Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Stefan Babiarz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia S. [...] w L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 22 września 2011 r. sygn. akt I SA/Lu 449/11 odmawiające przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi S. [...] w L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 29 kwietnia 2011 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2006 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie

1. Postanowieniem z dnia 22 września 2011 r., I SA/Lu 449/11, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił przyznania prawa pomocy S. [...] w L. (zwanego dalej: s.) w sprawie ze skargi s. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 29 kwietnia 2011 r. w przedmiocie podatku dochodowego od osób prawnych za 2006 r.

2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd pierwszej instancji wynikało, że s. w złożonej skardze zwrócił się z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, poprzez zwolnienie w całości od opłat sądowych. Dołączył kopię rachunku zysków i strat według stanu na styczeń – kwiecień 2011 r. oraz kopię bilansu za ten okres .

W złożonym w dniu 15 lipca 2011 r., na wezwanie sądu, urzędowym formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy s. podał, że wnosi o zwolnienie od kosztów sądowych.

Uzasadniał, że ma problemy z płynnością finansową, związane między innymi ze specyfiką prowadzonej działalności (realizacja zadań dydaktycznych i badawczych w powiązaniu z udzielaniem świadczeń zdrowotnych i promocją zdrowia). Argumentował, że podstawowym podmiotem finansującym stronę jest Narodowy Fundusz Zdrowia, z którym łączący stronę kontrakt nie podlega zasadniczym negocjacjom w zakresie ceny, a także ilości zakontraktowanych świadczeń, co miedzy innymi skutkuje tzw. "nadwykonaniami" świadczeń zdrowotnych i powoduje straty finansowe. Wskazał, że tzw. " nadwykonania" świadczeń za lata 2009- 2010 wynoszą około 30 mln złotych. Powyższy stan utrzymuje się również w chwili obecnej. Podał, że w miesiącu maju strata ze sprzedaży wyniosła prawie 12 mln złotych, a według stanu na dzień 31 maja 2011 r. s. posiadał zobowiązania finansowe na poziomie 52,2 mln zł ( w tym zobowiązania wymagalne – 24,3 mln zł). W jego ocenie, nawet pobieżna analiza dokumentów finansowych pozwala na stwierdzenie, że możliwości utrzymania płynności finansowej skarżącego są ograniczone. Odwołując się do sprawozdania o przychodach i kosztach podał, że na koniec maja 2011 r. wynik finansowy prowadzonej działalności był ujemny (– 7.227.982,03 zł) i wyjaśnił, że tak duża strata finansowa nie powoduje drastycznego zwiększenia zobowiązań wymagalnych tylko i wyłącznie z uwagi na prowadzone działania restrukturyzacyjne.

W dalszej części urzędowego formularza s. wykazał, że wysokość kapitału zakładowego wynosi 38.200.004,53 zł, a wartość środków trwałych 55.870.735,12 zł. Natomiast według bilansu za ostatni rok obrotowy wykazał stratę w kwocie 5.944.628,39 zł. Podał, że posiada siedem rachunków bankowych w Banku P., na których stan kont na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku wynosił: na pierwszym z nich (rachunek bieżący) 2.348,61 zł; na drugim (Z.) 433.329,15 zł; na trzecim (depozyty) 29.746,80 zł; na czwartym (wadia) 348.426,59 zł; na piątym (projekt dotacja) 512.732,69 zł; na szóstym (rachunek inwestycyjny) 466.003,04 zł; na siódmym (projekt) 2.905.431,77 zł.

Do wniosku S. załączył dokumenty potwierdzające sytuację finansową za okres styczeń – maj 2011 r.: 1. rachunek zysków i strat; 2. wyciąg z bilansu; 3. sprawozdanie o przychodach i kosztach na koniec maja 2011 r., ze wskazaniem na sumę przychodów w kwocie 60 775 323,55 zł i kosztów – 68 003 305,58.

Referendarz sądowy postanowieniem z dnia 12 sierpnia 2011 r. odmówił przyznania prawa pomocy.

W złożonym sprzeciwie S. zarzucił, że rozstrzygnięcie narusza zasadę praworządności i zaufania do organów władzy publicznej. Argumentował, że zgodnie z utrwalonym stanowiskiem judykatury rozpatrując wniosek o przyznanie praw pomocy należy brać pod uwagę wyłącznie rzeczywistą sytuację materialną wnioskodawcy, a nie domniemane dochody i możliwości finansowe. Podkreślił, że nie jest przedsiębiorcą, a jego działalność nie jest nastawiona na zysk , gdyż ma jedynie na celu umożliwienie dostępu do świadczeń medycznych. Podkreślił, że jako jednostkę należącą do sektora finansów publicznych obowiązuje go dyscyplina finansowa, która przejawia się wymogiem przestrzegania ram finansowych. W tym kontekście odwołał się do postanowienia NSA w sprawie o syg. akt II GZ 8/08 i argumentował, że związanie planem finansowym uniemożliwia mu traktowanie nieplanowanych wydatków np. na opłaty sądowe na równi z wydatkami przyjętymi w takim planie.

3. Uzasadniając wydane w sprawie postanowienie sąd pierwszej instancji odwołując się do treści i wykładni art. 199 oraz art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej: p.p.s.a. – wskazał, że na obecnym etapie postępowania sądowoadministracyjnego na s. ciążą koszty wpisu sądowego od skargi w kwocie 2.000 zł, zgodnie z § 1 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 221, poz. 2193), a inne ewentualne koszty sądowe (za wyjątkiem wpisu sądowego od potencjalnej skargi kasacyjnej, który wynosi połowę wpisu sądowego od skargi), które mogą wystąpić każdorazowo nie przekroczą kwoty 100 zł.

Uwzględniając fakt wniesienia skargi w innej sprawie – I SA/Lu 449/11, Sąd wskazał, że s. posiada znaczny majątek, w tym przynoszące dochód nieruchomości (wynajem), a stan posiadanych środków pieniężnych (konta bankowe) jest wysoki i pozwala na pokrycie należnych (w obu sprawach) kosztów sądowych. W ocenie Sądu, wyjątkowy charakter prawa pomocy uzasadnia stanowisko, że już sam fakt dysponowania majątkiem (w tym środkami finansowymi), którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość opłat sądowych, nie spełnia hipotezy art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a.

Ponadto sąd, między innymi, wskazał, że z dokumentów złożonych do wniosku i akt sprawy wynika, że s. posiada kilka źródeł finansowania wydatków (nie tylko kontrakt z NFZ), a główny cel działalności gwarantuje, również finansowo, organ założycielski. Podniesiono także, że spór w sprawie (podobnie jak w dotyczącej podatku od osób prawnych za 2006 r.) prowadzony jest od kilkunastu miesięcy (zastrzeżenia do protokołu kontroli z dnia 10 listopada 2010 r.) i niewątpliwie wydatki z nim związane ( w tym opłaty sądowe) skarżący mógł, a jako jednostka sektora finansów publicznych – powinien, zaplanować.

Ponadto jak wynika z przedłożonego sprawozdania o przychodach i kosztach skarżący ponosił w miesiącu maju 2011 r. wydatki na opłaty sądowe i wpisy, co oznacza, że środki na takie wydatki zaplanował albo, że znalazł ich pokrycie dokonując stosownych "operacji" księgowych.

4. W zażaleniu na powyższe postanowienie s. zarzucił naruszenie art. 8 k.p.a. w zw. z art. 246 § 2 pkt 2 i art. 255 p.p.s.a. poprzez naruszenie zasady praworządności i zaufania do organów władzy publicznej oraz pominięcie przy rozstrzygnięciu oczywistych argumentów skarżącego, skutkujących koniecznością przyznania prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych i oparcie przedmiotowego rozstrzygnięcia.

W związku z powyższymi zarzutami s. wniósł o zmianę w całości postanowienia z dnia 22 września 2011 r. poprzez uwzględnienie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w postaci zwolnienia od kosztów sądowych., lub ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Lublinie.

W uzasadnieniu zażalenia między innymi podniesiono, że sąd pierwszej instancji błędnie zinterpretował kwoty znajdujące się na rachunkach bankowych s.. Wskazano, że sąd winien był w trybie art. 255 p.p.s.a. wezwać stronę do sprecyzowania złożonego oświadczenia, poprzez wskazanie jaki środki są w dyspozycji s..

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

5. Po pierwsze należy zauważyć, instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący.

Po drugie, jak wynika z treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie częściowym może nastąpić, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Podnieść zatem należy, że ustawodawca, w odniesieniu do oceny wniosków składanych przez osoby prawne lub jednostki organizacyjne niemające osobowości prawnej, wprowadził większe rygory, koncentrując się wyłącznie na przesłankach ekonomicznych, a ponadto uzależnił przyznanie prawa pomocy - mimo zaistnienia przesłanek ustawowych - od uznania sądów. Analiza orzeczeń sądów administracyjnych w tym zakresie również prowadzi do konstatacji, że jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 lutego 2009 r., II OZ 140/09, dostępne na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl – zwanej dalej: CBOSA).

Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko prezentowane w orzecznictwie, uznające, że rozstrzygnięcie przez sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nieznajdujących uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 18 kwietnia 2008 r., II GZ 79/08, CBOSA).

6. Mając zatem powyższe na uwadze w pierwszej kolejności należy wskazać, że trafnie zarzucono w zażaleniu, iż z przedstawionych sprawozdań nie wynika by s. w miesiącu maju 2011 r. ponosił wydatki na opłaty sądowe i wpisy. Przedłożone przez s. sprawozdanie o przychodach i kosztach na koniec maja 2011 r., rachunek zysków i strat za 2011 r. oraz bilans 2011 r. nie zawierają takiej informacji, na którą powołał się sąd pierwszej instancji.

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym niniejsza sprawę, nie podziela stanowiska sądu pierwszej instancji, co do konieczności zaplanowania przez s. konieczności ponoszenia wydatków związanych z postępowaniem sądowym. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego trzeba bowiem pamiętać, że z samego faktu prowadzenia działalności gospodarczej nie można wywieść obowiązku oszczędzania na wypadek sporów prawnych. Nie wynika on również z żadnego przepisu prawa, w tym art. 246 § 2 p.p.s.a. Konsekwentne jego stosowanie, jak słusznie wywiódł Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 28 października 2005 r. (I FZ 452/05, CBOSA), doprowadziłoby do wniosku, iż: "każde większe przedsiębiorstwo w Polsce będzie prowadzić postępowanie sądowe na skutek wdania się w spór z organami podatkowymi". Zatem za niedopuszczalną należy uznać praktykę bezrefleksyjnego powielania argumentu o konieczności gromadzenia środków finansowych na poczet potencjalnych przyszłych sporów sądowych. Przyznanie bądź odmowa przyznania prawa pomocy winna zawsze wynikać z wzajemnej oceny dwóch elementów: kosztów, jakie musi ponieść strona na poczet prowadzonego postępowania oraz aktualnej kondycji finansowej strony. Należy przy tym zauważyć, że ocena ta powinna opierać się wyłącznie na podstawie zebranego w toku postępowania materiału dowodowego. Ocena sądu w tym zakresie, jest co prawda swobodna, jednak nie może być ona dowolna. Albowiem sąd powinien się kierować przede wszystkim celem instytucji, jaką jest prawo pomocy, mając jednocześnie na uwadze wypływającą z Konstytucji R.P. zasadę prawa do sądu (por. postanowienie NSA z dnia 11 czerwca 2008 r., I FZ 208/08).

Okoliczności tej nie zmienia fakt, że mamy do czynienia z jednostką sektora finansów – publicznych. Zakładanie bowiem z góry konieczności planowania "niewątpliwych wydatków" związanych z postępowaniem sądowym, należy uznać za błędne.

Ponadto sąd pierwszej instancji powinien zbadać, czy faktycznie po stronie s. istnieje możliwość przenoszenia środków finansowych pomiędzy celowościowymi rachunkami bankowymi, na cele związane z prowadzeniem postępowań sądowych. Nie ulega bowiem, że s. podlega odpowiedniej dyscyplinie finansowej przewidzianej przez przepisy ustawy z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej (Dz. U. z Nr 112, poz. 654 ze zm.)

7. Z przytoczonych wyżej względów na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.