowiązków alimentacyjnych uregulowanych w art. 128 i następnych kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na co wyraźnie wskazuje chociażby treść art. 61 i art. 130 K.r.o.

W obecnym stanie prawnym nadal aktualne są uwagi zawarte w wyroku Trybunału Konstytucyjnego (dalej: "Trybunał")w z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07 (OTK 2008 Nr 6, poz. 107). W wyroku tym Trybunał Konstytucyjny przypisując ogromne znaczenie usankcjonowanemu prawnie obowiązkowi alimentacyjnemu uznał, iż skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta powinna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. W ocenie Trybunału wybranie spośród osób zobowiązanych do alimentacji jedynie rodziców i przyznanie wyłącznie tej grupie prawa do świadczenia narusza konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej, pojmowaną nie w aspekcie socjalno – ekonomicznym, lecz odnoszącą się do społecznego poczucia sprawiedliwości, godząc dodatkowo w konstytucyjne nakazy ochrony i opieki nad rodziną, wyrażone w art. 18 Konstytucji RP. Ponadto Trybunał w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05, zwrócił uwagę, iż świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej, ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych, zinstytucjonalizowanych. Równocześnie Trybunał podkreślił, iż prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne musi wywodzić się z obowiązku alimentacyjnego.

Należy też zauważyć, iż podjęte w wyniku wyroku Trybunału z dnia 18 lipca 2008 r. działania ustawodawcze, których rezultatem była nowelizacja u.ś.r. dokonana w dniu 17 października 2008 r. nie wprowadziły zmian w treści art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. a, wyłączającego prawo do świadczenia w przypadku, gdy osoba wymagająca opieki pozostawała w związku małżeńskim. Nowelizacji tego przepisu dokonano ustawą z dnia 19 sierpnia 2011 r. (Dz. U. z 2011 r. Nr 205, poz. 1212), która weszła w życie w dniu 14 października 2011 r.

Zdaniem Sądu literalne odczytanie znowelizowanego przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. w oderwaniu od pozostałych przepisów regulujących instytucję świadczenia pielęgnacyjnego prowadzi do sprzeczności z argumentacją zawartą w uzasadnieniu powołanego wyżej wyroku Trybunału z dnia 18 lipca 2008 r. Przyjęcie wykładni zaprezentowanej przez Kolegium oznacza, że małżonek ubiegający się o przyznanie świadczenia z tytułu sprawowania opieki nad swoim współmałżonkiem sam musiałby być osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności. Prowadziłoby to do kuriozalnej sytuacji, w której świadczenie ustanowione w celu zapewnienia wsparcia osobie sprawującej opiekę nad wymagającym opieki współmałżonkiem mogłoby być przyznane tylko takiej osobie, która sama również wymaga opieki, bo jest niepełnosprawna w stopniu znacznym. Powyższe stałoby w oczywistej sprzeczności z brzmieniem art. 17 ust. 1 pkt 2 in fine u.ś.r. wyłączającym osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności z kręgu podmiotów uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego.

Dla uniknięcia takich nielogicznych wyników wykładni przedmiotowego przepisu koniecznym jest przyjęcie, iż art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy sytuacji, gdy o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu sprawowanej opieki stara się osoba spełniająca kryteria wskazane w ust. 1, ale niebędąca małżonkiem zobowiązanym w pierwszej kolejności do alimentacji. Tym samym przepis ust. 5 pkt 2 lit. a tego artykułu nie może mieć zastosowania w sytuacji, gdy z przedmiotowym wnioskiem występuje właśnie sam małżonek. Takie samo stanowisko zajął Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w wyrokach z dnia 5 czerwca 2012 r., sygn. II SA/Po 249/12, z dnia 16 maja 2012 r., sygn. II SA/Po 248/12, z dnia 5 lipca 2012 r., sygn. IV SA/Po 342/12 i z dnia 7 września 2012 r., sygn. akt II SA/Po 385/12, a także Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 4 lipca 2012 r., sygn. I SA/Wa 728/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w wyroku z dnia 4 czerwca 2012 r., sygn. II SA/Łd 398/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z dnia 5 kwietnia 2012 r., sygn. II SA/Ol 162/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w wyroku z 13 listopada 2012 r., sygn. IV SA/Gl 265/12 i Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w orzeczeniu z dnia 27 kwietnia 2012 r., sygn. III SA/Kr 328/12 (wszystkie publ.: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Odnosząc się do argumentacji zaprezentowanej w uzasadnieniu decyzji organu odwoławczego, podkreślić należy, iż zmiana art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dokonana nowelizacją z sierpnia 2011 r., w żaden sposób nie wpłynęła na utratę aktualności poglądów wyrażonych w uzasadnieniu wyroku Trybunału o sygn. P 27/07. Nieuzasadnionym było różnicowanie przez Kolegium sytuacji prawnej podmiotów składających podania o przyznanie świadczeń rodzinnych przed bądź po dniu wejścia w życie nowelizacji, wobec jednoznacznej argumentacji zaprezentowanej przez Trybunał. Jak wskazano wyżej prokonstytucyjna wykładnia powołanych przepisów dotyczyć bowiem winna zarówno przepisów w ich brzmieniu sprzed wejścia w życie nowelizacji sierpniowej, jak i w brzmieniu po wejściu w życie tej nowelizacji.

Reasumując uznać należy, iż uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego jest osoba, która zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu małżonkiem, a zarazem na której ciąży wobec małżonka obowiązek o charakterze alimentacyjnym, a która nadto nie jest niepełnosprawna w stopniu znacznym, czyli nie dotyczy jej wyjątek, o jakim mowa w pkt 2 ust. 1 art. 17 u.ś.r.

W tym stanie rzeczy stwierdzić trzeba, iż zaskarżona decyzja Kolegium jak i poprzedzająca ją decyzja Burmistrza Gminy Września wydane zostały z istotnym naruszeniem prawa materialnego, to jest art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. uchylił decyzje obu instancji. O wykonalności wyroku orzeczono na podstawie art. 152 P.p.s.a.