Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Grossmann (spr.) Sędzia WSA Józef Maleszewski Asesor sądowy WSA Maria Grzymisławska-Cybulska po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 4 czerwca 2020 r. sprawy ze skargi I. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] września 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta [...] z dnia [...] lutego 2019 r. (znak: [...])

Zaskarżoną decyzją z [...] września 2019 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej też jako "SKO" lub "organ II instancji"), po rozpatrzeniu odwołania I. W., utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] lutego 2019 r. nr [...]

Zaskarżona decyzja SKO, jak wynika z jej uzasadnienia, zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy.

Przywołaną wyżej decyzją z [...] lutego 2019 r. Prezydenta Miasta [...] (dalej też jako "Prezydent Miasta" lub "organ I instancji") odmówił przyznania I. W. (zwanej też dalej "Wnioskodawczynią" lub "Skarżącą") świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem, Z. W.. Jako powód odmowy organ I instancji wskazał, po pierwsze, moment powstania niepełnosprawności Z. W., a po drugie, fakt jego pozostawania w związku małżeńskim.

Od tej decyzji Skarżąca wniosła odwołanie, podnosząc, że ojciec ma 82 lata i choruje na Alzheimera, co utrudnia z nim kontakt. Prócz tego jest po amputacji nogi, jest osobą otyłą i wykonywanie przy nim wszystkich niezbędnych czynności – mycie, karmienie, ubieranie, zmiana pieluch, ćwiczenia – jest niemożliwe dla matki, która ma 79 lat, sama jest schorowana i potrzebuje opieki, gdyż jest po dwóch złamaniach szyjki kości udowej i wstawieniu endoprotezy. Matka nie jest w stanie sprawować opieki nad ojcem.

Utrzymując w mocy decyzję Prezydenta [...] – przywołaną na wstępie decyzją z [...] września 2019 r. – SKO wskazało, że Wnioskodawczyni, jako córka Z. W., jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, znajduje się więc w kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, ujętych w art. 17 ust 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220, z późn. zm.; dalej w skrócie "u.ś.r."). Podstawą jednak odmowy wnioskowanego świadczenia były dwie okoliczności: moment powstania niepełnosprawności Z. W. – niespełniający kryteriów określonych w art. 17 ust. 1b u.ś.r. – oraz pozostawanie w związku małżeńskim. Zdaniem SKO pierwszy z wymienionych argumentów nie może się ostać z uwagi na to, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. był badany przez Trybunał Konstytucyjny ("TK"), który w wyroku z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł o niezgodności tego przepisu – w zakresie, w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności – z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Przy tym TK nie skorzystał z przewidzianej w art. 190 ust. 3 Konstytucji RP możliwości odroczenia utraty mocy obowiązującej przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., co oznacza, że bezpośrednim skutkiem orzeczenia jest utrata przez ten przepis – we wskazanym w wyroku zakresie – domniemania konstytucyjności i to od momentu wejścia w życie tego przepisu. Pogląd taki przedstawiają w swoich wyrokach zgodnie sądy administracyjne. SKO, z powołaniem się na wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 5 czerwca 2018 r., sygn. akt II SA/Go 274/18, wskazało, że: "W stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium." W związku z tym, zdaniem SKO, prawo Skarżącej do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego powinno być badane bez uwzględnienia zapisu art. 17 ust. 1b u.ś.r.

Jednakże, w ocenie SKO, przeszkodą do przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego jest art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., gdyż Z. W. pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. Wprawdzie – jak zauważyło SKO – z oświadczeń składanych przez Skarżącą wynika, że stan zdrowia jej matki jest również bardzo poważny i nie jest ona w stanie podołać opiece na mężem, jednak przepis w tym względzie jest jednoznaczny i nie pozwala organowi odwoławczemu na uznaniowość. SKO podkreśliło, że dostrzega, iż orzecznictwo sądów administracyjnych, kierując się wykładnią celowościową ww. przepisu, kwestionuje odmowę przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim (dostrzegając, że bywają sytuacje, gdy współmałżonek pomimo tego, iż nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest w stanie sprawować opieki), jednakże przepis w obowiązującym brzmieniu i związanie nim organu administracji nie pozwalają na inną jego interpretację.

W skardze na opisaną decyzję SKO do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu I. W. zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przez błędną wykładnię i w konsekwencji błędne uznanie, że świadczenie pielęgnacyjne na ojca, który pozostaje w związku małżeńskim, należałoby się Skarżącej tylko wówczas, gdyby małżonek (mama Skarżącej) posiadała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy wykładni tego przepisu należy dokonać w oparciu o wykładnię celowościową, zgodnie z którą osobie zobowiązanej do alimentacji niepełnosprawnego w związku ze sprawowaniem nad nim opieki należy się świadczenie pielęgnacyjne również w przypadku, gdy współmałżonek – nielegitymujący się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – nie może tej opieki sprawować z przyczyn obiektywnych, niezależnych od niego i od jego woli. Wskazując na powyższe, Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji SKO oraz poprzedzającej ją decyzji Prezydenta Miasta [...].

W odpowiedzi na skargę organ II instancji wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko.

Przy piśmie z [...] marca 2020 r. Skarżąca przedłożyła dodatkowe dokumenty (kserokopie) dotyczące stanu zdrowia jej matki.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (legalności), jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sądy administracyjne, kierując się wspomnianym kryterium legalności, dokonują oceny zgodności treści zaskarżonego aktu oraz procesu jego wydania z normami prawnymi – ustrojowymi, proceduralnymi i materialnymi – przy czym ocena ta jest dokonywana według stanu prawnego i zasadniczo na podstawie akt sprawy istniejących w dniu wydania zaskarżonego aktu. W świetle art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.; dalej w skrócie "p.p.s.a.") kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje m.in. orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (pkt 1). Stosownie do art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze – w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu.

Przedmiotem tak sprawowanej kontroli sądowej jest w niniejszej sprawie decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z [...] września 2019 r. ([...]) utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Miasta [...] z [...] lutego 2019 r. ([...]) o odmowie przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem, Z. W..

W ocenie SKO uzasadnioną podstawę odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia stanowił przepis art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220, z późn. zm.; dalej w skrócie "u.ś.r.") – zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – gdyż Z. W. pozostaje w związku małżeńskim, a jego żona nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności.

Natomiast SKO nie podzieliło stanowiska organu I instancji, że na przeszkodzie przyznaniu wnioskowanego świadczenia stał również art. 17 ust. 1b u.ś.r. – w myśl którego świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia – oraz okoliczność, że orzeczenie o niepełnosprawności Z. W. uzyskał dopiero w wieku 76 lat.

Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela tę ostatnią ocenę prawną wyrażoną przez SKO – o niemożności upatrywania w treści art. 17 ust. 1b u.ś.r. bezwzględnej przeszkody do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącej jako córce dorosłej osoby niepełnosprawnej, wymagającej opieki. W tym zakresie organ II instancji trafnie powołał się na wyrok TK z 21 października 2014 r. o sygn. K 38/13 (OTK-A 2014, nr 9, poz. 104), którym Trybunał Konstytucyjny orzekł m.in., że przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. W świetle tego orzeczenia organy administracji publicznej rzeczywiście nie powinny brać pod uwagę tego, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki została stwierdzona dopiero w dorosłym życiu (po upływie okresów wskazanych w art. 17 ust. 1b u.ś.r.). Sąd w niniejszym składzie akceptuje praktycznie jednolitą linię orzeczniczą sądów administracyjnych, pojmujących konsekwencje prawne zakresowej niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. jako niemożność upatrywania w treści tego przepisu przeszkody dla przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego opiekunowi dorosłej osoby niepełnosprawnej, której niepełnosprawność stwierdzona została po ukończeniu 18. czy 25. roku życia. Zróżnicowanie wiekowe wprowadzone w art. 17 ust. 1b u.ś.r. godziło w normatywnie określoną zasadą równości obywateli wobec prawa (art. 32 ust. 1 Konstytucji RP). Honorowanie przepisu w dotychczasowym brzmieniu byłoby nie do pogodzenia z modelem i funkcją ochrony praw jednostki, realizowaną przez sądy administracyjne, którym przyznaje się kompetencje do bezpośredniego stosowania Konstytucji w przypadku usunięcia z porządku prawnego fragmentu przepisu. Zasygnalizowanie w uzasadnieniu wyroku TK potrzeby działań legislacyjnych ma charakter postulatywny, a nie normatywny (wiąże sentencja wyroku). Jeśli sądy administracyjne, kierując się sugestią Trybunału Konstytucyjnego zawartą w pkt 8 uzasadnienia jego wyroku, stosowałyby przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. w dotychczasowym brzmieniu, a ustawodawca nadal nie wykonywałby zaleceń TK – co notabene ma miejsce po dziś dzień – jednostki, których prawa zostały naruszone treścią przepisu, zostałyby pozbawione efektywnej ochrony (por. wyrok WSA z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl; w skrócie "CBOSA").

Natomiast jako nietrafne, bo nadmiernie formalistyczne, ocenia Sąd stanowisko SKO, jakoby uzasadnioną przyczyną odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia mógł być sam fakt nieposiadania przez matkę Skarżącej, czyli przez żonę Z. W., orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Takie stanowisko bazuje na wyłącznie literalnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Tymczasem w orzecznictwie sądów administracyjnych ukształtował się pogląd – który Sąd w niniejszym składzie w pełni podziela – o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego także w sytuacji, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym współmałżonkiem sam nie legitymuje się wprawdzie orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności., ale obiektywnie nie jest zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie – niejako w zastępstwie ww. małżonka – osoba zobowiązana w dalszej kolejności do alimentacji na rzecz osoby wymagającej opieki. W praktyce więc chodzi o sytuację, gdy ów małżonek jest w wieku lub stanie zdrowia uniemożliwiającym sprawowanie opieki nad inną osobą, a jego sytuacja materialna nie pozwala na zastąpienie świadczeń osobistych pomocą finansową pozwalającą na pokrycie kosztów opieki przez inną osobę. Należy bowiem mieć na uwadze, że obowiązek sprawowania opieki, stanowiący element obowiązku alimentacyjnego, ze względu na który ustala się krąg podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego (w bliższej i dalszej kolejności), nie ogranicza się wyłącznie do osobistych starań, ale może przybrać formę świadczeń pieniężnych.

Jeśli idzie o wspomniany wiek osoby zobowiązanej do sprawowania opieki, to w orzecznictwie sądów administracyjnych trafnie wskazuje się, że ustawodawca niejako z góry zakłada, iż każda osoba, która ukończyła 75 lat, wymaga zapewnienia opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji, i w związku z tym domniemaniem wprowadził dwa różne świadczenia adresowane do tych osób, mając na celu wsparcie ich w ponoszeniu wydatków związanych z koniecznością korzystania z takiej pomocy. Pierwszym świadczeniem jest zasiłek pielęgnacyjny, który zgodnie z art. 16 ust. 1 i ust. 2 pkt 3 u.ś.r. przysługuje osobie, która ukończyła 75 lat. Drugim świadczeniem jest dodatek pielęgnacyjny, który przysługuje osobie uprawnionej do emerytury lub renty, jeżeli osoba ta została uznana za całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji albo ukończyła 75 lat życia – zob. art. 75 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie: Dz. U. z 2020 r. poz. 53, z późn. zm.). Uzyskanie prawa do dodatku pielęgnacyjnego wyklucza prawo do zasiłku pielęgnacyjnego (art. 16 ust. 6 u.ś.r.). Oba te świadczenia mają ten sam cel – dodatkowe wsparcie dla osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji, z uwagi na zaawansowany wiek. Skoro zatem ustawodawca przyjmuje domniemanie, że osoba w wieku od 75 lat sama, co do zasady, wymaga opieki ze strony osób trzecich, i w tym celu udziela jej wsparcia, to nie można przyjąć, by ten sam racjonalny ustawodawca jednocześnie zakładał, że osoba w wieku 75 lat lub więcej – nawet nielegitymująca się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności – była zdolna do sprawowania opieki nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym małżonkiem (zob. wyrok NSA z 13.11.2015 r., I OSK 1230/14, CBOSA; por. też wyrok WSA z 23.04.2015 r., II SA/Po 122/15, CBOSA).

W tym kontekście Sąd podziela i ten pogląd wyrażony w orzecznictwie, zgodnie z którym rzeczywista niemożność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną (tu: przez jej współmałżonka), w braku orzeczenia o niepełnosprawności, wykazana być może również innymi dowodami, dopuszczonymi przez k.p.a. (por. wyrok NSA z 13.11.2015 r., I OSK 1230/14, CBOSA). Dokonując wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy bowiem mieć na względzie także cel regulacji zawartej w jej art. 17 – przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi osobami niepełnosprawnymi i wymagającymi takiego wsparcia.

Tymczasem w kontrolowanej sprawie organy obu instancji ograniczyły się do wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., czego nie sposób zaakceptować. "W procesie wykładni prawa bowiem sądowi nie wolno ignorować wykładni systemowej lub funkcjonalnej poprzez ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej pojedynczego przepisu. Może się bowiem okazać, że sens przepisu, który się wydaje językowo jasny, okaże się wątpliwy, gdy go skonfrontujemy z innymi przepisami lub weźmiemy pod uwagę cel regulacji prawnej" (zob. wyrok NSA z 10.01.2014 r., II FSK 381/12, CBOSA).

Z taką właśnie sytuacją mamy do czynienia w kontrolowanej sprawie.

Albowiem oparcie się wyłącznie na językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. prowadzi do konkluzji, których nie można pogodzić z konstytucyjnymi zasadami, już choćby praworządności i równości (art. 2 i art. 32 Konstytucji RP). Nie można bowiem zaakceptować takiego rozumowania, według którego, gdy stan zdrowia obojga małżonków uniemożliwia im bycie dla siebie wzajemnie oparciem, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą – a jednocześnie również mają obowiązek sprawować nad nimi opiekę – nie mogą uzyskać świadczenia, mimo że mogliby być do niego uprawnieni, gdyby oboje małżonkowie posiadali ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności. A skoro rezultaty wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. nie dają się pogodzić z konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, to konieczne staje się zweryfikowanie tych rezultatów przy pomocy wykładni systemowej i celowościowej powyższego przepisu. Odwoływanie się do wartości konstytucyjnych w procesach wykładni stanowi bowiem przejaw zarówno systemowego, jak i celowościowego interpretowania prawa. Przełamanie rezultatów językowej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. jest, w ocenie Sądu, konieczne w wyżej wskazanym kierunku, aby treść norm prawnych regulujących sprawy świadczeń pielęgnacyjnych była zgodna z ww. konstytucyjnymi zasadami praworządności i równości, a także zasadami ochrony i poszanowania więzi rodzinnych, uwzględniania dobra rodziny oraz pomocy rodzinom znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (zob. art. 18 i art. 71 Konstytucji RP). Zasadny jest wyrażany w orzecznictwie sądów administracyjnych pogląd – ukształtowany pod wpływem stanowiska Trybunału Konstytucyjnego (por. wyroki TK: z 18.07.2008 r., P 27/07, OTK-A 2008, nr 6, poz. 107; z 22.07.2008 r., P 41/07, OTK-A 2008, nr 6, poz. 109) – że przepisu art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. przed nowelizacją, jak i po nowelizacji, nie należy interpretować zgodnie z jego literalną treścią, lecz z uwzględnieniem wykładni celowościowej, przy uwzględnieniu wartości wynikających z art. 18, art. 32 i art. 71 Konstytucji RP, tj. równości wobec prawa oraz ochrony małżeństwa i dobra rodziny. W konsekwencji art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. należy wykładać w ten sposób, że rozstrzygnięcie o zasadności wniosku skarżącej o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy w związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem zależy od jednoznacznego ustalenia, czy przedmiotową opiekę jest zdolny sprawować jego współmałżonek, a nie wyłącznie od ustalenia, że ojciec pozostaje w związku małżeńskim, a jego współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (por. wyrok NSA z 11.01.2017 r., I OSK 1113/15, CBOSA).

Należy zauważyć, że wykładnia celowościowa i systemowa art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. obecnie dominują w orzecznictwie sądów administracyjnych, w którym trafnie przyjmuje się, że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno być uważane za przesłankę odmowy świadczenia pielęgnacyjnego w sytuacji, gdy współmałżonek tej osoby nie jest w stanie takiej opieki sprawować. Powyższe wywiedziono interpretując przepisy art. 17 ust. 1 i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. łącznie z odpowiednimi przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (art. 23, art. 27 i art. 130 k.r.o.), a także nawiązując do istoty świadczenia pielęgnacyjnego, z której wynika, że świadczenie to przysługuje nie osobie wymagającej opieki, ale osobie, która tę opiekę sprawuje. Ma ono za zadanie przynajmniej częściowo zrekompensować wydatki ponoszone przez rodzinę w związku z koniecznością zapewnienia opieki i pielęgnacji niepełnosprawnej osobie. Stąd też pozostawanie w związku małżeńskim przez osoby wymagające opieki nie może być uważane za przesłankę odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, gdy małżonek obowiązany do sprawowania opieki nie jest obiektywnie zdolny tego obowiązku wypełnić, a zrealizować tę pomoc jest w stanie – w zastępstwie współmałżonka nie mającego takiej możliwości – osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności (por. m.in. wyroki WSA: z 08.03.2012 r., IV SA/Wr 848/11; z 13.04.2012 r., II SA/Rz 121/12; z 13.06.2012 r., II SA/Po 242/12; z 11.10.2012 r., II SA/Bk 642/12; z 22.01.2013 r., II SA/Ol 1391/12; z 04.04.2013 r., II SA/Bk 987/12; z 19.02.2015 r., IV SA/Wr 924/14; z 19.12.2018 r., IV SA/Gl 925/18; z 24.06.2019 r., II SA/Rz 522/19; z 26.11.2019 r., II SA/Bk 649/19; z 04.12.2019 r., II SA/Bd 972/19; z 20.01.2020 r., III SA/Kr 1248/19; z 05.02.2020 r., II SA/Gl 1373/19; z 12.03.2020 r., II SA/Ol 28/20; z 14.05.2020 r., II SA/Po 25/20 – CBOSA).

W świetle dotychczasowych uwag, organy obu instancji niezasadnie – bazując na samej tylko wykładni językowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. – odstąpiły od wyjaśnienia, czy żona Z. W., z uwagi na jej zaawansowany wiek i stan zdrowia, a także zakres i ciężar obowiązków związanych z opieką nad ww. niepełnosprawnym, jest w stanie taką opiekę sprawować. Organ I instancji tą kwestią w ogóle się nie zajął – w szczególności nie zgromadził w tej materii żadnego materiału dowodowego – natomiast SKO, dysponując już dokumentacją załączoną do odwołania, poprzestało jedynie na stwierdzeniu, że okoliczności podnoszonych w tym względzie przez Skarżącą nie może wziąć pod uwagę, z tego względu, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. "jest jednoznaczny i nie pozwala organowi odwoławczemu na uznaniowość".

Mając na uwadze powyższe należy stwierdzić, że w niniejszej sprawie organy obu instancji dopuściły się istotnego naruszenia art. 7, art. 77 § 1, art. 79a § 1 i 2, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. (SKO – w związku z art. 140 k.p.a., a także naruszenia art. 136 § 1 k.p.a.), albowiem nie ustalono i nie dano stronie możliwości wykazania, czy faktycznie matka Skarżącej, pozostająca w związku małżeńskim z Z. W., jest w stanie opiekować się mężem. Tymczasem w świetle dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy istnieją uzasadnione wątpliwości co do tego, czy faktycznie matka Skarżącej jest w stanie sprawować opiekę nad swym mężem, ewentualnie obowiązek ten realizować poprzez świadczenia pieniężne. Kwestia ta powinna być przedmiotem analizy w ponownie prowadzonym postępowaniu. Nie można bowiem z góry założyć, że tylko współmałżonek niepełnosprawny w stopniu znacznym – i to legitymujący się formalnym orzeczeniem – nie jest zdolny do sprawowania opieki nad małżonkiem tej opieki wymagającym.

Reasumując, w drodze wykładni funkcjonalnej (celowościowej) i systemowej art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., z uwzględnieniem relewantnych zasad konstytucyjnych (zasady równości – art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, zasady sprawiedliwości społecznej – art. 2 Konstytucji RP, zasady ochrony i opieki nad rodziną w ogólności – art. 18 Konstytucji RP, zasady szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej – art. 71 ust. 1 Konstytucji RP) istotne w kontrolowanej sprawie było ustalenie, czy matka Skarżącej, z uwagi na swój wiek, stan zdrowia i rodzaj schorzeń, jest w stanie sprawować pełną i efektywną opiekę nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu mężem. Wytknięte wyżej zaniechanie ustaleń w tym zakresie wskazuje na to, że doszło do naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

Odnosząc się natomiast do argumentu SKO, że organ ten "dostrzega, iż orzecznictwo sądów administracyjnych kierując się wykładnią celowościową powyższego przepisu kwestionuje odmowę przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego z powodu pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim [...], jednakże przepis w obowiązującym brzmieniu i związanie nim organu administracji nie pozwala na inną jego interpretację", należy zauważyć, że – jak trafnie wskazał Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 15 grudnia 2008 r. (P 57/07, OTK ZU-A 2008 nr 10, poz. 178) – "Jednym z rudymentów zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego przez nie prawa jest to, że obywatel może zakładać, że treści obowiązującego prawa są dokładnie takie, jak to zostało ustalone w orzecznictwie przez sądy".

W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c p.p.s.a. oraz art. 135 p.p.s.a., uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję organu I instancji.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy – w razie uprawomocnienia się niniejszego wyroku – organ administracji, stosownie do treści art. 153 p.p.s.a., uwzględni ocenę prawną wyrażoną przez Sąd w tym wyroku i wyjaśni, czy żona niepełnosprawnego Z. W. może obiektywnie sprawować niezbędną opiekę nad mężem, ewentualnie pokrywać koszty tej opieki, a w konsekwencji – czy przy wyżej przedstawionym rozumieniu przesłanek z art. 17 ust. 1b i ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. istnieją jednak podstawy do przyznania Skarżącej wnioskowanego świadczenia.