Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędziowie WSA Ewa Pisula-Dąbrowska, Jacek Fronczyk, Protokolant Bartosz Piwoński, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 17 lipca 2008 r. sprawy ze skargi H. Z. – przedstawiciela ustawowego małoletniej D. Z. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2008 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2008 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku H. Z. z dnia [...] marca 2006 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił wnioskodawcy przyznania renty rodzinnej

w drodze wyjątku dla jego małoletniej córki – D. Z., po zmarłej matce B. Z.

W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku, w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie, może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ zaznaczył, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia.

Prezes ZUS wyjaśnił ponadto, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. Organ wskazał, że matka dziecka, zmarła w wieku 48 lat, posiadała udowodniony okres składkowy

i nieskładkowy, wynoszący 14 lat, 3 miesiące i 10 dni, jednak w dziesięcioleciu przed dniem powstania niezdolności do pracy, zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, udowodniono tylko 2 lata i 2 miesiące. Jednocześnie Prezes ZUS podał, iż zgodnie z art. 7 ust. 5 ustawy o emeryturach i rentach

z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych okresy urlopów wychowawczych oraz okresy niewykonywania pracy z powodu opieki nad dziećmi w wieku do lat 4 są uwzględniane – w granicach do 3 lat na każde dziecko oraz łącznie – bez względu na liczbę dzieci – do 6 lat. Okresy te są okresami nieskładkowymi i przy ustalaniu uprawnień do renty podlegają uwzględnieniu w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Organ podkreślił, że w latach 1988-1994 wystąpiła przerwa w ubezpieczeniu, a ostatnio udowodniony okres nieskładkowy

z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 4 przypada na dzień [...] lutego 1998 r., natomiast po tej dacie, do powstania całkowitej niezdolności do pracy w dniu

[...] sierpnia 2005 r., tj. przez ponad 7 lat, nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia, za który były opłacane składki na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Zdaniem Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przez zmarłą matkę dziecka przeszkód w podjęciu zatrudnienia lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nabyciu uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, gdyż

w wymienionych przerwach nie miała ona orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy. Dodatkowo organ podkreślił, że sprawowanie opieki nad małoletnimi dziećmi

i poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie może być uznane za szczególną okoliczność usprawiedliwiającą bezczynność zawodową, która dawałaby prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Ocenie podlegała także sytuacja materialna, która nie jest jednak jedynym kryterium przesądzającym o możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

We wniosku do Prezesa ZUS z dnia [...] stycznia 2008 r. o ponowne rozpatrzenie sprawy H. Z. wskazał, że matka dziecka, nie będąc zatrudnioną, nie miała możliwości ubiegać się o stwierdzenie, że jest trwale niezdolna do pracy, gdyż i tak nie spełniała kryteriów, które z tego tytułu pozwoliłyby jej na otrzymanie świadczenia. Okoliczność ta spowodowała, iż pomimo tego, że się leczyła, nie stawała przed komisją lekarską ZUS. Zaznaczył, że decyzja o rezygnacji z zatrudnienia podyktowana była nie tylko niepełnosprawnością córki, ale również stanem zdrowia samej zmarłej, który sprawił, że nie była ona w stanie funkcjonować w sposób umożliwiający zatrudnienie lub prowadzenie działalności objętej ubezpieczeniem społecznym. Podniósł, że w decyzji organ nie sprecyzował, dlaczego uznał, że sytuacja materialna nie pozwala na przyznanie świadczenia

w drodze wyjątku.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku i decyzją z dnia [...] marca 2008 r.

nr [...] utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie, przytaczając wcześniejszą argumentację.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie H. Z. wyraził swoje niezadowolenie z decyzji Prezesa ZUS i wniósł o jej uchylenie. Podniósł, że organ nie wziął pod uwagę, iż śmierć można uznać za zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia jej skutków. Podkreślił, że w sytuacji, gdy powodem niepodejmowania pracy przez matkę dziecka był stan jej zdrowia, argumentacja Prezesa ZUS i powoływanie się na okres wychowywania dzieci jest nietrafna. Ponadto, powołując się na orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia

20 czerwca 2006 r. sygn. I OSK 144/06 skarżący wskazał, iż art. 83 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia wprost możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego, a długość przerw w zatrudnieniu nie ma, co do zasady, wpływu na jego przyznanie, natomiast za szczególną okoliczność można uznać chorobę uniemożliwiającą dalszą pracę "i uzyskanie tych uprawnień".

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł

o jej oddalenie, prezentując argumenty przedstawione w wydanych decyzjach.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Stosownie do treści art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo

o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 z późn. zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego.

Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z brzmieniem art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r.

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać

w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna – pozwalająca na uzyskanie świadczenia, odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Powołany przepis posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać...", co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie.

Z treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia

w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego.

Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym

z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Powołany przepis stanowi, że niespełnienie wymagań do uzyskania renty na zasadach ogólnych wskutek szczególnych okoliczności, upoważnia ubezpieczonego do ubiegania się o przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym, przy jednoczesnym spełnieniu pozostałych przesłanek. Oznacza to, że nie długość okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne decyduje o możliwości przyznania renty ustawowej, ale wymagany, zgodnie z art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, okres składkowy

i nieskładkowy, wynoszący 5 lat w przypadku osób, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat. Ponadto, całkowita niezdolność do pracy musi powstać w ciągu 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu ubezpieczenia (art. 57 ust. 1 pkt 3 ustawy). Zatem koniecznym jest legitymowanie się 5-letnim stażem ubezpieczeniowym w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy (art. 58 ust. 2 ustawy) i jest to zasada, gdy chodzi o osoby, u których całkowita niezdolność do pracy powstała w wieku powyżej 30 lat oraz niezdolność ta powstała w czasie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu opłacania składki na ubezpieczenie emerytalno – rentowe, przy czym 18-miesięczny okres nie jest wymagany, gdy ubezpieczony posiada 25-letni staż ubezpieczeniowy.

Odstępstwa od warunków ustawowych mogą być realizowane właśnie w trybie cytowanego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy ubezpieczeniowej. Jednakże przyznanie świadczenia w drodze wyjątku możliwe jest tylko wtedy, gdy brak wymaganego okresu ubezpieczenia usprawiedliwiają szczególne okoliczności, a osoba ubiegająca się o świadczenie nie może podjąć pracy (lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym) ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek i nie ma niezbędnych środków utrzymania.

W sprawie bezspornym jest, że D. Z. jest dzieckiem zmarłej B. Z., która podlegała ubezpieczeniu społecznemu. Jest więc pozostałym po niej członkiem jej rodziny i ze względu na wiek nie może podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, nie ma również niezbędnych środków utrzymania, zważywszy na trudną sytuację materialną jej ojca, pod którego opieką pozostaje.

Zmarła matka dziecka na przestrzeniu 48 lat życia udokumentowała łączny okres ubezpieczenia wynoszący 14 lat, 3 miesiące i 10 dni, a w ostatnim 10-leciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy udowodniła jedynie 2 lata i 2 miesiące okresu popartego opłacaniem składki na ubezpieczenie społeczne, zamiast wymaganych 5 lat.

W okresie od [...] stycznia 1988 r. do [...] lutego 1994 r. zmarła posiadała

6-letnią przerwę w ubezpieczeniu. Od ustania ostatniego okresu nieskładkowego

z tytułu sprawowania opieki nad dzieckiem do lat 4, w lutym 1998 r., do czasu orzeczenia wobec matki dziecka całkowitej niezdolności do pracy, od [...] sierpnia 2005 r., tj. przez okres 7 lat i 6 miesięcy, nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne, co spowodowało brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. W okresie tym nie była wobec ubezpieczonej orzeczona przez lekarza orzecznika ZUS całkowita niezdolność do pracy, co oznacza, że brak było przeciwwskazań uniemożliwiających kontynuowanie zatrudnienia, aby w przeszłości uzyskać uprawnienia do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

Przy ustalaniu prawa do renty rodzinnej w drodze wyjątku bierze się pod uwagę powody nienabycia świadczenia w zwykłym trybie. Niespełnienie przez ubezpieczoną warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem właśnie szczególnych okoliczności, które w rozpoznawanej sprawie nie zostały wykazane.

Za okoliczność szczególną uważa się bowiem wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan, wykluczające aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Zaprzestanie pracy zawodowej w celu sprawowania opieki nad dzieckiem i poświęcenie się obowiązkom rodzinnym nie stanowi szczególnej okoliczności, która usprawiedliwiałaby bezczynność zawodową

i dawała prawo do świadczenia z ubezpieczenia społecznego.

Argumenty podnoszone przez skarżącego, jakoby powodem rezygnacji

z zatrudnienia przez matkę dziecka była choroba, nie znajdują potwierdzenia

w aktach sprawy, z których wynika, że orzeczenie wobec matki dziecka przez lekarza orzecznika ZUS całkowitej niezdolności do pracy nastąpiło na kilka dni przed jej śmiercią [...] sierpnia 2005 r.

Należy zaznaczyć, że jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak mając na względzie wszelkie aspekty sprawy, Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego.

Sąd ze zrozumieniem odnosi się do sytuacji skarżącego, trzeba jednak podkreślić, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przedmiotowej ustawy nie jest bowiem świadczeniem specjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się

o świadczenia z tytułu pomocy społecznej.

Z tych względów, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270

z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.