Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 29 października 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 16 stycznia 2020 r. sygn. akt IV SA/Wr 447/19 w sprawie ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie uznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka za świadczenie nienależnie pobrane 1. uchyla zaskarżony wyrok i oddala skargę; 2. odstępuje od zasądzenia od A. W. na rzecz Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu wyrokiem z 16 stycznia 2020 r. sygn. akt IV SA/Wr 447/19 uwzględnił skargę A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z [...] lipca 2019 r. nr [...] uznającą dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dziecka za świadczenie nienależnie pobrane i uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji.

Wyrok zapadł w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Prezydent W. decyzją z [...] czerwca 2019 r. nr [...] uznał świadczenie z tytułu dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka wypłacone A. W. za okres od [...] listopada 2016 r. do [...] października 2017 r. w kwocie 2 316,00 zł za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi bez ustawowych odsetek za opóźnienie (rok 2016-386,00 zł, rok 2017-1 930,00 zł). Decyzja została wydana na podstawie art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 4, ust. 6, ust. 7, ust. 8, ust. 9, art. 20 ust. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", rozporządzenia Ministra Rodziny Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. poz. 1466) w związku z art. 1 pkt 1 i art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.), powoływanej dalej jako "K.p.a."

Organ w uzasadnieniu podał, że A. W. w dniu [...] sierpnia 2016 r. wniosła o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych na syna M. We wniosku strona podpisała oświadczenie, że zapoznała się z warunkami uprawniającymi do świadczenia rodzinnego oraz oświadczenie zobowiązujące do niezwłocznego powiadomienia organu o zmianach sytuacji rodzinnej mających wpływ na prawo do świadczeń. Decyzją z [...] października 2016 r. nr [...] Prezydent W. przyznał stronie na syna Marcina zasiłek rodzinny na dziecko do 5 lat w kwocie 95,00 zł miesięcznie i dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie 193,00 zł miesięcznie, na okres od [...] listopada 2016 r. do [...] października 2017 r.

Decyzja powyższa została uchylona w wyniku wznowienia postępowania, na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 i art. 151 § 1 pkt 2 K.p.a., decyzją Prezydenta W. z [...] kwietnia 2018 r. nr [...]. Również mocą tej decyzji organ przyznał stronie zasiłek rodzinny na dziecko w okresie od [...] listopada 2016 r. do [...] października 2017 r. oraz odmówił przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres od [...] listopada 2016 r. do [...] października 2017 r. Organ wskazał, że w dniu [...] sierpnia 2017 r. do organu I instancji wpłynął wyrok Sądu Rejonowego dla [...] III Wydział Rodzinny i Nieletnich z [...] kwietnia 2016 r. sygn. akt [...] (prawomocny z dniem [...] września 2016 r.), którym ustalono ojcostwo małoletniego M. oraz zostały zasądzone alimenty na rzecz małoletniego syna skarżącej. Tym samym organ uznał, że nową okolicznością nieznaną organowi na dzień wydania decyzji przyznającej świadczenia było ustalenie ojcostwa i zasądzenie od G. C. alimentów na rzecz syna M. W związku z powyższym organ uznał, że dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka nie przysługuje od miesiąca listopada 2016 r. Decyzja ta stała się ostateczna.

Organ wskazał, że powyższe oznacza, że dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka przyznany na okres od [...] listopada 2016 r. do [...] października 2017 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Organ ponadto wskazał, że skoro skarżąca zapoznała się z zasadami przyznawania świadczeń rodzinnych powinna wiedzieć, że z powodu uznania ojcostwa dziecka skarżącej dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka nie przysługuje. Ponadto o każdej zmianie swojej sytuacji rodzinnej i materialnej mającej wpływ na prawo do pobierania świadczeń powinna niezwłocznie powiadomić organ, ponieważ była o tym pouczona również w decyzji przyznającej świadczenie.

A. W. wniosła odwołanie od powyższej decyzji.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. decyzją z [...] lipca 2019 r. nr [...] utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium uznało, że nie zaszła negatywna przesłanka wydania zaskarżonej decyzji określona w art. 30 ust. 5 u.ś.r., a organ prawidłowo nie naliczył odsetek za opóźnienie (art. 30 ust. 2b u.ś.r.). Odnosząc się do odwołania organ wskazał, że podnoszone okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej strony nie były podstawą wydania decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu rodzinnym.

A. W. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, który powołanym na wstępie wyrokiem ją uwzględnił. Sąd odwołując się do orzecznictwa sądów administracyjnych dotyczącego rozumienia art. 30 u.ś.r. wskazał, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy świadczenie zostanie wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast świadczenie "nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać cechy dotyczące stanu świadomości. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko osobę, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia. Sąd uznał, że powyższy pogląd powinien mieć również zastosowanie do przypadku określonego w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., ponieważ ustawodawca i ten przypadek określił jako nienależnie pobrane świadczenie.

Sąd wskazał, że podstawą do wznowienia postępowania i wydania decyzji z [...] kwietnia 2018 r. uchylającej decyzję przyznającą świadczenie z tytułu samotnego wychowywania dziecka z [...] października 2016 r. był art. 3 pkt 17a u.ś.r. definiujący osobę samotnie wychowującą dziecko oraz art. 11a ust. 1 u.ś.r. określający okoliczności, których istnienie lub brak wpływa na przyznanie świadczenia. Okoliczności te stanowią przedmiot oświadczenia, które składa osoba zainteresowana. Istotne zatem jest, aby taka osoba posiadała wiedzę o skutkach wadliwego oświadczenia i przesłankach, które warunkują lub uniemożliwiają przyznanie świadczenia. Sąd podkreślił, że pouczenie powinno być zindywidualizowane, dostosowane do każdej zainteresowanej osoby, z uwagi choćby na wiek, czy możliwości intelektualne. Skuteczne pouczenie ma miejsce wówczas, gdy było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego można przyjąć, że adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia.

Sąd zgodził się z pełnomocnikiem skarżącej, że strona jest nieporadna życiowo, na co wskazywało jej zachowanie na rozprawie. Z uwagi na to oraz treść pouczenia zawartego na wniosku i decyzji Sąd uznał, że pouczenie nie było skuteczne i nie pozwala to przyjąć, że skarżąca miała świadomość, że pobierała je nienależnie. Sąd odnosząc powyższe uwagi i oceny do okoliczności rozpoznawanej sprawy wskazał, że na wniosku wypełnionym przez skarżącą w dniu [...] sierpnia 2016 r. w części dotyczącej pouczenia, w punkcie: "dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka" powołano treść art. 11a ust. 1 u.ś.r. Na końcu pouczenia zawarto klauzulę "oświadczam, że zapoznałem się z powyższym pouczeniem", pod którym znajduje się podpis skarżącej. Z powyższego Sąd wywiódł, że takie pouczenie nie zostało doręczone skarżącej. Dalej Sąd wskazał, że w części III wniosku dotyczącej oświadczenia do ustalenia prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, w której zawarte są pytania istotne dla rozpoznania wniosku, skarżąca w zasadzie nie odpowiedziała na nie, choć podpisała i to z datą [...] października 2016 r. (czyli w dniu wydania decyzji). Pracownik socjalny nie zadbał o to, by zostały wykreślone odpowiednie warianty pytań, a niewątpliwie z uwagi na wysoką nieporadność skarżącej widoczną w jej zachowaniu, powinien to uczynić. Decyzja z [...] października 2016 r. przyznająca skarżącej świadczenia została wprawdzie jej doręczona, ale również pouczenie określające co należy rozumieć przez nienależnie pobrane świadczenie, nie jest podane w sposób zrozumiały.

Powyższe, w ocenie Sądu, oznacza, że nie została spełniona przesłanka nienależnie pobranego świadczenia, tj. istnienia u skarżącej świadomości, że świadczenie jej nie przysługuje. Nie została spełniona zatem przesłanka wynikająca z art. 30 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i tym samym brak jest podstawy do wydania zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej. Sąd dodał, że w tym zakresie uznaje skargę za uzasadnioną.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosło Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. zaskarżając go w całości i na podstawie art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2305 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", zarzuciło mu naruszenie:

1) prawa materialnego:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że uznanie określonych świadczeń rodzinnych za nienależnie pobrane - w rozumieniu tego przepisu - jest uzależnione od świadomości lub wiedzy osoby, której przyznano świadczenie lub od jej uprzedniego "skutecznego" pouczenia "o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia";

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a P.p.s.a. w związku z art. 138 § 1 pkt 1 i art. 6 K.p.a. przez nieuzasadnione uchylenie prawidłowej decyzji Kolegium, a także przez błędne przyjęcie, że rozstrzygnięcie Kolegium zostało wydane na skutek błędnej wykładni art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., a uchybienie to miało w sposób oczywisty istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż bezpośrednio zdeterminowało treść zaskarżonej decyzji;

2) przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 3 § 1 P.p.s.a. w związku art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przez wadliwe wykonanie kontroli zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, które skutkowało nieuzasadnionym wyeliminowaniem z obrotu prawnego decyzji Kolegium z [...] lipca 2019 r. nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, choć Kolegium i organ I instancji dokonały zgodnej z prawem wykładni art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.;

b) art. 151 P.p.s.a. w związku z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., gdyż skarga A. W. - jako nieuzasadniona - powinna być oddalona, z uwagi na to, że decyzja Kolegium z [...] lipca 2019 r. nr [...] i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji nie naruszają przepisów prawa materialnego, a w efekcie nie ziściła się podstawa do wyeliminowania z obrotu prawnego tych aktów administracyjnych;

c) art. 141 § 4 i art. 151 P.p.s.a. z uwagi na to, że podjęte przez Sąd I instancji rozstrzygnięcie jest sprzeczne ze wskazaną w uzasadnieniu wyroku WSA podstawą prawną, na podstawie której podjęto to orzeczenie.

Skarżący kasacyjnie organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, rozpoznanie skargi i jej oddalenie, zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych oraz oświadczył, że zrzeka się rozprawy.

W uzasadnieniu organ wskazał, że określone w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przesłanki warunkujące zakwalifikowanie określonych świadczeń rodzinnych jako świadczenia nienależnie pobrane mają charakter obiektywny i są niezależne od wiedzy i woli osoby, której przyznano świadczenie. W regulacji tej nie sformułowano przesłanki negatywnego zachowania się strony ukierunkowanego na niezgodne z prawem administracyjnym korzystanie ze środków publicznych. Rozróżnienie pomiędzy "świadczeniem nienależnym" a "nienależnie pobranym", związane z kwestią zawinienia, nie znajduje odniesienia do okoliczności o charakterze obiektywnym. Przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 - w odróżnieniu od art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. - nie uzależnia uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane od świadomości osoby, której przyznano prawo do świadczenia rodzinnego, czy od jego działania w złej wierze, gdyż nie zawiera w swej treści zwrotu odnoszącego się do kwestii świadomości czy wiedzy ("jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania"). Kwestia "skutecznego pouczenia o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczenia" pozostaje bez związku z zastosowaniem art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., także dlatego, że podstawą do wydania decyzji w sprawie stwierdzenia nieważności (na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.) albo decyzji wydanej stosownie do art. 151 § 1 pkt 2 K.p.a. są okoliczności, które nie wystąpiły na etapie wykonywania decyzji przyznającej świadczenie rodzinne. O prawidłowości poczynionej na początku konstatacji świadczy również to, że od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. nie nalicza się odsetek ustawowych za opóźnienie. Osoba, która pobrała świadczenia rodzinne w warunkach określonych w art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy, obowiązana jest do ich zwrotu, gdyż obiektywnie prawo do nich jej nie mogło być przyznane. Każde zatem świadczenie rodzinne wypłacone na podstawie decyzji, którą następnie uchylono w wyniku wznowienia postępowania i odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego jest świadczeniem nienależnie pobranym, zaś decyzja została wydana na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 4 ustawy ma charakter związany (wyroki NSA z 4 października 2018 r., I OSK 1879/18 i 25 września 2019 r., I OSK 1437/19). Skarżący kasacyjnie organ podkreślił, że orzeczenia powołane w zaskarżonym wyroku zapadły w odmiennych stanach prawnych i faktycznych, a tym samym powoływanie się na nie przez Sąd I instancji nie znajduje jakiegokolwiek uzasadnienia.

Wskazał również, że nie ma potrzeby i uzasadnienia odstępować od wykładni językowej przepisu jasno sformułowanego, a takim jest art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. "Formuła słowna jest (...) granicą wszelkiego dopuszczalnego sensu, jakiego możemy poszukiwać w tekście przepisów prawa" (wyrok NSA z 13 grudnia 2000 r., III SA 3055/09). W orzecznictwie obecny jest pogląd, że stosowanie prawa nie powinno wypełniać istniejących instytucji zupełnie nowymi treściami wbrew jasno zadeklarowanej woli i intencji ustawodawcy. Nie ulega przy tym wątpliwości, że przeciwne stanowisko nie tylko nie znajduje umocowania w obowiązujących przepisach, ale też nie jest legitymowane normami prawnymi, których dekodowanie jest możliwe w warunkach prawidłowego stosowania prawa.

Skarżący kasacyjnie ponadto zarzucił, że Sąd I instancji, chociaż wskazał art. 151 P.p.s.a. jako podstawę prawną wydanego orzeczenia (s. 8 uzasadnia wyroku), zgodnie z wymogiem określonym w art. 141 § 4 P.p.s.a., to skarżonym wyrokiem WSA nie oddalił skargi A. W. Zaskarżony wyrok jest zatem wewnętrznie sprzeczny. Podjęte przez Sąd I instancji rozstrzygnięcie jest niegodne z dyspozycją art. 151 P.p.s.a.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. W. wniosła o oddalenie skargi kasacyjnej oraz o zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu wskazano, że ubiegając się o świadczenia skarżąca polegała na informacjach uzyskanych od urzędników zajmujących się sprawą, że przyznane świadczenia są należne, tym bardziej, że - co było wielokrotnie podkreślane przed Sądem Wojewódzkim - urzędnicy wiedzieli o toczącym się postępowaniu sądowym, a następnie o treści wydanych wyroków. Nikt jednak nie pouczył skarżącej, że sama zmiana w dokumentach, bez zmiany sytuacji życiowej, może skutkować utratą prawa do zasiłku, dlatego też strona nie może ponosić odpowiedzialności, o której w skardze pisze organ. Skarżąca podkreśliła, że świadczenie nienależne to pojęcie obiektywne, które, występuje w sytuacji, gdy świadczenie jest wypłacone mimo braku podstaw prawnych do jego wypłaty, albo gdy taka podstawa odpadła, natomiast świadczenie nienależnie pobrane wiąże się z istnieniem po stronie świadczeniobiorcy świadomości, że pobierane świadczenie w zaistniałych okolicznościach danej osobie się nie należy, zaistniały bowiem okoliczności wyłączające prawo do danego świadczenia. Koniecznym jest bowiem zaistnienie jednocześnie dwóch przesłanek przesądzających o uznaniu danego świadczenia za nienależnie pobrane, a mianowicie zaistnieniu okoliczności wyłączających uprawnienie do danego świadczenia oraz drugiej przesłanki, czyli stanu świadomości osoby korzystającej z danej formy świadczenia.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stosownie do art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 P.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej.

Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie.

W rozpoznawanej sprawie zarzuty skargi kasacyjnej obejmują zarówno naruszenie przepisów postępowania, jak i przepisów prawa materialnego. W takiej sytuacji co do zasady Naczelny Sąd Administracyjny w pierwszej kolejności rozpoznaje zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Analiza środka odwoławczego wniesionego w niniejszej sprawie prowadzi jednak do wniosku, że istotę sporu stanowi zagadnienie materialnoprawne. Zatem konieczne jest odniesienie się w pierwszej kolejności do zarzutów naruszenia prawa materialnego, gdyż stwierdzenie przez Sąd I instancji naruszeń przepisów procedury administracyjnej było wynikiem przyjętej przez ten Sąd wykładni prawa materialnego.

Kluczowa dla rozpoznawanej sprawy jest wykładnia art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r., zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa albo świadczenie rodzinne przyznane na podstawie decyzji, która została następnie uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Natomiast w myśl art. 30 ust. 1 tej ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu.

Z powyższego wynika zatem, że jednym z przypadków pobrania nienależnie świadczeń rodzinnych jest określony w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. przypadek świadczenia rodzinnego przyznanego na podstawie decyzji, która następnie została uchylona w wyniku wznowienia postępowania i osobie odmówiono prawa do świadczenia rodzinnego. Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Niesporne bowiem jest, że decyzją z [...] kwietnia 2018 r. nr [...] Prezydent W. uchylił w wyniku wznowienia postępowania na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 i art. 151 § 1 pkt 2 K.p.a. decyzję z [...] października 2016 r. nr [...] przyznającą stronie na syna M. zasiłek rodzinny na dziecko do 5 lat w kwocie 95,00 zł miesięcznie i dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka w kwocie 193,00 zł miesięcznie, na okres od [...] listopada 2016 r. do [...] października 2017 r. Równocześnie decyzją tą organ odmówił przyznania dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres od [...] listopada 2016 r. do [...] października 2017 r. Decyzja stała się ostateczna.

Należy podkreślić, że ani w art. 30 ust. 1, ani w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. nie występuje przesłanka negatywnego zachowania się strony ukierunkowanego na niezgodne z prawem administracyjnym korzystanie ze środków publicznych. W piśmiennictwie wskazuje się natomiast, że od organu nie wymaga się wykazania winy strony, co oznacza, że do uznania świadczenia za nienależnie pobrane dochodzi w każdym przypadku, o którym mowa powyżej, także wówczas, jeżeli strona nie zawiniła w uzyskaniu świadczenia, które jej w istocie nie przysługiwało. Regulacja zamieszczona w art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. jest bowiem odmienną regulacją od pozostałych (zamieszczonych w art. 30 ust. 2 pkt 1, 2 i 3 u.ś.r.), toteż w jej przypadku nie można brać pod uwagę świadomości strony co do spełnienia przesłanek ustawowych, ewentualnego wprowadzenia w błąd, świadomości podania nieprawdy, ani oceniać skutków braku pouczenia o prawie do określonego świadczenia.

Wobec powyższego stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie zasadnie organy nie badały, czy można skarżącej przypisać winę w pobraniu nienależnego dodatku do świadczenia rodzinnego. Kwestia ta nie ma znaczenia dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, skoro podstawę uznania za nienależnie pobrane świadczenie rodzinne stanowił przepis art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. Każde świadczenie wypłacone w warunkach z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. należy traktować bowiem jako świadczenie nienależnie pobrane, zaś decyzja zapadła w okolicznościach opisanych w powołanym przepisie ma niejako charakter związany. Odmiennie wykładając ten przepis Sąd I instancji dopuścił się jego naruszenia. Zasadnie zatem podnosi skarga kasacyjna, że przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych bezwarunkowo nakładają obowiązek zwrotu świadczeń rodzinnych pobranych na podstawie decyzji, która została wyeliminowana z obrotu prawnego wskutek wznowienia postępowania zakończonego decyzja przyznającą świadczenia rodzinne. Natomiast, podnoszona przez pełnomocnika skarżącej w toku postępowania administracyjnego i sądowego, kwestia braku winy skarżącej odnośnie do przyznania jej wskutek błędu organu świadczenia, do którego uprawnienia nie miała, może mieć znaczenie przy rozstrzyganiu sprawy jej ewentualnego wniosku o umorzenie należności, bądź rozłożenie jej na raty w oparciu o art. 30 ust. 9 u.ś.r.

Z przytoczonych względów oraz mając na uwadze okoliczności prawne i faktyczne niniejszej sprawy, zarzut skargi kasacyjnej o naruszeniu art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. uznać należy za usprawiedliwiony.

Konsekwencją dokonania błędnej wykładni wskazanego przepisu jest niezasadne uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, co skutkuje zasadnością pozostałych zarzutów naruszenia przepisów postępowania wskazanych w skardze kasacyjnej, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. w związku z art. 6 K.p.a. (błędnie określonym jako przepis prawa materialnego) oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 3 § 1 P.p.s.a. w powiązaniu z naruszeniem art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r.

Zasadnie też autorka skargi kasacyjnej zarzuca naruszenie art. 141 § 4 w związku z art. 151 P.p.s.a. przez podjęcie przez Sąd I instancji rozstrzygnięcia sprzecznego ze wskazaną w uzasadnieniu wyroku podstawą prawną. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że zgodnie z art. 141 § 4 P.p.s.a. uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Jeśli w wyniku uwzględnienia skargi sprawa ma być ponownie rozpatrzona przez organ administracji, uzasadnienie powinno ponadto zawierać wskazania co do dalszego postępowania. Oznacza to, że sąd administracyjny ma nie tylko obowiązek wskazania swojego rozstrzygnięcia (wypowiedzenia się w przedmiocie zgodności z prawem skarżonego aktu administracyjnego), ale i umotywowania swojego stanowiska w tym zakresie, tj. przedstawienia toku rozumowania, który doprowadził do podjęcia rozstrzygnięcia, w tym wskazania przyczyn zajęcia danego stanowiska, jak i powodów, dla których zarzuty i argumenty podnoszone przez stronę są lub nie są zasadne. Argumentacja uzasadnienia musi umożliwiać stronie zrozumienie racji, jakimi kierował się sąd I instancji badając legalność zaskarżonego działania/zaniechania organu, a w przypadku, gdy strona z wyrokiem się nie zgadza, uzasadnienie wyroku musi umożliwić jej merytoryczną polemikę z argumentacją sądu, a sądowi odwoławczemu kontrolę instancyjną (por. np. wyroki NSA z: 15 czerwca 2012 r., I OSK 1931/11, 27 lutego 2008 r., II FSK 1771/06, 20 stycznia 2009 r., I GSK 1185/07, 17 lipca 2009 r., II FSK 592/08, 10 października 2007 r., II GSK 204/07, 7 czerwca 2011 r., II GSK 601/10). Motywy wyroku muszą być przy tym jasne i przekonujące, stanowić konsekwentną i logiczną całość (por. wyrok NSA z 9 marca 2006 r., II OSK 632/05, czy wyrok NSA z 4 lutego 2015 r., II GSK 2304/13). Wadliwość uzasadnienia wyroku może stanowić przedmiot skutecznego zarzutu kasacyjnego z art. 141 § 4 P.p.s.a. zasadniczo w sytuacji, gdy nie zawiera ono stanowiska odnośnie do stanu faktycznego przyjętego, jako podstawa zaskarżonego rozstrzygnięcia, lub brak jest uzasadnienia któregokolwiek z rozstrzygnięć sądu, albo gdy uzasadnienie obejmuje rozstrzygnięcie, którego nie ma w sentencji orzeczenia, jak również, gdy jest ono sporządzone w sposób uniemożliwiający instancyjną kontrolę zaskarżonego wyroku (wyrok NSA z 19 września 2018 r., II OSK 63/18).

Rozważania Sądu I instancji zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego w tej sprawie wyroku, pozostając w sprzeczności ze wskazaną podstawą prawną, równocześnie pozostają spójne z rozstrzygnięciem zawartym w sentencji wyroku. Oznacza to, że Sąd I instancji wskazał, jaki stan faktyczny, ustalony przez organy administracyjne i w istocie niesporny, przyjął jako podstawę orzekania. Z tego powodu możliwe było przeprowadzenie kontroli instancyjnej zaskarżonego wyroku w zakresie pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej. Uwzględniając wskazane uwagi co do kierunku wykładni i konsekwencji obowiązywania art. 141 § 4 P.p.s.a. stwierdzić należało, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku, nie spełnia określonych tym przepisem, wszystkich warunków uznania go za prawidłowe.

Mając powyższe na uwadze należy stwierdzić, że skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie, a zaskarżony wyrok nie odpowiada prawu.

Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 188 w związku z art. 193, art. 151 i art. 182 § 2 i 3 P.p.s.a., orzekł, jak w sentencji.

Naczelny Sąd Administracyjny odstąpił od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości na podstawie art. 207 § 2 P.p.s.a. uznając, za szczególnie uzasadniony przypadek w rozumieniu przytoczonego przepisu, trudną sytuację życiową skarżącej.