Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Mirosław Gdesz (sprawozdawca) Sędziowie: Sędzia NSA Marzenna Linska-Wawrzon Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 16 lipca 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J.O. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 kwietnia 2025 r. sygn. akt VII SA/Wa 2757/24 w sprawie ze skargi J.O. na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 13 września 2024 r. znak DOR.7202.11.2024.MKU w przedmiocie uchylenia decyzji oddala skargę kasacyjną.

1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 11 kwietnia 2025 r. sygn. akt VII SA/Wa 2757/24 oddalił skargę J.O. (dalej: skarżący) na decyzję Głównego Inspektora Nadzoru Budowlanego z 13 września 2024 r. znak DOR.7202.11.2024.MKU, utrzymującą w mocy własną decyzję z 19 lipca 2024 r. o odmowie uchylenia decyzji ostatecznej w przedmiocie nakazu rozbiórki.

Z akt sprawy wynika, że Małopolski Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego decyzją z 8 lutego 2023 r. nakazał skarżącemu oraz E.O. rozbiórkę umocnienia prawego brzegu potoku N., wykonanego w warunkach samowoli budowlanej. Decyzja ta stała się ostateczna. Skarżący wystąpił następnie z wnioskiem o jej uchylenie w trybie nadzwyczajnym na podstawie art. 161 § 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r. poz. 572, dalej: Kpa), twierdząc, że wykonana przez niego samowolnie budowla chroni jego dom przed zalaniem, a wykonanie rozbiórki stworzy zagrożenie dla życia i zdrowia. Sąd I instancji podzielił stanowisko organów, że w sprawie nie ziściły się przesłanki z art. 161 § 1 Kpa. Z ustaleń organów, popartych stanowiskiem Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie, wynikało bowiem, że to właśnie samowolna i nieostrożna ingerencja skarżącego w koryto potoku zaburza procesy hydromorfologiczne i nie gwarantuje stabilności skarpy. Wykonanie nakazu rozbiórki nie zagraża życiu, lecz przeciwnie – jest niezbędne do przywrócenia stanu zgodnego z prawem i usunięcia zagrożenia.

2. Skarżący wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, zaskarżając go w całości. W skardze kasacyjnej wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania. Skarżący zrzekł się rozpoznania skargi na rozprawie.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935, dalej: Ppsa) w zw. z art. 161 § 1 Kpa poprzez niewłaściwe zastosowanie, polegające na wywiedzeniu, że w sprawie nie zachodzi sytuacja wymagająca zastosowania nadzwyczajnego trybu przewidzianego w tym przepisie, tj. błędne przyjęcie, że nie zachodzi potrzeba ochrony dóbr wymienionych w tym przepisie, podczas gdy wykonanie ostatecznej decyzji o nakazie rozbiórki będzie stanowiło realne zagrożenie dla życia i zdrowia ludzkiego;

2. przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy: art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa poprzez zaniechanie uchylenia decyzji, która została wydana z naruszeniem przepisów postępowania administracyjnego, a to: art. 7, art. 77, art. 80 i art. 107 § 3 Kpa poprzez pominięcie istotnej dla rozstrzygnięcia postępowania okoliczności, że spełnione są przesłanki z art. 161 § 1 Kpa oraz, że istnieje związek przyczynowy pomiędzy koniecznością wykonania ostatecznej decyzji o nakazie rozbiórki a realnym i obiektywnym wpływem na zagrożenie zdrowia i życia ludzkiego, co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.

3. Skarżący wniósł ponadto pismo procesowe z 11 marca 2026 r., w którym dodatkowo przedstawił i podtrzymał swoje stanowisko w sprawie.

4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

4.1. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

4.2. W postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym prowadzonym na skutek wniesienia skargi kasacyjnej obowiązuje generalna zasada ograniczonej kognicji tego Sądu (art. 183 § 1 Ppsa). Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, wyznaczonych przez przyjęte w niej podstawy. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania. Ta jednak nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie.

4.3. Przechodząc do oceny zarzutów skargi kasacyjnej, należy podkreślić, że kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy ma prawidłowa wykładnia art. 161 § 1 Kpa. Zgodnie z tym przepisem minister może uchylić lub zmienić w niezbędnym zakresie każdą decyzję ostateczną, jeżeli w inny sposób nie można usunąć stanu zagrażającego życiu lub zdrowiu ludzkiemu albo zapobiec poważnym szkodom dla gospodarki narodowej lub dla ważnych interesów Państwa. Dokonując wykładni pojęcia "stanu zagrażającego życiu lub zdrowiu ludzkiemu", trzeba mieć na uwadze absolutną wyjątkowość tego trybu. Zastosowanie art. 161 § 1 Kpa to stan nagłej konieczności administracyjnej. W ujęciu systemowym, zasada trwałości ostatecznych decyzji administracyjnych (art. 16 Kpa) stanowi fundament pewności obrotu prawnego. Wyłom od tej zasady nie może być interpretowany rozszerzająco. Jak konsekwentnie przyjmuje się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, przesłanki warunkujące zastosowanie art. 161 Kpa muszą podlegać wykładni ścieśniającej. Zagrożenie dóbr chronionych musi być realne, obiektywnie udowodnione i wynikać przede wszystkim z treści samej decyzji ostatecznej lub całokształtu okoliczności jej wydania. Organ w tym trybie nie dokonuje ponownej oceny stanu faktycznego ani nie bada legalności decyzji ostatecznej (por. wyroki NSA z 14 marca 2017 r. sygn. akt II OSK 1763/15 oraz z 10 czerwca 2011 r. sygn. akt II OSK 997/10). Instytucja ta w żadnym wypadku nie służy do omijania prawomocnych nakazów rozbiórki wydanych w związku z samowolą budowlaną.

4.4. Skarżący upatruje zagrożenia dla życia i zdrowia w fakcie, że wykonanie nakazu rozbiórki samowolnie wzniesionego umocnienia brzegu rzekomo doprowadzi do zalania jego nieruchomości. Należy przyjąć jako wartość podstawową, że prawo własności podlega silnej ochronie. Jednakże ochrona ta nie oznacza bezwzględnego prawa do samowolnego ingerowania w środowisko i stosunki wodne. Czym innym jest bowiem legalne zabezpieczenie własnego mienia przy użyciu odpowiednich procedur, a czymś diametralnie odmiennym samowolne wrzucanie głazów do koryta potoku. Z jednoznacznego stanowiska Państwowego Gospodarstwa Wodnego Wody Polskie wynika, że to właśnie destrukcyjna ingerencja skarżącego w brzeg potoku zaburzyła naturalne procesy. Usunięcie tej samowoli nie kreuje zagrożenia, lecz ma na celu jego eliminację. Próba wykorzystania art. 161 Kpa jako narzędzia do zalegalizowania samowoli budowlanej uderza w racjonalność całego systemu prawa. Takie działanie to nic innego jak instrumentalne traktowanie nadzwyczajnych trybów wzruszania decyzji, co z punktu widzenia ekonomiki postępowań i efektywności prawa jest całkowicie niedopuszczalne.

4.5. Odnosząc się do zarzutów procesowych (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c Ppsa w zw. z art. 7, art. 77, art. 80 oraz art. 107 § 3 Kpa), Naczelny Sąd Administracyjny uznaje je za całkowicie chybione. Skarżący błędnie zakłada, że w trybie art. 161 Kpa organ ma obowiązek prowadzić szerokie, pierwotne postępowanie dowodowe, aby zbadać, czy nakaz rozbiórki był słuszny. Postępowanie to nie służy ponownej weryfikacji stanu faktycznego sprawy zakończonej decyzją ostateczną. Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że organ wyczerpująco zbadał sprawę w granicach wyznaczonych przez art. 161 Kpa. Organ dysponował stanowiskiem właściwego zarządcy wód. Wymogi procesowe nie oznaczają obowiązku uwzględniania każdego wniosku dowodowego strony, zwłaszcza gdy zebrany materiał bezspornie wykazuje, że to funkcjonowanie samowoli budowlanej, a nie jej rozbiórka, jest zjawiskiem niepożądanym. Władztwo organów administracji w sposób szczególnie dotkliwy ingeruje w sferę podmiotu prywatnego w przypadku nakazów rozbiórki, jednakże strona nie może oczekiwać, że Sąd zaaprobuje nadużycie instytucji wyjątkowych do ochrony jej zaniechań.

4.6 Reasumując, zarzuty skargi kasacyjnej są niezasadne.

4.7. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 Ppsa, orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 Ppsa, wobec zrzeczenia się przez skarżącego rozprawy i braku żądania jej przeprowadzenia przez organ.