Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodnicząca Sędzia WSA - Jadwiga Smołucha, Sędzia WSA - Marek Krawczak (spr.), Sędzia WSA - Arkadiusz Tomczak, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 13 sierpnia 2020 r. sprawy ze skargi B. I. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek za zwłokę od należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne i ubezpieczenie zdrowotne stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji.

Pismem z dnia [...] kwietnia 2015 r. B. I. złożył do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek "o umorzenie kwoty warunkującej zastosowanie ustawy abolicyjnej w stosunki do mojej osoby. Prośbę motywuję faktem, że niestety jestem bankrutem. Nie posiadam żadnego majątku ruchomego, jak i nieruchomego. Moim jedynym źródłem dochodu jest emerytura, której wysokość po potrąceniach (...) wynosi [...] zł. Moje próby podjęcia pracy, niestety z racji wieku i problemów zdrowotnych są bez szans".

W odpowiedzi Organ poinformował Stronę, że należności z tytułu składek mogą być umarzane na podstawie art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 2015, 121 ze z,m.) – dalej ustawa z uwzględnieniem całkowitej nieściągalności w rozumieniu art. 28 ust. 3 tej ustawy. Wskazano też jakie możliwości stwarza § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz.U. 141, poz. 1365). Wskazano też jakie dokumenty należało złożyć.

Decyzją z dnia [...] lipca 2015 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych – stosownie do treści art. 83 oraz art. 28,31 i 32 cyt. ustawy, a także § 3 powołanego rozporządzenia – odmówił umorzenia składek i związanych z nimi odsetek.

W motywach Organ stwierdził, że kierując się słusznym interesem społecznym, mając na względzie zabezpieczenie wypłat świadczeń dokonywanych przez ZUS stwierdza się, że w sytuacji Skarżącego nie ma podstaw do umorzenia należności z tytułu składek. Umorzenie należności jest instytucją o charakterze wyjątkowym i tylko w przypadku wystąpienia szczególnych okoliczności możliwe jest podjęcie decyzji o umorzeniu. Podejmując rozstrzygnięcie w sprawie umorzenia należności, Zakład obok interesu strony ma obowiązek uwzględnienia także interesu publicznego, który można rozumieć jako zapewnienie wpływu należnych składek i odsetek za zwłokę do funduszy, którymi zarządza.

Organ zauważył, że od [...] listopada 2013 r. Skarżący otrzymuje emeryturę w wysokości [...]zł netto. W związku z powyższym nie można stwierdzić, że jest pozbawiony możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych.

Z dokumentacji sprawy nie wynika również, że ze względów zdrowotnych, albo z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny nie może pozyskiwać dochodów niezbędnych do uregulowania zadłużenia. Skarżący nie wskazał, iż legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności bądź niezdolności do pracy. Nie kwestionuje się jego kłopotów zdrowotnych, ale nie można z tego powodu umorzyć zaległości z tytułu składek.

Skarżący wskazał, że nie pobiera zasiłku z pomocy społecznej i nie korzysta z innych form pomocy. Gdyby sytuacja materialna rodziny była bardzo ciężka, to zapewne taka pomoc zostałaby przyznana.

Organ nadmienił, że w oświadczeniu Skarżący podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną z którą ma rozdzielność majątkową. Podał, że dochód małżonki wynosi [...]zł. Nie można zatem uznać, że Skarżący jest pozbawiony środków finansowych do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Organ nadmienił, że dochody wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym mają wpływ na ogólną sytuację materialną rodziny.

Dokumentacja sprawy nie wskazuje na to, że zadłużenie wobec ZUS powstało także na skutek nadzwyczajnych zdarzeń losowych wywołanych przez czynniki zewnętrzne, których nie można było przewidzieć ani klęski żywiołowej, natomiast było wynikiem nie opłacenia w ustawowym terminie płatności składek w czasie prowadzonej działalności gospodarczej. Zgodnie z zasadami racjonalnego prowadzenia działalności gospodarczej, niezbędna jest bieżąca analiza rynku w danej branży. Zarobkowy charakter działalności gospodarczej oznacza, że jest to działalność obliczona na osiąganie zysku. Nastawienie na zysk nie musi oznaczać, że zysk ten rzeczywiście się osiąga. Za ryzyko związane z prowadzoną działalnością, jak również jej negatywnymi skutkami oraz za wszelkie rozliczenia odpowiada podmiot prowadzący tę działalność.

W myśl art. 24 ust. 2 ustawy należności z tytułu składek nieopłacone w terminie podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji lub egzekucji sądowej. W związku z tym, gdy zaległości zostaną objęte postępowaniem egzekucyjnym, organ egzekucyjny będzie mógł stwierdzić, czy możliwe jest wyegzekwowanie zadłużenia.

W przedstawionej sytuacji nie zachodzą szczególne okoliczności uzasadniające umorzenie zadłużenia na podstawie art. 28 ust. 3a ww. ustawy.

Jako podmiot prowadzący działalność Skarżący powinien wiedzieć, iż obowiązek opłacania składek istnieje od dnia rozpoczęcia wykonywania działalności, aż do dnia zaprzestania jej wykonywania, nawet w przypadku pojawiających się w trakcie prowadzenia działalności różnych problemów.

Zgodnie z art. 46 ust. 1 w zw. z art. 47 ust. 1 pkt 3 ustawy płatnik składek zobowiązany jest potrącać z dochodów ubezpieczonych, rozliczać oraz opłacać składki za każdy miesiąc kalendarzowy w ustawowo określonych terminach. Potrącanie składek z wynagrodzenia pracownika i nie odprowadzanie ich do ZUS stanowi naruszenie obowiązujących norm prawnych.

Podejmując decyzję w sprawie umorzenia zaległości Zakład bierze pod uwagę nie tylko ważny interes osoby zobowiązanej i jej sytuację finansową lecz również ważny interes ogólnospołeczny.

Zakład nie przeczy, że uregulowanie należności z tytułu składek wymaga znacznego wysiłku, lecz na obecnym etapie uznał, że Skarżący jest w stanie spłacić powstałe zadłużenie.

Organ podkreślił, iż w przypadku decyzji podejmowanych na podstawie art. 28 ustawy prawo wyboru rozstrzygnięcia przysługuje Zakładowi. Nawet stwierdzenie istnienia w sprawie przewidzianych przepisami przesłanek oznacza dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia.

W efekcie złożonego środka zaskarżenia Prezes ZUS – stosownie do treści art. 138 § 1 pkt 1 kpa, art. 83 ust. 4 cyt. ustawy – utrzymał zaskarżoną decyzję w mocy (akt administracyjny wydano [...] października 2015 r. nr [...]).

W motywach Organ wskazał, że analizując ponownie sprawę w aspekcie § 3 powołanego rozporządzenia, zgromadzony materiał dowodowy pozwolił na ustalenie, że w okresie od [...] października 1986 r. do [...] listopada 2010 r. Skarżący prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą – "[...]" drukarnię [...] z siedzibą w W., przy ul. D. [...]. Od [...] listopada 2013 r. pobierał świadczenie emerytalne w kwocie miesięcznej [...] zł brutto, [...]zł netto, z którego na rzecz komornika sądowego przekazywana jest miesięcznie kwota [...]zł. Skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną E. I., która osiąga dochód w wysokości [...]zł netto. Organ zaznaczył, że do budżetu rodziny wliczają się zarobki wszystkich osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym. Biorąc zatem pod uwagę miesięczny dochód w dwuosobowym gospodarstwie emeryckim, który wynosi [...]zł netto, nie można stwierdzić, że Skarżący żyje poniżej minimum socjalnego. Według Instytutu Pracy i Spraw Socjalnych dla dwuosobowego gospodarstwa emeryckiego w czerwcu 2015 r. wartość minimum socjalnego wynosiła 1.799,24 zł, tj. 899,62 zł na jedną osobę. W przypadku Skarżącego nie występuje również przesłanka interesu publicznego ponieważ osiągany przez rodzinę dochód, nie upoważnia do korzystania z pomocy społecznej. Kryterium dochodowe uprawniające do świadczeń z pomocy społecznej dla osoby w rodzinie wynosi 514,00 zł. Skarżący mieszka w budynku należącym do córki i dokłada się do jej budżetu. Córka A. I. prowadzi pozarolniczą działalność gospodarczą po nazwą [...] z siedzibą w W., przy ulicy D. [...]. W zakładzie tym zatrudniona jest żona E. I. na umowę zlecenia z podstawą do ubezpieczenia [...]zł.

Skarżący wskazał, że posiada zobowiązania pieniężne z tytułu podatków. Według decyzji z dnia [...] kwietnia 2015 r. wystawionej przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P., zaległość podatkowa, na wniosek Skarżącego złożony w dniu [...] kwietnia 2015 r. została rozłożona na 12 rat (w tym 11 rat w wysokości [...] zł, ostatnia rata - pozostała kwota). Jak wynika z powyższego Skarżący spłaca w ratach zadłużenie z tytułu podatków na rzecz urzędu skarbowego, a nie jest zasadnym, aby zobowiązania publicznoprawne na rzecz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którymi są należności z tytułu nieopłaconych składek, były traktowane odmienienie niż zobowiązania w stosunku do urzędu skarbowego.

W złożonej do Sądu skardze B. I. wskazał, że skorzystanie z zapisów ustawy abolicyjnej umożliwi zredukowanie należności na rzecz ZUS-u. Nie jest w stanie uiścić z przyczyn obiektywnych, tj. z uwagi na niskie świadczenia jakie otrzymuje z ZUS-u.

Neguje też prowadzenie z żoną wspólnego gospodarstwa. Wskazuje: "Mieszkamy pod jednym dachem ale tylko dlatego, że nie mam gdzie pójść. Nie stać mnie na wynajęcie mieszkania. To, że jesteśmy małżeństwem to tylko dlatego, że rozwód kosztuje, a nam nie jest potrzebny dodatkowy wydatek", co – zdaniem Skarżącego – pozwala na umorzenie należności w trybie § 3 cyt. rozporządzenia.

Na koniec Skarżący dodał: "Wiem, że częściowo – z własnej winy – znalazłem się w tak dramatycznej sytuacji finansowej i gdybym miał z czego, to spłaciłbym swój dług, który rośnie wśród moich znajomych jaki i w formie odsetek."

W odpowiedzi na skargę – żądając jej oddalenia – Organ podniósł argumenty zbieżne z motywami wydanych decyzji.

Rozpoznając sprawę po raz pierwszy tut. sąd wyrokiem z dnia 26 stycznia 2017 r. sygn. akt V SA/Wa 4675/15 uchylił zaskarżoną decyzję z dnia [...] października 2015 r. nr [...].

Po wydaniu wyroku opisanego powyżej Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] utrzymał w mocy własne rozstrzygnięcie z dnia [...] października 2015 r. nr [...]o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] ZUS w pierwszej kolejności przypomniał dotychczasowy przebieg sprawy oraz przywołał treść art. 28 ust. 2 i 3 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Następnie wskazał, że w świetle powyższych przepisów należy stwierdzić że w przypadku B. I. nie zachodzi żadna okoliczność pozwalająca na uznanie całkowitej nieściągalności należności z tytułu składek, a tym samym brak jest możliwości ich umorzenia. Przemawia za tym bowiem sytuacja rodzinna, zdrowotna oraz finansowa strony.

Na decyzję z dnia [...] listopada 2017 r. B. I. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

WSA w Warszawie wyrokiem z dnia 31 lipca 2018 r. sygn. akt V SA/Wa 77/18 stwierdził nieważność decyzji dnia [...] listopada 2017 r. nr [...].

Sąd wskazał, że organ (ZUS) utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] października 2015 r. nr [...] w sytuacji kiedy nie funkcjonowała ona już w obrocie prawnym. Wyjaśnił, iż decyzja z dnia [...] października 2015 r. została uchylona przez tut. sąd wyrokiem z dnia 26 stycznia 2017 r. wydanym w sprawie o sygn. akt V SA/Wa 4675/15.

Następnie Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] lipca 2019 r. nr [...]uchylił w całości decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat w Ż. z [...] października 2015 r. nr [...] i umorzył należności z tytuły składek w części finansowanej przez płatnika za osoby ubezpieczone oraz za płatnika opłacającego składki na własne ubezpieczenia w łącznej kwocie [...]zł oraz odmówił umorzenia odsetek za zwłokę przypadających od składek w części finansowanej przez ubezpieczonych w łącznej kwocie [...] zł.

Na powyższą decyzję decyzją z [...] lipca 2019 r. skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie.

W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko w zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Oznacza to, iż zadaniem wojewódzkiego sądu administracyjnego jest zbadanie legalności zaskarżonego aktu pod względem jego zgodności z prawem, to znaczy ustalenie, czy organy orzekające w sprawie prawidłowo zinterpretowały i zastosowały przepisy prawa w odniesieniu do właściwie ustalonego stanu faktycznego. W przypadku stwierdzenia, iż w sprawie naruszono przepisy – czy to prawa materialnego, czy też postępowania – sąd uchyla zaskarżone postanowienie i zwraca sprawę do postępowania przed organem administracyjnym, właściwym do jej rozstrzygnięcia.

Sąd administracyjny rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Z ustrojowej funkcji sądu administracyjnego wynika bowiem obowiązek poddania pełnej analizie przepisów prawa materialnego i procesowego, które były lub powinny być podstawą skarżonego aktu. Sąd administracyjny badając sprawę w pełnym zakresie ma zatem obowiązek uwzględnić i te okoliczności, które nie zostały powołane w skardze, ale mają wpływ na legalność podjętego rozstrzygnięcia (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a).

Biorąc pod uwagę powyższe uregulowania prawne Sąd uznał, iż skarga zasługuje na uwzględnienie ponieważ w niniejszej sprawie istnieją uzasadnione podstawy skutkujące koniecznością stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji.

Wskazać należy, że organ wydając zaskarżoną decyzję pominął po raz drugi fakt, że decyzja z dnia [...] października 2015 r. nr [...] nie funkcjonuje już w obrocie prawnym. Decyzja z dnia [...] października 2015 r. została uchylona przez tut. sąd wyrokiem z dnia 26 stycznia 2017 r. wydanym w sprawie o sygn. akt V SA/Wa 4675/15.

Na powyższy fakt wskazał również tut. Sąd w wyroku z dnia 31 lipca 2018 r. sygn. akt V SA/Wa 77/18 w którym stwierdził nieważność decyzji z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję z dnia [...] października 2015 r. nr [...] o odmowie umorzenia należności z tytułu składek.

Nie budzi więc wątpliwości sądu iż organ podejmując zaskarżoną przez B. I. decyzję z [...] lipca 2019 r. nr [...] naruszył prawo w sposób rażący (art. 156 § 1 pkt 2 kpa). Taki stan rzeczy skutkował koniecznością wydania wyroku w oparciu o art. 145 §1 pkt 2 p.p.s.a. Przepis ten stanowi iż sąd uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 kpa lub w innych przepisach.

Oczywiste naruszenie wskazanych wyżej reguł orzekania w postępowaniu z wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jako rażące naruszenie prawa procesowego, stanowi podstawę do stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji, wskazaną w art. 156 § 1 pkt 2 in fine kpa. Rażące naruszenie prawa oznacza bowiem wadliwość decyzji skutkiem naruszenia norm prawnych regulujących działania administracji publicznej w indywidualnych sprawach, w szczególności przepisów prawa procesowego oraz materialnego, o szczególnym ciężarze gatunkowym. Zachodzi więc w przypadku, gdy czynność zmierzająca do wydania decyzji administracyjnej oraz treść załatwienia sprawy w niej wyrażona stanowią zaprzeczenie stanu prawnego sprawy w całości lub w części. Nie chodzi przy tym o błędy w wykładni prawa, lecz o przekroczenie prawa w sposób jasny i niedwuznaczny (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 sierpnia 2001 r., sygn. akt II SA 1726/00, LEX nr 51233, z dnia 26 września 2000 r., sygn. akt V SA 2998/99, LEX nr 51249 oraz z dnia 5 października 2000 r., sygn. akt III SA 2244/99, LEX nr 47084). W ocenie Sądu z takim przypadkiem naruszenia prawa mamy do czynienia w sprawie będącej przedmiotem skargi.

Niezależnie od powyższego sąd zwraca uwagę na treść art. 153 p.p.s.a. z którego wynika, że ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie.

Z treści przepisu cytowanego wyżej wynika, iż nie tylko organ, ale i sąd który rozpoznaje kolejną skargę związany jest wskazaniami (wytycznymi) zawartymi w uzasadnieniu pierwszego wyroku. Natomiast w przedmiotowej sprawie organ jak i Sąd wiążą wyrok o sygn. akt V SA/Wa 4675/15 oraz wyrok o sygn. akt V SA/Wa 77/18.

Organ wydając zaskarżoną decyzję nie uwzględnił ww. okoliczności, choć w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji przytoczył stan faktyczny sprawy i wskazał, iż "Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w W. decyzją z [...] października 2015 r. nr [...] odmówił Panu umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek. [...] listopada 2015 r. złożył Pan skargę na wydaną decyzję. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 26 stycznia 2017 r. sygn. akt V SA./Wa 4675/15 uchylił zaskarżoną decyzję. Zakład Ubezpieczeń Społecznych [...] Oddział w W. wykonując wydany wyrok decyzją z [...] listopada 2017 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Inspektorat w Ż. z [...] października 2015 r. nr [...]. Powyższa decyzja [...] grudnia 2017 r. została przez Pana zaskarżona. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 31 lipca 2018 r. sygn. akt V SA/Wa 77/18 stwierdził nieważność zaskarżonej decyzji" (s. 3 decyzji z [...].07.2019 r.).

Rozpatrując ponownie sprawę (po raz trzeci) organ weźmie pod uwagę w szczególności to co zawiera uzasadnienie wyroku zapadłego w niniejszej sprawie oraz wyroków w sprawach o sygn. akt V SA/Wa 4675/15 oraz o sygn. akt V SA/Wa 77/18.

Przede wszystkim organ odwoławczy rozpatrzy wniosek strony skarżącej o ponowne rozpatrzenie wniosku o umorzenie składek wykazanych w decyzji z dnia [...] lipca 2015 r., który wpłynął [...] sierpnia 2015 r. do I Oddziału ZUS w Ł.. Następnie jeżeli uzna działanie organu I instancji za nieprawidłowe, to uchyli ww. decyzję z dnia [...] lipca 2015 r. i stosowanie do art. 138 § 1 pkt 2 kpa rozstrzygnie co do istoty sprawy.

Na koniec zaś wskazać należy skarżącemu, że decyzja organu odwoławczego została wydana częściowo na jego korzyść, bowiem uchyliła decyzję organu pierwszej instancji odmawiającą mu umorzenia należności z tytułu składek. Jednakże w niniejszej sprawie Sąd dopatrzył się w zaskarżonej decyzji naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu. Zgodnie zaś z treścią art. 134 § 2 p.p.s.a., sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności.

Reasumując, zdaniem Sądu, zaskarżona decyzja dotknięta jest wadą nieważności, określoną w art. 156 § 1 pkt 2 kpa, co uzasadniało stwierdzenie jej nieważności na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.