Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janusz Walawski, Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Asesor WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Protokolant specjalista Maria Zawada po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 8 stycznia 2020 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę

Zaskarżoną w niniejszej sprawie decyzją z [...] lutego 2019 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ"), po rozpatrzeniu wniosku B. B. (dalej: "skarżący") z [...] maja 2018 r. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.; dalej: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia.

W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes ZUS podkreślił, że warunki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Powołując się na dokumentację zgromadzoną w aktach rentowych, Prezes ZUS wskazał, iż na przestrzeni 37 lat życia skarżący udowodnił jedynie 27 dni okresu składkowego.

Ponadto organ zwrócił uwagę, że w latach 1999 - 2006, 2006 - 2019 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi.

Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Ponadto organ dodał, że skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał skarżący wpływu.

Organ ustalił też, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2018 r. skarżący nie został uznany za osobę całkowicie niezdolną do pracy. Zatem skarżący nie spełnia warunku wymaganego do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, a mianowicie całkowitej niezdolności do pracy potwierdzonej orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Jak wynika z dokumentacji zawartej w aktach rentowych, skarżący obecnie przebywa w Areszcie Śledczym we [...], tym samym w ocenie organu skarżący ma zapewnione niezbędne środki utrzymania.

Powyższa decyzja Prezesa ZUS stała się przedmiotem skargi skarżącego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której wniósł o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie mu renty w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu skargi skarżący szczegółowo opisał swój stan zdrowia oraz sytuację materialną. Podniósł również, iż nie otrzymał orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2018 r.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji.

Pismem z [...] stycznia 2020 r. wyznaczony z urzędu pełnomocnik skarżącego uzupełnił stanowisko mocodawcy, wskazując na naruszenie przez organ przepisów ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.; dalej: "k.p.a."), a mianowicie:

1. art. 7 k.p.a. w zakresie podejmowania z urzędu wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sytuacji życiowej skarżącego,

2. art. 8 § 1 k.p.a. w zakresie prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej oraz równego traktowania,

3. art. 10 § 1 k.p.a. w zakresie umożliwienia wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów,

4. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez uznanie, że nie zostały spełnione zawarte w tym materialnoprawnym przepisie przesłanki udzielenia świadczenia w drodze wyjątku.

Pełnomocnik skarżącego wniósł także o "zażądanie od organu złożenia odpisu dokumentu potwierdzającego doręczenie skarżącemu orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2018 r. celem przeprowadzenia dowodu uzupełniającego z tego dokumentu na okoliczność braku doręczenia orzeczenia skarżącemu".

Ponadto wniósł o zawieszenie postępowania sądowoadministracyjnego wobec zaskarżenia zażaleniem postanowienia tut. Sądu z 12 grudnia 2019 r., sygn. akt II SO/Wa 46/19 odrzucającego skargę kasacyjną od postanowienia o oddaleniu wniosku skarżącego o wymierzenie organowi grzywny za nieprzekazanie całości akt administracyjnych sprawy.

Na rozprawie w dniu [...] stycznia 2020 r. Sąd nie uwzględnił ww. wniosku.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby niespełniające warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Zgodnie z ww. przepisem, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Do przyznania omawianego świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich wyżej mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Nadto podkreślenia wymaga, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie.

W niniejszej sprawie orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] listopada 2018 r. skarżący nie został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy. W uzasadnieniu tego orzeczenia wskazano, że skarżący posiada wykształcenie podstawowe i nigdy nie podejmował pracy zarobkowej. Posiada orzeczoną orzeczeniem Komisji Lekarskiej z [...] grudnia 2007 r. częściową niezdolność do pracy z powodu zaburzeń osobowości z charakteropatią u osoby z obniżonymi funkcjami intelektualnymi. W oparciu o przeprowadzone badanie przedmiotowe, podmiotowe oraz po przeprowadzonej analizie dokumentacji leczenia - lekarz orzecznik ZUS nie znalazł podstaw do stwierdzenia u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy. Wprawdzie w aktach organu rentowego nie ma dowodu doręczenia tego orzeczenia skarżącemu, jednakże brak tego dokumentu nie wpływa na wynik sprawy, jeśli zważy się fakt, iż na przestrzeni 37 lat życia skarżący wykazał jedynie 27 dni okresu składkowego. Skarżący podał w skardze, że od 1999 r. "notorycznie odbywa kary" w zakładach karnych z krótkimi przerwami; ostatnia przerwa trwała 12 dni. Oświadczył też, iż w Zakładzie Karnym we [...] "niby pracował 28 dni na pół etatu (...) na stanowisku fryzjera".

W konsekwencji należy zaaprobować twierdzenie organu, że skarżący, przebywając aktualnie w areszcie śledczym, tj. placówce penitencjarnej zapewniającej pełne, całodobowe utrzymanie, nie jest pozbawiony niezbędnych środków utrzymania. Przyznaje to sam skarżący w skardze – "siedzę w z-k, bo nie mam domu, nikogo, nie umiem pracować, nie mam wykształcenia, a w z-k dadzą mi jeść i kąt do spania; co wyjdę, to robię wszystko, aby powrócić i to na jak najdłuższy okres".

Jak już wzmiankowano, nawet gdyby wobec skarżącego [...] listopada 2018 r. orzeczono całkowitą niezdolność do pracy, to z akt sprawy nie wynikają żadne okoliczności szczególne, dla których przez 20 lat aktywności zawodowej skarżący jedynie przez 27 dni w 2006 r. podlegał ubezpieczeniu.

W tym miejscu podkreślić należy, że za taką szczególność okoliczność nie może być uznany fakt przebywania skarżącego od ponad 17 lat w placówkach penitencjarnych, bowiem nie jest okoliczność od skarżącego niezależna, lecz wynikająca ze świadomego naruszania prawa.

Zgodnie z ugruntowanym stanowiskiem orzecznictwa i doktryny, za szczególne okoliczności, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, przyjmuje się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Zatem szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie wyżej wymienionej ustawy ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają, możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń winno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA": z 4 grudnia 2018 r., sygn. akt I OSK 3218/18 oraz z 12 lipca 2019 r., sygn. akt I OSK 290/19 – orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Sąd nie poddaje w wątpliwość trudnej sytuacji bytowej skarżącego, jednakże świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy (vide wyrok NSA z 5 listopada 2014 r., sygn. akt I OSK 2148/14). Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, iż ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Okoliczności takie, jak prawidłowo stwierdził Prezes ZUS, nie zaistniały w niniejszej sprawie.

Reasumując, organ prawidłowo wywiódł, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Sąd stwierdza, iż zaskarżona decyzja mieści się w ramach uznania administracyjnego, a granice tego uznania nie zostały przez Prezesa ZUS przekroczone.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.