Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Jakimowicz Sędziowie sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk (spr.) sędzia NSA Olga Żurawska - Matusiak po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku o wyłączenie sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oraz sędziego NSA Małgorzaty Masternak – Kubiak od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej J. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 marca 2023 r. sygn. akt II SAB/Wa 782/22 w sprawie ze skargi J. T. na bezczynność Rady Doskonałości Naukowej w przedmiocie rozpoznania wniosku z dnia 12 kwietnia 2022 r. postanawia: oddalić wniosek o wyłączenie sędziów.

W piśmie z 14 maja 2024 r. J. T. złożył wniosek o wyłączenie sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oraz sędziego NSA Małgorzaty Masternak – Kubiak od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej J. T. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 23 marca 2023 r. sygn. akt II SAB/Wa 782/22 w sprawie ze skargi J. T. na bezczynność Rady Doskonałości Naukowej w przedmiocie rozpoznania wniosku z 12 kwietnia 2022 r.

Na uzasadnienie wniosku J. T. podniósł, że wnosi o wyłączenie od orzekania ww. sędziów dla uniknięcia w przyszłości wątpliwości co do ważności orzeczenia. Wskazał, że Mirosław Wincenciak został powołany na stanowisko sędziego NSA przez neo-KRS, a także że może on aspirować do tytułu profesorskiego i tym samym jest zainteresowany dobrymi relacjami z organem. Z kolei sędzia NSA Małgorzata Masternak – Kubiak uzyskała w 2018 r. tytuł profesora, chociaż wcześniej w 2013 r. została oskarżona o plagiat. Ponadto wnioskodawca wywiódł, że sędziowie objęci wnioskiem orzekali w sprawach o sygn. akt III OSK 2327/22 i III OSK 2632/21, a ogólnikowe pisemne motywy orzeczeń wydanych z ich udziałem budzą wątpliwości. Wnioskodawca podkreślił, że w obu ww. sprawach NSA odmówił mu wystąpienia do TSUE z pytaniem prejudycjalnym oraz pominął zgłoszone przez niego dowody z dokumentów. Końcowo wnioskodawca zwrócił uwagę na wadliwość powołania sędziów na wniosek niekonstytucyjnie ukształtowanej Krajowej Rady Sądownictwa.

W oświadczeniu z 27 maja 2024 r. sędzia NSA Małgorzata Masternak – Kubiak wskazała, że w sprawie nie zachodzą żadne okoliczności mogące wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jej bezstronności, które stanowiłyby podstawę do wyłączenia ww. sędziego od orzekania w sprawie w oparciu o art. 19 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.) dalej zwanej "p.p.s.a." Nie dostrzega również podstawy do wyłączenia sędziego z urzędu w oparciu o art. 18 p.p.s.a.

W oświadczeniu z 10 czerwca 2024 r. sędzia NSA Mirosław Wincenciak wskazał, że po jego stronie nie zachodzą przesłanki przewidziane w art. 18 § 1 p.p.s.a. Ponadto oświadczył, że nie istnieją także inne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie (art. 19 p.p.s.a.).

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Wniosek nie zasługuje na uwzględnienie.

Stosownie do art. 19 p.p.s.a. niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Jak podkreśla się w doktrynie, w związku z tym, że względne przesłanki wyłączenia nie zostały jednak w art. 19 p.p.s.a. określone w sposób wyczerpujący, to przyjmuje się, że "przepis ten odnosi się do istnienia okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, czyniąc go potencjalnie podejrzanym o brak obiektywizmu przy jej rozpoznawaniu (tzw. iudex suspectus). W literaturze przyjmuje się, że samo występowanie sytuacji uzasadniającej w jakimś stopniu podejrzenie sędziego o stronniczość może stanowić przyczynę jego wyłączenia ze sprawy (J.P. Tarno, Wyłączenie sędziego w postępowaniu sądowo administracyjnym, s. 233). Jednocześnie przyjęcie, że subiektywne przeświadczenie wnioskującego o braku obiektywizmu sędziego może skutkować wyłączeniem sędziego od rozpoznania sprawy, prowadziłoby do negacji spójności i pewności prawa oraz do nieprzewidywalnych skutków w praktyce orzeczniczej (post. NSA z 14 czerwca 2012 r., I OZ 420/12, Legalis). Celem tej regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyr. TK z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyr. TK z 20 lipca 2004 r., SK 19/02, OTK-A 2004, Nr 7, poz. 67)" - tak np. komentarz do art. 19 p.p.s.a. w: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2019.

Naczelny Sąd Administracyjny w pierwszej kolejności odniesie się do wniosku o wyłączenie od orzekania sędziego NSA Mirosława Wincenciaka. Wniosek o wyłączenie sędziego NSA Mirosława Wincenciaka został uzasadniony zarówno okolicznościami związanymi z powołaniem na stanowisko sędziego NSA przez tzw. neo-KRS, jak i okolicznościami związanymi z jego karierą naukową.

Odnosząc się do pierwszego argumentu, powołanie na stanowisko sędziego NSA na wniosek niewłaściwie ukształtowanej Krajowej Rady Sądownictwa nie może być przesłanką uzasadniającą uwzględnienie wniosku o wyłączenie sędziego. Kluczowe znaczenie w sprawie ma związanie sądu stanowiskiem zajętym przez NSA w uchwale z 3 kwietnia 2023 r., sygn. I FPS 3/22. Z sentencji tej uchwały wprost wynika, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). Jak bowiem trafnie wskazał NSA w ww. uchwale, w każdym postępowaniu sądowym obowiązuje zasada braku konkurencyjności środków ochrony prawnej, określana jako zasada jednotorowości obrony swych praw. Oznacza ona, że określonemu podmiotowi znajdującemu się w danej sytuacji procesowej przysługuje tylko jeden środek prawny. W aktualnym stanie prawnym ustawodawca przewidział dwie bardzo podobne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Instytucje te, jak wyżej wskazano, różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W konsekwencji takich regulacji unormowania te powinny być stosowane w odmiennych okolicznościach. Ustawodawca, dostosowując się do powyższej zasady, przyznał podmiotom uprawnionym prawo składania wniosku o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. w przypadku braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania. Natomiast w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu przyznano uprawnienie do składania wniosku w trybie art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest stanowiskiem zawartym w powyższej uchwale, nie znajdując jednocześnie podstaw do przedstawienia powstałego zagadnienie prawnego do ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały NSA.

Niezależnie od tego, wbrew argumentacji wnioskodawcy nawet z orzecznictwa ETPC nie wynika, aby sam fakt powołania sędziego na wniosek KRS ukonstytuowanej w oparciu o regulację ustawy z 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw miał być wystarczający dla zakwestionowania niezawisłości sędziego, gdyż oceniając naruszenie prawa strony do sądu należy zwracać uwagę nie tylko na powołanie tych sędziów na wniosek wadliwie ukształtowanej KRS, ale również na inne naruszenia prawa (wyrok Wielkiej Izby ETPC z 1 grudnia 2020 r., 26374/18, Guðmundur Andri Ástráðsson przeciwko Islandii, HUDOC, § 243–273; J. Roszkiewicz, Indywidualny test niezawisłości sędziego powołanego z naruszeniem prawa – uwagi na tle orzecznictwa Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego, "Przegląd Sądowy" 2022, nr 11-12, s. 87).

Jednocześnie nie ma racji wnioskodawca wskazując, iż wyłączenie od orzekania sędziego NSA Mirosława Wincenciaka jest uzasadnione zważywszy na potencjalne aspirowanie do uzyskania tytułu profesora, przez co ww. sędzia mógłby być zainteresowany utrzymaniem dobrych relacji z Radą Doskonałości Naukowej. Odnosząc się do tak sformułowanej argumentacji należy wskazać, że przedmiotem niniejszej sprawy jest bezczynność Rady Doskonałości Naukowej w przedmiocie rozpoznania wniosku w przedmiocie wznowienia postępowania zakończonego ostateczną decyzją Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów nr BCK-I-O-625/05 z dnia [...].12.2005 r. utrzymującą w mocy decyzję Centralnej Komisji do Spraw Stopni i Tytułów nr BCK-l-H-1253/04 z dnia [...].02.2005 r. w przedmiocie odmowy zatwierdzenia uchwały Rady Wydziału [...] Uniwersytetu [...] z [...] czerwca 2004 r. o nadaniu J. T. stopnia dr hab. [...]. Jakkolwiek przedmiot sprawy związany jest z nadaniem stopnia naukowego, to okoliczność ta samoistnie nie może przesądzać o zaistnieniu podstaw do wyłączenia sędziego będącego jednocześnie doktorem habilitowanym nauk prawnych. Wnioskodawca nie uprawdopodobnił zaistnienia jakichkolwiek okoliczności, które miałyby charakter realny, a nie tylko hipotetyczny, odnoszących się do okoliczności związanych z niniejszą sprawą sądowoadministracyjną, czy też osoby sędziego NSA Mirosława Wincenciaka. Co prawda sędzia ten jest doktorem habilitowanym, profesorem Uniwersytetu w Białymstoku. Niemniej okoliczność ta nie oznacza automatycznie, iż sędzia może nie być bezstronny we wszystkich sprawach dotyczących szkolnictwa wyższego i nauki. Aby wniosek o wyłączenie sędziego był skuteczny, należy wykazać, iż w sprawie występują mogące wywołać uzasadnioną wątpliwość okoliczności odnoszące się do konkretnej sprawy sądowej. Okoliczność mogąca wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie musi faktycznie wystąpić, tzn. nie może mieć charakteru potencjalnego, tj. być jedynie uprawdopodobniona (postanowienie NSA z 15 października 2019 r., II GZ 215/19, LEX nr 2727655). W tym kontekście za chybione uznać należy oparte na subiektywnym odczuciu twierdzenia wnioskodawcy, iż z samego faktu posiadania stopnia naukowego wynika, iż sędzia NSA Mirosław Wincenciak może być zainteresowany dobrymi relacjami z organem i tym samym stronniczy.

Należy podkreślić, że nie wystarcza do zastosowania wskazanego przepisu występowanie u strony podejrzenia, co do braku bezstronności sędziego, czy subiektywne przekonanie strony, co do negatywnego nastawienia sędziego do strony (szerzej zob.: wyrok NSA z 11 stycznia 2018 r. sygn. akt II OSK 538/17, LEX nr 2508334 oraz postanowienie NSA z 28 stycznia 2015 r. sygn. akt II OZ 40/15, LEX nr 1640591). Także Europejski Trybunał Praw Człowieka w swoich orzeczeniach dotyczących bezstronności sądu ETPCz przyjmuje tzw. zasadę domniemania bezstronności i stosuje bardzo rygorystyczne kryteria, które mogłyby doprowadzić do podważenia tego domniemania. Naruszenie tego przepisu w kontekście podejmowania przez tego samego sędziego czynności na różnych etapach określonego postępowania ETPCz rozpatruje kazuistycznie, z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy. W wyroku z 9 lutego 2012 r. 42856 Kinskẏ v. Czechy (LEX nr 1107708) ETPCz stwierdził, że: "Istnienie bezstronności dla celów art. 6 ust. 1 Konwencji musi zostać rozstrzygnięte zgodnie z kryterium subiektywnym, to jest na podstawie osobistych przekonań konkretnego sędziego w danej sprawie, a także zgodnie z kryterium obiektywnym, to jest po dokonaniu oceny, czy dany sąd dawał gwarancje wystarczające, by wykluczyć wszelkie uprawnione wątpliwości w tej mierze. (...) Co do kryterium obiektywnego, należy rozstrzygnąć, czy oprócz zachowania sędziów, istnieją podlegające ocenie okoliczności faktyczne, które mogą rodzić wątpliwości co do ich bezstronności. Oznacza to, że przy rozstrzyganiu w przedmiocie zaistnienia w danej sprawie uprawnionego powodu ku temu, by obawiać się, iż danemu sędziemu lub organowi sprawującemu funkcję składu orzekającego brakuje bezstronności, stanowisko zainteresowanej osoby jest ważne, lecz nie jest rozstrzygające. Rozstrzygającym jest to, czy można uznać taką obawę za obiektywnie uzasadnioną. W tej mierze nawet pozory mogą mieć pewne znaczenie lub, innymi słowy, sprawiedliwości nie tylko musi stać się zadość, musi być ona także widoczna. Stawką jest tutaj zaufanie, które sądy w demokratycznym społeczeństwie muszą wzbudzać w społeczeństwie" (zob. też wyrok ETPCz z 21 grudnia 2010 r. 27225/05 Gajewski v. Polska, LEX nr 675691; wyrok Trybunału Sprawiedliwości UE z 1 lipca 2008 r. C-341/06 P. Chronopost S.A. i La Poste v. Union Française de L'Express (UFEX) i inni, LEX nr 410025; A. Hauser, Prawo jednostki do sądu europejskiego, C. H. Beck Warszawa 2017 r., s. 58-62) – por. postanowienie NSA z 9 lipca 2021 r. sygn. akt III OZ 408/21, LEX nr 3195872.

Dlatego też w niniejszej sprawie brak było podstaw do podważenia złożonego przez sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oświadczenia, który wskazał, że po jego stronie nie zachodzą przesłanki przewidziane w art. 18 § 1 p.p.s.a. ani inne okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnione wątpliwości co do jego bezstronności w sprawie (art. 19 p.p.s.a.). W świetle utrwalonego orzecznictwa sądów administracyjnych, autorytet moralny sędziego przemawia za wiarygodnością złożonego wyjaśnienia i jeżeli strona żądająca wyłączenia zaprzecza jego prawdziwości, obowiązana jest wskazać i udowodnić okoliczności, które podważałyby wiarygodność oświadczenia sędziego (przykładowo postanowienia NSA z 12 marca 2012 r., sygn. akt I FZ 147/12, z 9 października 2013 r., sygn. akt II OZ 851/13 oraz z 24 września 2014 r., sygn. akt I OZ 754/14, dostępne w bazie orzeczeń sądów administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

W dalszej części wniosku wnioskodawca powołuje się, w odniesieniu do sędziego NSA Małgorzaty Masternak – Kubiak, na okoliczność, iż osoba ta uzyskała tytuł profesora, chociaż wcześniej została oskarżona o plagiat. Wnioskodawca zaniechał wyjaśnienia, jak okoliczność ta wpływa na bezstronność sędziego w konkretnej sprawie sądowoadministracyjnej. Zdaniem NSA w składzie orzekającym nie może stanowić samoistnej podstawy wyłączenia sędziego w trybie art. 19 p.p.s.a. podejrzenie niewłaściwego wywiązywania się przez osobę sędziego z obowiązków ciążących na nim jako pracowniku naukowym. Przede wszystkim konieczne jest rozdzielenie prawidłowości wykonywania obowiązków sędziowskich od obowiązków pracownika naukowego. Właściwym trybem kwestionowania działania pracownika naukowego w tym zakresie są przepisy rozdziału VII Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce "Odpowiedzialność dyscyplinarna", a rolą sądu orzekającego w sprawie o wyłączenie sędziego jest tylko i wyłącznie rozważenie, czy po stronie sędziego zachodzą tego typu okoliczności, które mogą wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Wobec niepodniesienia we wniosku jakichkolwiek argumentów odnoszących się do danej sprawy sądowoadministracyjnej, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego wskazane argumenty nie mogą przesądzać o konieczności wyłączenia od orzekania w niniejszej sprawie sędziego NSA Małgorzaty Masternak – Kubiak.

Odnosząc się do argumentacji dotyczącej orzekania sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oraz sędziego NSA Małgorzaty Masternak – Kubiak w innych sprawach dotyczących wnioskodawcy należy wskazać, że okoliczności te również nie mogą stanowić podstawy wyłączenia w trybie art. 19 p.p.s.a. Z orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika, że przesłanki wyłączenia sędziego nie może stanowić okoliczność, że brała ona udział w rozpoznawaniu innych spraw skarżącego wyrażając przy tym określone poglądy prawne. Wykonywanie przez sędziów funkcji orzeczniczych - które z mocy regulacji konstytucyjnych (art. 184 Konstytucji RP) i ustawowych (art. 1 § 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - Dz. U. z 2017 r. poz. 2188 z późn. zm.) w przypadku sędziów sądów administracyjnych polega na kontroli zgodności z prawem działalności administracji - zawsze wiąże się z określoną oceną prawną tychże działań organów administracji publicznej, a więc wyrażeniem konkretnego poglądu prawnego w danej sprawie. Przyjęcie, że sędzia podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonała oceny prawnej w innych sprawach - nawet między tymi samymi stronami postępowania - byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i prowadziłoby do paraliżu sądownictwa, gdyż z istoty sądowego rozstrzygania spraw wynika, że przynajmniej dla jednej ze stron postępowania określone orzeczenie sądowe lub wyrażony w nim pogląd jest niekorzystne, co - w razie przyjęcia poglądów prezentowanych w przedmiotowym wniosku o wyłączenie sędziego - uprawniałoby tę niezadowoloną z rozstrzygnięcia stronę do żądania wyłączenia sędziego, który ją podjął od rozpoznania każdej kolejnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny (postanowienie NSA z 26 lutego 2020 r., I GSK 262/18, LEX nr 3065516, podobnie NSA w wyroku z 11 sierpnia 2022 r., I GSK 2754/18, LEX nr 3406504). Przesłanki uzasadniającej wyłączenie sędziego nie może także stanowić okoliczność, że sędzia reprezentuje pogląd prawny niekorzystny dla strony, że wydaje odmienne z jej oczekiwaniami rozstrzygnięcia nie stanowi podstawy wyłączenia sędziego i taka sytuacja nie może być oceniana jako okoliczność mogąca wywołać wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie (postanowienie NSA z 2 lipca 2015 r., II OZ 630/15, LEX nr 1768347 i orzecznictwo tam powołane).

Tym samym brak było podstaw do stwierdzenia przesłanek wyłączenia od orzekania sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oraz sędziego NSA Małgorzaty Masternak – Kubiak, o których mowa w art. 19 p.p.s.a. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym nie stwierdził zaistnienia w sprawie przesłanek wyłączenia ww. sędziów z mocy ustawy (art. 18 p.p.s.a.).

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 22 § 1 i 2 w zw. z art. 193 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddalił wniosek o wyłączenie sędziego NSA Mirosława Wincenciaka oraz sędziego NSA Małgorzaty Masternak – Kubiak od orzekania w sprawie o sygn. akt III OSK 2716/23.