Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Irena Jakubiec-Kudiura (spr.), Sędzia WSA - Dorota Mydłowska, Sędzia WSA - Justyna Mazur, Protokolant specjalista - Marcin Wacławek, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 lutego 2017 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia (...) stycznia 2016 r. nr (...) w przedmiocie ustalenia kwoty niezależnie pobranych płatności z tytułu Programu Rolnośrodowiskowego; oddala skargę.

Przedmiotem skargi M. K. (dalej jako: "skarżąca" lub "strona") jest decyzja Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. (dalej jako: "Dyrektor OR", "organ odwoławczy" lub "organ II instancji") z [...] stycznia 2016 r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARMiR [...] z siedzibą w W. (dalej jako: "Kierownik BP" lub "organ I instancji") z [...] września 2015 r. nr [...] o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności z Programu Rolnośrodowiskowego w wysokości [...] zł.

Zaskarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym.

[...] maja 2012 r. do Biura Powiatowego ARiMR wpłynął wniosek skarżącej o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej na rok 2012 złożony w jej imieniu przez pełnomocnika W. G.

Decyzją z [...] grudnia 2012 r. nr [...] Kierownik BP przyznał stronie płatności rolnośrodowiskowe w wysokości [...] zł z tytułu realizacji wariantu 2.2 - Uprawy rolnicze (w okresie przestawiania) na powierzchni [...] ha. Przedmiotowa decyzja wobec jej niezaskarżenia do organu odwoławczego stała się ostateczna.

[...] maja 2013 r. do Biura Powiatowego ARiMR wpłynął wniosek skarżącej o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej na rok 2013. Następnie [...] lipca 2013 r. do organu I stopnia złożono pismo W. G. dotyczące wypowiedzenia z dniem [...] lipca 2013 r. umowy dzierżawy zawartej ze skarżącą na grunty wskazane przez stronę we wniosku o płatność na rok 2013. Jednocześnie wraz ze ww. dokumentem wypowiedzenia umowy skarżąca złożyła do organu również pismo z [...] lipca 2013 r., w którym poinformowała, że z uwagi na okoliczność wypowiedzenia jej umowy dzierżawy z dnia [...] marca 2012 r. "(...) niemożliwa staje się dalsza realizacja przeze mnie zobowiązania rolnośrodowiskowego".

Decyzją z [...] lutego 2014 r. nr [...] Kierownik BP odmówił przyznania skarżącej płatności rolnośrodowiskowej za rok 2013. Dyrektor OR decyzją z [...] kwietnia 2014 r. nr [...] uchylił ww. decyzję Kierownika BP i skierował sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji.

[...] czerwca 2014 r. skarżąca złożyła zmianę do wniosku o przyznanie jej płatności rolnośrodowiskowej za rok 2013, w której wskazała, iż deklaruje do uzyskania płatności grunty rolne o łącznej powierzchni [...] ha (wariant 2.2). Wraz z ww. wnioskiem strona złożyła pismo z [...] maja 2014 r., w którym wskazała: "chciałabym złożyć zmianę do wniosku, w której podtrzymuję moją deklarację".

Decyzją z [...] lipca 2014 r. nr [...] Kierownik BP odmówił przyznania skarżącej płatności rolnośrodowiskowej za rok 2013. Powyższa decyzja została utrzymana w mocy decyzją Dyrektora OR z [...] października 2014 r. nr [...]. Postanowieniem z 4 lutego 2015 r., sygn. akt V SA/Wa 3275/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę na ww. decyzję Dyrektora OR.

W piśmie z [...] maja 2014 r. skarżąca zadeklarowała dobrowolny zwrot otrzymanych dopłat, wskazując jednocześnie, że nie było jej celem stwarzanie sztucznych warunków. W nawiązaniu do powyższego Kierownik BP pismem z [...] lutego 2015 r. poinformował stronę o możliwości dokonania dobrowolnego zwrotu kwoty nienależnie pobranych płatności rolnośrodowiskowych za rok 2012 w kwocie [...] zł na wskazany numer rachunku bankowego ARiMR.

Pismem z [...] marca 2015 r. strona wskazała, że prostuje zajęte wcześniej stanowisko i nie poddaje się dobrowolnemu zwrotowi płatności rolnośrodowiskowych. Wniosła również o wznowienie postępowania odnoszącego się do decyzji rolnośrodowiskowych za 2013 r. W odpowiedzi na powyższe Kierownik BP pismem z [...] marca 2015 r. poinformował skarżącą o ustaleniach faktycznych i ramach prawnych określających obowiązek zwrotu kwoty [...] zł. Odnośnie zaś do zawartego w piśmie strony wniosku Kierownik BP postanowieniem z [...] kwietnia 2015 r. nr [...] odmówił wznowienia postępowania w sprawie. W wyniku rozpatrzenia zażalenia na ww. postanowienie Dyrektor OR postanowieniem z [...] maja 2015 r. nr [...] uchylił zaskarżone postanowienie Kierownika BP, a następnie postanowieniem z tej samej daty o nr [...] odmówił wznowienia postępowania na wniosek strony.

Następnie zawiadomieniem z [...] maja 2015 r. nr [...] organ I instancji poinformował skarżącą o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie ustalenia nienależnie pobranych środków finansowych przyznanych na podstawie decyzji z [...] lutego 2015 r.

Pismem z [...] sierpnia 2015 r. pełnomocnik skarżącej poinformował, że pomimo wypowiedzenia stronie umowy dzierżawy przez właściciela nieruchomości skarżąca jest w stanie kontynuować zobowiązanie rolnośrodowiskowe pozostając w posiadaniu deklarowanych do płatności nieruchomości, o czym informowała w toku postępowania. Jednocześnie wniósł o ponowne przesłuchanie lub wezwanie strony do przedstawienia rzeczywistej woli wyrażonej w oświadczeniu złożonym [...] lipca 2013 r.

Kierownik BP odniósł się do powyższego w piśmie z [...] września 2015 r., w którym poinformował stronę o okolicznościach faktycznych prowadzonego postępowania. Jednocześnie odnosząc się do wniosku strony uznał, że ponowne wezwanie skarżącej w celu złożenia wyjaśnień nie ma znaczenia dla wyjaśnienia zaniechania prowadzenia działalności rolniczej na terenach objętych zobowiązaniem rolnośrodowiskowym.

Decyzją z [...] września 2015 r. nr [...] Kierownik BP ustalił skarżącej kwoty nienależnie pobranych płatności z Programu Rolnośrodowiskowego w łącznej wysokości [...] zł.

W uzasadnieniu organ I instancji wyjaśnił, że skarżąca od [...] lipca 2013 r. (dzień podpisania wypowiedzenia umowy dzierżawy) nie realizuje zobowiązania rolnośrodowiskowego na działkach wymienionych we wniosku o przyznanie płatności, co zostało potwierdzone przez stronę w piśmie z [...] lipca 2013 r. Kierownik BP stwierdził dalej, że informacja o dalszym kontynuowaniu zobowiązania, pomimo utraty tytułu prawnego do deklarowanych gruntów, została uznana za mało wiarygodną ze względu na posiadane przez organ dokumenty o przekazaniu zobowiązania ONW innemu producentowi (właścicielowi dzierżawionych gruntów), które zostało podjęte na te same grunty co zobowiązanie rolnośrodowiskowe. Zdaniem organu I instancji niemożliwe jest, aby dwóch producentów kontynuowało jednocześnie dwa różne zobowiązania na tych samych gruntach. Kierownik BP dodał, że skarżąca nie figurowała też w żadnym wykazie producentów, którzy spełnili wymagania dotyczące produkcji w rolnictwie ekologicznym w 2013 r.

Organ I instancji stwierdził dalej, że skutkiem zaniechania prowadzenia działalności rolniczej na działkach rolnych objętych zobowiązaniem rolnośrodowiskowym o powierzchni [...] ha było powstanie nienależnie pobranej płatności rolnośrodowiskowej przyznanej za rok 2012 w wysokości [...] zł.

Kierownik BP wyjaśnił również, że ww. kwota przekracza kwotę stanowiącą równowartość 100 euro, przeliczoną na złote według kursu euro, ustalonego zgodnie z art. 7 ust. 2 rozporządzenia Komisji (WE) nr 883/2006 z dnia 21 czerwca 2006 r. ustanawiającego szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1290/2005 w odniesieniu do prowadzenia kont przez agencje płatnicze, deklaracji wydatków z dochodów oraz warunków zwrotu wydatków w ramach EFRG i EFRROW (Dz. U. UE L 171 z 23 czerwca 2006, str. 1, ze zm., dalej jako: "rozporządzenie 883/2006"). Tym samym w odniesieniu do ww. płatności nie zachodzą przesłanki uzasadniające odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności, o których mowa w art. 28a ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz.U. z 2013 r., poz. 173, dalej jako: "u.w.r.o.w.").

Wskazał również, że w sprawie nie zaszła przesłanka wykluczająca obowiązek zwrotu nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności określona w art. 5 ust. 3 rozporządzenia Komisji (WE) nr 65/2011 z dnia 27 stycznia 2011 r. ustanawiającego szczegółowe zasady wykonania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w odniesieniu do wprowadzenia procedur kontroli oraz do zasady wzajemnej zgodności w zakresie środków wsparcia rozwoju obszarów wiejskich (Dz. U. UE L Nr 25, str. 8 z 28 stycznia 2011 ze zm., dalej jako: "rozporządzenie 65/2011"). Wyjaśnił, że płatności wypłacone [...] stycznia 2013 r., na podstawie decyzji Kierownika BP z [...] lutego 2013 r., nie wynikały z pomyłki ARiMR, bowiem w dniu wydawania ww. decyzji organ I instancji nie posiadał informacji, z których wynikałoby, iż strona zaprzestanie realizacji 5-letniego zobowiązania rolnośrodowiskowego (terminem rozpoczęcia okresu zobowiązania był [...] marca 2012 r.).

Zdaniem organu I instancji w sprawie nie doszło również do przedawnienia zobowiązania co do płatności za 2012 rok, bowiem zgodnie z art. 3 ust 1 w zw. z art. 1 ust. 2 rozporządzenia Rady (WE, EURATOM) Nr 2988/95 z dnia 18 grudnia 1995 r. w sprawie ochrony interesów finansowych Wspólnot Europejskich (Dz. U. UE L 312, s. 1-4 z 23 grudnia 1995 r. ze zm., dalej jako: "rozporządzenie 2988/95"), okres przedawnienia do ustalenia obowiązku zwrotu dla płatności pobranych nienależnie finansowanych w całości lub części ze środków unijnych wynosi 4 lata do czasu dopuszczenia się nieprawidłowości, najpóźniej 8 lat od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości. Kierownik BP podkreślił, że w niniejszej sprawie za datę dopuszczenia się nieprawidłowości skutkującej obowiązkiem zwrotu kwoty w wysokości [...] zł uznać należało datę złożenia wniosku o przyznanie płatności na rok 2012 r., tj. [...] maja 2012 r., a zatem w sprawie nie upłynął okres obowiązku zwrotu nienależnie pobranych płatności wskazany w cytowanym wyżej przepisie.

Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej Dyrektor OR zaskarżoną decyzją z [...] stycznia 2016 r. nr [...] utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

W uzasadnieniu ww. decyzji organ II instancji przypomniał, że W. G., który jako pełnomocnik skarżącej [...] maja 2012 r. złożył wniosek o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych na rok 2012, zobowiązał się w imieniu strony do realizacji 5-letniego zobowiązania rolnośrodowiskowego. Tymczasem w trakcie trwania zobowiązania skarżąca zaprzestała realizacji programu rolnośrodowiskowego w związku z przeniesieniem posiadania gruntów rolnych objętych tym zobowiązaniem, przy czym w sprawie nie nastąpiło przejęcie zobowiązania rolnośrodowiskowego i nie złożono żadnego oświadczenia w tej mierze. Dodał, że [...] października 2014 r. do Biura Powiatowego ARiMR wpłynęło oświadczenie W. G. -przejmującego posiadanie działek rolnych lub ich części położonych na obszarach ONW, z treści którego wynika, iż w dniu [...] lipca 2013 r. W. G. przejął od skarżącej posiadanie działek rolnych o łącznej powierzchni [...] ha, na których strona prowadziła działalność rolniczą w 2012 r. Mając na uwadze powyższe, jak również treść dokumentów złożonych przez stronę [...] listopada 2014 r., tj. umowy dzierżawy z [...] marca 2012 r. oraz wypowiedzenia umowy z [...] lipca 2013 r., organ odwoławczy stwierdził, że od [...] lipca 2013 r. skarżąca nie była faktycznym użytkownikiem gruntów, na których zobowiązana była realizować program rolnośrodowiskowy zgodnie z podjętym zobowiązaniem.

Dyrektor OR wskazał, iż zgodnie z § 39 ust. 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2013 r., poz. 361 ze zm., dalej jako: "rozporządzenie rolnośrodowiskowe") płatność rolnośrodowiskowa podlega zwrotowi, jeżeli rolnik nie realizuje całego zobowiązania rolnośrodowiskowego, w szczególności w związku z niesporządzeniem planu działalności rolnośrodowiskowej albo sporządzeniem go niezgodnie z wymogami określonymi w rozporządzeniu, lub nie spełnia innych warunków przyznania płatności rolnośrodowiskowej określonych w rozporządzeniu.

Powyższe w ocenie organu II instancji skutkowało powstaniem obowiązku zwrotu kwoty nienależnie pobranych płatności w wysokości [...] zł, które strona uzyskała na mocy decyzji Kierownika BP z dnia [...] grudnia 2012 r.

Organ odwoławczy wyjaśnił ponadto, że dla skuteczności przekazania zobowiązań przez poprzedniego producenta rolnego, jak i skuteczności przejęcia tych zobowiązań przez nowego posiadacza, zgodnie z § 32 rozporządzenia rolnośrodowiskowego za skuteczne należy uznać jedynie takie przejęcie zobowiązań rolnośrodowiskowych, które w pełni odpowiada warunkom określonym w tym przepisie, a więc następuje w związku z przeniesieniem w wyniku umowy sprzedaży, dzierżawy lub innej umowy posiadania gospodarstwa rolnego lub części tego gospodarstwa, lub stada zwierząt ras lokalnych, zaś następca powinien złożyć w związku z tym oświadczenie na warunkach § 32 ww. rozporządzenia. Organ II instancji zauważył, że pomimo przejęcia [...] lipca 2013 r. przez W. G. posiadania gruntów rolnych, oświadczenie, o którym mowa w ww. § 32 rozporządzenia rolnośrodowiskowego, nie zostało złożone.

Wyjaśnił również, że przeniesienie posiadania działek rolnych w wyniku wypowiedzenia umowy dzierżawy nie nałożyło na ich właściciela żadnego obowiązku. W ocenie Dyrektora OR fakt dalszego prowadzenia działalności rolniczej na gruntach objętych zobowiązaniem rolnośrodowiskowym przez inne osoby, bez przejęcia zobowiązań rolnośrodowiskowych, nie zwalnia od zwrotu płatności osoby, która podjęła się zobowiązania i nie wywiązała się z niego. Organ odwoławczy dodał jednocześnie, że przeniesienie posiadania gospodarstwa w trakcie trwania programu rolnośrodowiskowego stanowi zaniechanie prowadzenia działalności rolniczej i w przypadku, gdy nie zostaną dochowane warunki związane z przejęciem zobowiązań przez następcę, strona powinna liczyć się ze zwrotem pobranych należności.

W ocenie organu II instancji w sprawie nie zaistniała również żadna nadzwyczajna okoliczność, która uzasadniałaby zwolnienie skarżącej z obowiązku zwrotu płatności rolnośrodowiskowej. Wyjaśnił, że wypowiedzenie umowy dzierżawy z [...] marca 2012 r., które zostało przewidziane w jej treści (§ 3 umowy), jest zdarzeniem zwykłym, towarzyszącym prowadzonej działalności rolniczej. Podejmując się realizacji programu rolnośrodowiskowego na dzierżawionych gruntach strona miała bowiem świadomość, że wiąże się to z ponoszeniem ryzyka związanego z przedwczesnym wypowiedzeniem umowy dzierżawy.

Organ odwoławczy uznał również za prawidłową ocenę Kierownika BP w zakresie przyjęcia, że w sprawie nie zachodzi przesłanka uzasadniająca odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności, o której mowa art. 28a u.w.r.o.w. Zgodził się także, że płatności wypłacone [...] stycznia 2013 r. na podstawie decyzji Kierownika BP z [...] lutego 2013 r. nie wynikały z pomyłki ARiMR (art. 5 ust. 3 rozporządzenia 65/2011).

Odnośnie do kwestii przedawnienia wskazał natomiast (inaczej niż organ I instancji), że za datę dopuszczenia się nieprawidłowości, o których mowa w art. 1 ust. 2 rozporządzenia 2988/95, w niniejszej sprawie należało uznać [...] lipca 2013 r., w którym to dniu strona utraciła prawo użytkowania gruntów rolnych objętych zobowiązaniem rolnośrodowiskowym (data wypowiedzenia umowy dzierżawy oraz data wskazana w oświadczeniu przejmującego posiadanie działek rolnych lub ich części położnych na obszarach ONW jako data przejęcia posiadania działek rolnych do użytkowania przez W. G.). Zauważył, że w sprawie nastąpiło przerwanie biegu terminu przedawnienia, o którym mowa w art. 3 ust. 1 rozporządzenia 2988/95, gdyż przed upływem 4 lat od czasu dopuszczenia się nieprawidłowości (tj. [...] października 2015 r.) stronie doręczono decyzję z [...] września 2015 r. nr [...] o ustaleniu kwoty nienależnie pobranych płatności z Programu Rolnośrodowiskowego.

Pismem z [...] marca 2016 r. strona wniosła skargę na powyższą decyzję Dyrektora OR, skarżąc ją w całości i zarzucając temu organowi naruszenie:

I. przepisów postępowania: art. 8 i 9 k.p.a. w zw. z art. 21 ust. 1 u.w.r.o.w. poprzez niedoinformowanie skarżącej o możliwościach i obowiązkach wynikających z § 1 pkt 3 i 4 oraz § 28 ust. 1 rozporządzenia rolnośrodowiskowego, których spełnienie ma wpływ na zatrzymanie przez skarżącą przyznanych uprzednio płatności rolnośrodowiskowych;

II. przepisów prawa materialnego: § 45 pkt 8 rozporządzenia rolnośrodowiskowego poprzez jego niezastosowanie i nieuznanie, jakoby wypowiedzenie terminowej umowy dzierżawy nie stanowiło siły wyższej, z uwagi na którą zwrot pomocy nie jest wymagany.

W oparciu o powyższe zarzuty strona wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie od organu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg. norm przepisanych.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor OR wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga nie jest zasadna.

Za podstawę wyroku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie przyjął prawidłowe ustalenia stanu faktycznego dokonane w zaskarżonym rozstrzygnięciu przez Dyrektora OR.

Sąd podzielił ocenę organu odwoławczego wyrażoną w zaskarżonej decyzji w zakresie przyjęcia, że w sprawie nie zachodzi przesłanka, o której mowa art. 28a u.w.r.o.w., uzasadniająca odstąpienie od ustalenia kwoty nienależnie lub nadmiernie pobranych płatności. Zgodził się również, że płatności wypłacone [...] stycznia 2013 r. na podstawie decyzji Kierownika BP z [...] lutego 2013 r. nie wynikały z pomyłki ARiMR (art. 5 ust. 3 rozporządzenia 65/2011). Zdaniem Sądu Dyrektor OR prawidłowo także uznał, że w sprawie nie doszło do przedawnienia zobowiązania.

Oceniając zaskarżoną decyzję pod kątem zarzutów podniesionych w skardze przypomnieć wypada, że płatność rolnośrodowiskowa została przyznana skarżącej na podstawie ustawy z dnia 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich ze środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (Dz. U. Nr 64, poz. 427 ze zm.). Szczegółowe warunki i tryb przyznawania, wypłaty oraz zwracania pomocy finansowej w ramach działania programu rolnośrodowiskowego zawarte zostały natomiast w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 13 marca 2013 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy finansowej w ramach działania "Program rolnośrodowiskowy" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 (Dz. U. z 2013 r., poz. 361 ze zm.). Zgodnie z § 39 ust. 1 powyższego rozporządzenia płatność rolnośrodowiskowa podlega zwrotowi, jeżeli rolnik nie realizuje całego zobowiązania rolnośrodowiskowego, w szczególności w związku z niesporządzeniem planu działalności rolnośrodowiskowej albo sporządzeniem go niezgodnie z wymogami określonymi w rozporządzeniu, lub nie spełnia innych warunków przyznania płatności rolnośrodowiskowej określonych w rozporządzeniu. Zgodnie zaś z § 32 ust. 1 ww. rozporządzenia w przypadku przeniesienia, w wyniku umowy sprzedaży, dzierżawy lub innej umowy, posiadania gruntów lub stada objętych zobowiązaniem rolnośrodowiskowym podjętym przez rolnika, które nastąpiło po doręczeniu decyzji w sprawie przyznania pierwszej płatności rolnośrodowiskowej, nowemu posiadaczowi tych gruntów lub stada mogą być przyznane kolejne płatności rolnośrodowiskowe, jeżeli są spełnione warunki określone w art. 25 ust. 2 ustawy. Ponadto, jak stanowi § 32 ust. 6. jeżeli przeniesienie posiadania gruntów lub stada objętych zobowiązaniem rolnośrodowiskowym podjętym przez rolnika nastąpiło w okresie od dnia złożenia wniosku o przyznanie płatności rolnośrodowiskowej za dany rok do dnia doręczenia decyzji w sprawie przyznania tej płatności, nowy posiadacz gruntów lub stada wstępuje do toczącego się postępowania w sprawie przyznania tej płatności na miejsce rolnika na wniosek złożony w terminie 3 miesięcy od dnia przeniesienia posiadania. Z § 32 ust. 7 wynika natomiast, że w przypadku, o którym mowa w ust. 6, do trybu przyznawania płatności rolnośrodowiskowej za dany rok nowemu posiadaczowi gruntów lub stada stosuje się odpowiednio § 29 ust. 3-7, z tym że do wniosku, o którym mowa w ust. 6, dołącza on również oświadczenie, złożone na formularzu udostępnionym przez Agencję, obejmujące zobowiązanie do:

1) kontynuowania realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego podjętego przez rolnika do końca okresu objętego tym zobowiązaniem;

2) zapłaty na rzecz Agencji równowartości kwoty płatności rolnośrodowiskowej uzyskanej przez rolnika, któremu została przyznana ta płatność, jaką rolnik ten byłby obowiązany zwrócić, gdyby w trakcie realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego przez tego rolnika wystąpiły okoliczności wymienione w § 39 ust. 1-3 lub 5.

W rozpatrywanej sprawie nie jest sporne ani to, że skarżącej wypowiedziano umowę dzierżawy (strona kwestionuje samą dopuszczalność takiego wypowiedzenia), ani to, że w terminie nie zostało złożone wskazane wyżej oświadczenie. Strona podważa natomiast zasadność żądania zwrotu pomocy finansowej w sytuacji, gdy organ I instancji nie poinformował jej o obowiązywaniu i możliwości zastosowania w sprawie § 1 pkt 3 i pkt 4 oraz § 28 ust. 1 rozporządzenia rolnośrodowiskowego i przerwania na ich podstawie programu rolnośrodowiskowego bez konieczności zwrotu pobranych płatności, czym, w ocenie strony, naruszono zasady procesowe określone w art. 8 i art. 9 k.p.a. Zdaniem skarżącej skoro w terminie przedstawiła Kierownikowi BP informację o niemożności kontynuowania zobowiązania rolnośrodowiskowego, to organ ten mógł w takiej sytuacji przedstawić stronie informacje o możliwości przekazania podmiotowi uprawnionemu zobowiązania rolnośrodowiskowego. Na poparcie swojego zarzutu skarżąca zacytowała obszerne fragmenty uzasadnień wyroków: Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 4 czerwca 2014 r., sygn. akt I SA/Gd 1573/13 oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 kwietnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1319/11 (oba wyroki dostępne w CBOSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

Należy w tym miejscu podkreślić, że powołane przez stronę orzeczenia sądów administracyjnych, które świadczyć miały o słuszności prezentowanego przez skarżącą stanowiska, wydane zostały zarówno w innym stanie faktycznym, jak i prawnym sprawy.

Sprawa o sygn. akt II GSK 1319/11 dotyczyła nienależnie pobranych płatności z tytułu wspierania działalności rolniczej na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (ONW). W sprawie tej w zamian za rentę strukturalną ojciec przekazał córce w formie umowy darowizny gospodarstwo rolne. Na uwagę zasługuje fakt, że w toku postępowania kilkukrotnie zmieniał się stan prawny, w tym przepisy regulujące kwestię zwrotu nienależnie pobranych płatności z tytułu ONW, o czym w ocenie NSA w tamtej sprawie organ winien był powiadomić stronę. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślił jednocześnie, że z treści przekazanej organowi umowy darowizny jednoznacznie wynikała wola i zobowiązanie przejmującej (córki) dalszego prowadzenia gospodarstwa przez następne pięć lat, a dodatkowo przejmująca gospodarstwo, kontynuując działalność rolniczą, wystąpiła o płatności ONW. Wskazano, że działanie organu, który mając pełną wiedzę o "kontynuowaniu" działalności rolniczej przez osobę, której przekazano gospodarstwo objęte płatnością ONW, nie poinformował przekazującego gospodarstwo rolnika (ojca) o mającej wpływ na zwrot pobranej płatności konieczności złożenia odpowiedniego oświadczenia, stanowiło naruszenie art. 8 i art. 9 k.p.a.

Z kolei w sprawie o sygn. akt I SA/Gd 1573/13 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku uchylił zaskarżoną decyzję z uwagi na stwierdzone błędne pouczenie strony, akcentując zmianę obowiązujących w sprawie przepisów, podejmowane przez stronę próby uzyskania informacji co do dalszego postępowania, oraz "nad wyraz krótkie terminy" do wystąpienia z oświadczeniem podmiotu, na rzecz którego zostało przeniesione posiadanie działek.

Zgodnie art. 8 i art. 9 k.p.a. organy administracji publicznej powinny prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, a także udzielić stronom niezbędnych informacji o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Powyższe przepisy, czego Sąd nie neguje, mają również zastosowanie do spraw dotyczących płatności rolnośrodowiskowych. Jednakże ocena Sądu w kwestii ewentualnych naruszeń przez organy zasad wynikających z ww. przepisów powinna być zawsze uzależniona od okoliczności konkretnej sprawy. Jako przykład sytuacji, w których doszło do naruszenia przez organy powyższych przepisów, wskazać można przypadki opisane w ww. orzeczeniach sądów administracyjnych, gdzie istotne znaczenie przy ocenie dopuszczenia się przez organy naruszeń art. 8 i 9 k.p.a. miały m.in. takie okoliczności, jak: istotna zmiana przepisów regulujących przedmiotową kwestię, krótki, nieprzywracalny termin na dokonanie przez stronę określonych czynności, czy też brak reakcji organu posiadającego wiedzę o zamiarze kontynuowania działalności rolniczej objętej płatnościami. W ocenie Sądu, jak wynika z prawidłowo ustalonego stanu faktycznego, w niniejszej sprawie nie wstąpiły tego rodzaju okoliczności, które obligowałyby orzekające organy do udzielenia stronie stosownych informacji i pouczeń, których brak zarzuca w skardze. Z tego względu zarówno organowi I, jak i II instancji nie można zarzucić naruszenia art. 8 i art. 9 k.p.a.

Warto w tym miejscu przywołać pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w wyroku z dnia 3 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK 41/10 (dostępny w CBOSA: www.orzenia.nsa.gov.pl), uznał, że udowodnione naruszenie obowiązku informacyjnego strony jest wystarczającą podstawą do uchylenia decyzji administracyjnej formalnie nawet odpowiadającej prawu materialnemu. Pogląd ten został wyrażony dla sytuacji, gdy z okoliczności danej sprawy wynikało, że to właśnie brak informacji spowodował zachowanie strony przynoszące w rezultacie niekorzystne dla niej skutki. W niniejszej zaś sprawie, w ocenie Sądu, taka sytuacja nie miała miejsca.

Należy wyjaśnić, że składając wnioski o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych za lata 2012-2013 ([...] maja 2012 r. oraz [...] maja 2013 r.) strona podpisała oświadczenia (w Sekcji IX wniosków Oświadczenia i zobowiązania), że znane są jej zasady oraz tryb realizacji płatności programu rolnośrodowiskowego, oraz że jest świadoma skutków niewykonania zobowiązań wynikających z realizacji programu rolnośrodowiskowego i jednocześnie zobowiązuje się m.in. do niezwłocznego informowania na piśmie Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa o każdej zmianie powstałej w okresie trwania złożonych przez siebie zobowiązań, a w szczególności, jeżeli zmiana dotyczy: wykorzystania gruntów rolnych, wielkości powierzchni oraz przeniesienia posiadania gospodarstwa rolnego na rzecz innego producenta rolnego. Skarżąca wiedziała zatem o pięcioletnim obowiązku kontynuowania programu rolnośrodowiskowego, jak również o sankcjach związanych z niewykonaniem zobowiązań wynikających z realizacji tego programu. Podpisanie takiego zobowiązania rodzi zaś domniemanie, że strona była w pełni świadoma ciążących na niej obowiązków wynikających z przystąpienia do programu rolnośrodowiskowego. Sąd orzekający podziela przy tym stanowisko wyrażone w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 27 marca 2006 r., sygn. akt II SA/Łd 1174/05 (dostępny w CBOSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl), że skoro skarżący podpisał oświadczenie o określonej treści, wskazujące na wiedzę w zakresie przyznawania płatności bezpośrednich, to należy uznać, iż miał on świadomość nie tylko korzystnych dla siebie skutków przedsięwziętych działań, ale również godził się na obarczenie określonymi konsekwencjami w razie określonego naruszenia prawa. Traktowanie owych skutków w sposób wybiórczy i godzenie się przez stronę jedynie na te, które są dlań korzystne, nie może znaleźć akceptacji. Skoro skarżący wystąpił o przyznanie określonych świadczeń publicznych i oświadczył, że znane mu są zasady ich przyznawania, to należy uznać, iż znane mu były owe zasady w ich całokształcie.

Podkreślić także należy, że obowiązkiem organu administracji nie jest informowanie o powszechnie obowiązujących aktach prawnych i wynikających z nich uprawnieniach strony postępowania (por. wyrok NSA oz. w Gdańsku z 21 października 1987 r., sygn. akt SA/Gd 657/87, dostępny w CBOSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Ponadto zgodzić się należy z Dyrektorem OR, że obowiązki informacyjne ciążące na organie nie mogą być utożsamiane z obowiązkiem świadczenia pomocy prawnej czy udzielania porad prawnych bądź instruowania stron o wyborze optymalnego sposobu postępowania. Przepis art. 9 k.p.a. nie zwalnia bowiem strony z obowiązku zapoznawania się z przepisami prawa regulującymi jej uprawnienia i obowiązki wynikające z otrzymania pomocy finansowej.

Z analizy dokumentów, które [...] lipca 2013 r. wpłynęły do Kierownika BP, tj. wypowiedzenia przez W. G. z dniem [...] lipca 2013 r. umowy dzierżawy zawartej ze skarżącą oraz pisma z [...] lipca 2013 r., w którym strona poinformowała organ I instancji, że z uwagi na ww. okoliczność "(...) niemożliwa staje się dalsza realizacja przeze mnie zobowiązania rolnośrodowiskowego", nie wynika, że właściciel gospodarstwa rolnego będzie kontynuował zobowiązanie rolnośrodowiskowe. Treść powyższych dokumentów nie wskazywała również na cel wypowiedzenia skarżącej przez W. G. umowy dzierżawy gruntów rolnych oraz na sposób, w jaki ich właściciel będzie z nich korzystał. Organy nie były zatem w posiadaniu informacji, czy i ewentualnie przez kogo będzie kontynuowane zobowiązanie rolnośrodowiskowe na przedmiotowych gruntach.

Istotnym jest ponadto, że w sytuacji wypowiedzenia umowy dzierżawy strona nie zwróciła się do organu z prośbą o udzielenie informacji w zakresie dalszego postępowania w związku z trwającym zobowiązaniem rolnośrodowiskowym. W ocenie Sądu w sytuacji faktycznej i prawnej, w której znalazła się skarżąca, zasadnym byłoby wymagać od niej minimum staranności w kwestii dbałości o jej własne interesy.

Warto też zwrócić uwagę na fakt, że [...] czerwca 2014 r. strona złożyła zmianę do wniosku o przyznanie jej płatności rolnośrodowiskowej za rok 2013 oraz pismo z [...] maja 2014 r., w którym wskazała: "chciałabym złożyć zmianę do wniosku, w której podtrzymuję moją deklarację". W ocenie Sądu skarżąca wyrażała zatem chęć dalszego kontynuowania zobowiązania rolnośrodowiskowego i pobierania z tego tytułu płatności. Niezasadnie strona podnosi więc w skardze, iż to brak poinformowania jej o możliwości przekazania zobowiązania rolnośrodowiskowego na inny podmiot skutkował ustaleniem jej nienależnie pobranych płatności.

Powyższe działania skarżącej, w kontekście oświadczeń strony składanych we wnioskach o przyznanie płatności rolnośrodowiskowych za lata 2012-2013, potwierdzających znajomość zasad i trybu realizacji płatności programu rolnośrodowiskowego oraz skutków niewykonania zobowiązań wynikających z realizacji tego programu, sprzeciwiają się uznaniu argumentacji strony o naruszeniu przez organ odwoławczy art. 8 i 9 k.p.a. poprzez niepoinformowanie o możliwości złożenia przez stronę oświadczenia o przejęciu zobowiązania, o którym mowa w § 32 ust. 7 rozporządzenia rolnośrodowiskowego. Jedynie na marginesie Sąd wskazuje, że strona formułując zarzut błędnie wskazała na § 28 ust. 1 ww. rozporządzenia, który to przepis nie miał zastosowania w niniejszej sprawie.

Za niezasadny uznać również należało zarzut naruszenia przez organ II instancji § 45 pkt 8 rozporządzenia rolnośrodowiskowego poprzez jego niezastosowanie i nieuznanie wypowiedzenia stronie umowy dzierżawy za przypadek siły wyższej. W ocenie Sądu, wbrew stanowisku skarżącej, rację przyznać trzeba organowi II instancji, który faktu wypowiedzenia przedmiotowej umowy dzierżawy nie uznał za przypadek siły wyższej.

Zgodnie z art. 45 pkt 8 rozporządzenia rolnośrodowiskowego inną niż wymienione w przepisach rozporządzenia nr 1974/2006 kategorią siły wyższej lub wyjątkową okolicznością, w przypadku wystąpienia której zwrot pomocy nie jest wymagany, jest inna okoliczność, której nie można było przewidzieć w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego, mająca wpływ na realizację zobowiązania rolnośrodowiskowego i będąca wynikiem przyczyn niezależnych od rolnika.

Jak natomiast stanowi art. 47 rozporządzenia Komisji (WE) nr 1974/2006 z dnia 15 grudnia 2006 r. ustanawiającym szczegółowe zasady stosowania rozporządzenia Rady (WE) nr 1698/2005 w sprawie wsparcia rozwoju obszarów wiejskich przez Europejski Fundusz Rolny na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich (EFRROW) (Dz. U. UE L 368 z 23 grudnia 2006 r., str. 15, ze zm.):

1. Państwa członkowskie mogą uznać w szczególności następujące kategorie siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności, w których nie będą wymagać częściowego lub pełnego zwrotu pomocy otrzymanej przez beneficjenta:

a) śmierć beneficjenta;

b) długotrwała niezdolność beneficjenta do wykonywania zawodu;

c) wywłaszczenie dużej części gospodarstwa, jeśli takiego wywłaszczenia nie można było przewidzieć w dniu podjęcia zobowiązania;

d) katastrofa naturalna poważnie dotykająca grunty gospodarstwa;

e) wypadek powodujący zniszczenie budynków dla zwierząt gospodarskich;

f) choroba epizootyczna dotykająca część lub całość należącego do rolnika żywego inwentarza.

2. Przypadki siły wyższej lub wyjątkowych okoliczności są zgłaszane przez beneficjenta lub przez upoważnioną przez niego osobę na piśmie właściwemu organowi, wraz z odpowiednimi dowodami wystarczającymi dla właściwych organów, w ciągu 10 dni roboczych od dnia, w którym beneficjent lub upoważniona przez niego osoba są w stanie dokonać tej czynności.

Należy zauważyć, że pojęcie siły wyższej nie zostało zdefiniowane w rozporządzeniu rolnośrodowiskowym, czy też rozporządzeniu 1974/2006, gdzie wymieniono jedynie przypadki uznane przez ustawodawcę za siłę wyższą. Przez "siłę wyższą" należy rozumieć więc zdarzenie o charakterze przypadkowym lub naturalnym (żywiołowym), nie do uniknięcia, takim, nad którym człowiek nie panuje. Chodzi tu zwłaszcza o zdarzenia mające charakter katastrofalnych działań przyrody i zdarzeń nadzwyczajnych w postaci zaburzeń życia zbiorowego, jak wojna, zamieszki krajowe itp. (por. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2011 r., sygn. akt II GSK 183/10, dostępny w CBOSA: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Siła wyższa nie obejmuje zatem sytuacji, które można przewidzieć. Natomiast pojęcie "wyjątkowej okoliczności" jest pojęciem nieostrym, ocennym, które w słownictwie potocznym powszechnie rozumiane jest jako pojęcie dotyczące okoliczności wykraczających ponad przeciętność w danych stosunkach.

Niewątpliwie wystąpienie w sprawie ww. okoliczności mogłoby stanowić podstawę do zwolnienia strony od obowiązku zwrotu płatności rolnośrodowiskowych za 2012 r.

Należy jednak zauważyć, że co najmniej od [...] marca 2012 r., tj. dnia zawarcia przedmiotowej umowy, strona znała jej treść, w tym przewidzianą w niej możliwość wcześniejszego wypowiedzenia przez każdą ze stron (§ 3 ust. 2 umowy). Skarżąca miała zatem świadomość, że umowa zawarta pomiędzy nią a W. G. może zostać przez każdą ze stron wypowiedziana przed upływem okresu, na który została zawarta. Z faktu podpisania przez stronę umowy w takim brzmieniu wywnioskować należy, że postanowienie umowne dopuszczające możliwość jej wypowiedzenia nie budziło zastrzeżeń strony, było dla niej jasne, a jego treść została przez nią zaakceptowana. Nie sposób zatem przyjąć, że w dniu rozpoczęcia realizacji programu rolnośrodowiskowego skarżąca nie mogła przewidzieć możliwości wypowiedzenia przedmiotowej umowy. W konsekwencji powyższe zdarzenie – mające charakter zdarzenia prawnego – nie mogło zostać uznane za przypadek siły wyższej lub innej wyjątkowej okoliczności określonej w art. 45 pkt 8 rozporządzenia rolnośrodowiskowego, bowiem nie mieści się w hipotezie tego przepisu. Wypowiedzenie umowy dzierżawy niewątpliwie miało wpływ na realizację zobowiązania rolnośrodowiskowego, jednakże była to jednocześnie okoliczność, którą strona w dniu rozpoczęcia realizacji zobowiązania rolnośrodowiskowego mogła z łatwością przewidzieć. Wobec powyższego za bezzasadne Sąd uznał również badanie terminowości zgłoszenia organowi faktu wypowiedzenia przedmiotowej umowy.

W uzasadnieniu skargi strona podniosła również, że przedmiotowa umowa dzierżawy, jako umowa terminowa – zawarta na okres 10 lat (§ 3 ust. 1 umowy), nie mogła zostać rozwiązana wcześniej, nawet przy zastosowaniu takiego postanowienia umownego. Odnosząc się do powyższego wskazać należy, że kwestia terminowości umowy dzierżawy nie miała wpływu na prawidłową, zdaniem Sądu, ocenę organu odwoławczego w zakresie nieuznania faktu wypowiedzenia ww. umowy za przypadek siły wyższej lub innej wyjątkowej okoliczności.

W ocenie Sądu kwestia dopuszczalności zapisu umownego przewidującego możliwość wcześniejszego wypowiedzenia umowy dzierżawy gruntu rolnego zawartej na czas oznaczony, bądź też ocena ewentualnych skutków prawnych skorzystania z takiego postanowienia umownego, powinna być każdorazowo badana w zależności od okoliczności konkretnego stanu faktycznego. Taka ocena nie mieści się jednak w kompetencji sądu administracyjnego, bowiem właściwe do rozpoznawania spraw cywilnych są sądy powszechne. Przedmiotem ustaleń organów orzekających w niniejszej sprawie, których wyniki są obecnie kontrolowane przez sąd administracyjny, była jedynie kwestia, czy wypowiedzenie umowy dzierżawy stanowi przypadek siły wyższej lub innej wyjątkowej okoliczności, o których mowa w § 45 pkt 8 rozporządzenia rolnośrodowiskowego, a którego stwierdzenie skutkowałoby brakiem obowiązku zwrotu przez stronę otrzymanych płatności.

W ocenie Sądu organy prawidłowo ustaliły, że w niniejszej sprawie nie miało miejsca żadne zdarzenie, które zakwalifikować można byłoby do kategorii siły wyższej lub innej wyjątkowej okoliczności. Natomiast w celu rozstrzygnięcia wątpliwości co do ważności postanowienia umownego dotyczącego wypowiedzenia przedmiotowej umowy skarżąca może zaś zwrócić się do właściwego sądu powszechnego.

Mając powyższe na uwadze zarzut naruszenia przez Dyrektora OR § 45 pkt 8 rozporządzenia rolnośrodowiskowego uznać należało za niezasadny.

Sąd nie stwierdził ponadto żadnego innego naruszenia przepisów prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź naruszenia przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, ani też naruszenia przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności.

Z tych względów, w oparciu o art. 151 p.p.s.a., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę.