Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA – Stanisław Marek Pietras (spraw.) Sędzia WSA – Andrzej Góraj Sędzia WSA – Janusz Walawski Protokolant – referent stażysta Małgorzata Ciach po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2013 r. sprawy ze skargi K. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenie w drodze wyjątku – oddala skargę –

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2013 r. nr [...], po rozpatrzeniu wniosku K. W. (ur. [...] czerwca 1950 r.) z dnia [...] lutego 2012 r., powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), odmówił przyznania dla wyżej wymienionego świadczenia w drodze wyjątku. W uzasadnieniu podał, że powyższe świadczenie może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżący na przestrzeni 62 lat życia udokumentował 28 lat 5 miesięcy i 5 dni łącznego okresu ubezpieczenia. Jednakże zarówno w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy, jak i w 10-leciu przed złożeniem wniosku o świadczenie, zamiast 5 lat składkowych i nieskładkowych, udokumentował tylko 3 miesiące i 11 dni tych okresów. Ponadto w latach 1993 – 1995, 1999 – 2000 i 2001 – 2008 wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz emerytalne i rentowe. Niezależnie od powyższego do stycznia 2010 r. prowadził działalność gospodarczą, lecz z dniem [...] kwietnia 2008 r. zaprzestał opłacania składek z tego tytułu i do chwili powstania niezdolności do pracy w dniu [...] kwietnia 2011 r., tj. przez prawie 3 lata nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem emerytalnym i rentowym. Stąd też – w ocenie organu – nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącemu przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia. W sprawie była również brana pod uwagę jego sytuacja materialna, jednakże dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wykazuje, aby skarżący pozostawał bez niezbędnych środków utrzymania.

We wniosku z dnia [...] marca 2013 r. do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o ponowne rozpatrzenie sprawy, skarżący K. W. nie zgodził się z zaskarżoną decyzją, bowiem obecnie należy mu się stała renta inwalidzka.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] maja 2013 r. nr [...], mając za podstawę art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., utrzymał w mocy swoją poprzednią decyzję z dnia [...] lutego 2013 r. i w uzasadnieniu – powołując się na argumenty w niej zawarte – podał, że jego matka otrzymuje rentę rodzinną w trybie zwykłym w wysokości [...] zł brutto, a zatem łączny dochód przypadający na jednego członka w rodzinie wynosi [...] zł brutto i co nie pozwala na uznanie, że pozostaje on bez niezbędnych środków utrzymania, bowiem najniższa emerytura od dnia 1 marca 2013. r. wynosi 831,15 zł. I jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokoić wszystkich potrzeb życiowych, to pozwala na zaspokojenie podstawowych potrzeb.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżący K. W. powołał się na zarzuty zawarte już we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy podnosząc, że jest bez środków do życia.

W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości m.in. poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem.

Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, bowiem zaskarżona decyzja została wydana zgodnie z prawem. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (tekst jedn. z 2009 r. Dz. U. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego, ponieważ są finansowane z budżetu państwa (art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. W postępowaniu w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku stosuje się, zgodnie z art. 124 ustawy, przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych podejmując decyzję administracyjną w tego rodzaju sprawach jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Musi więc przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), której realizacja wymaga, aby dopuścić jako dowód w sprawie wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia stanu faktycznego, a nie jest sprzeczne z prawem (art. 75 k.p.a.). Ponadto jest zobowiązany do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymaganiami art. 107 § 3 k.p.a.

Z kolei w rozpoznawanej sprawie – w ocenie Sądu – zarówno z akt sprawy, jak i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej oraz wnikliwej ich oceny, poza jednym wyjątkiem i o czym będzie mowa niżej. Mianowicie z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie i po czwarte, brak niezbędnych środków utrzymania osoby ubiegającej się o świadczenie, przy czym przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek, a brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość.

Zatem organ nie ustrzegł się błędu, a o czym zasygnalizowano wyżej, lecz który – w ocenie Sądu – nie ma wpływu na wynik sprawy. Otóż bezspornym jest, że skarżący legitymuje się okresem ubezpieczenia wynoszącym 28 lat 5 miesięcy i 5 dni, a w dziesięcioleciu przypadającym przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat składkowych i nieskładkowych, udokumentował okres ubezpieczenia wynoszący 3 miesiące i 11 dni. To skłoniło organ do uznania, że nie zostały wykazane żadne szczególne okoliczności uniemożliwiające skarżącemu przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych, bowiem w tym okresie nie orzeczono wobec niego całkowitej niezdolności do pracy i nie istniały obiektywne przeszkody do podjęcia zatrudnienia.

Tymczasem należy tu przytoczyć Uchwałę Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 marca 2006 r., sygn. akt I UZP 5/05 (publ. OSNP 2006/19 – 20/305), według której renta z tytułu niezdolności do pracy przysługuje ubezpieczonemu, który udowodnił okres składkowy i nieskładkowy wynoszący co najmniej 20 lat dla kobiety lub 25 lat dla mężczyzny oraz jest całkowicie niezdolny do pracy (art. 57 ust. 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – tekst jedn. Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), bez potrzeby wykazywania przewidzianego w art. 58 ust. 2 tej ustawy pięcioletniego okresu składkowego i nieskładkowego przypadającego w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Tak więc art. 58 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie odnosi się do art. 57 ust. 2 wymienionej ustawy, który określa minimalny okres składkowy i nieskładkowy. Z tego też względu, w odniesieniu do osób, o których mowa w art. 58 ust. 1, nie znajduje zastosowania ust. 2 tego przepisu, który w przypadku osób w wieku powyżej 30 lat wymaga, aby 5 letni okres zatrudnienia przypadał w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku o rentę lub przed dniem powstania niezdolności do pracy. Wprawdzie rozstrzygnięcie owo odnosi się do świadczeń uzyskiwanych w trybie zwykłym, to nie może pozostać bez znaczenia w świadczeniach przyznawanych w trybie wyjątkowym i z tego też powodu doszedł Sąd do przekonania, że została spełniona – wbrew stanowisku organu – przesłanka szczególnych okoliczności uniemożliwiających skarżącemu przezwyciężenie przeszkód w nabyciu uprawnień do świadczeń na zasadach ogólnych.

Natomiast nie budzi wątpliwości Sądu fakt, że skarżący K. W. nie spełnia innej przesłanki wymienionej w art. 83 ust. 1 ustawy uprawniającej do nabycia świadczenia w drodze wyjątku, a mianowicie – wbrew treści tegoż przepisu – posiada on niezbędne środki utrzymania. Ponieważ przepisy ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawierają definicji pojęcia "niezbędne środki utrzymania", przeto zachodziła konieczność wypracowania przez judykaturę oraz organy administracji sposobu rozumienia tego pojęcia i w konsekwencji przyjęto już w chwili obecnej bez kontestacji, że metodą wyjaśnienia spornego terminu jest odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. Zaś zgodnie z Komunikatem Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 14 lutego 2013 r. (M. P. z 2013 r. poz. 95), najniższa emerytura i renta wynosi aktualne 831,15 zł miesięcznie.

Tymczasem w rozpoznawanej sprawie – jak wynika ze zgromadzonego materiału dowodowego – łączny dochód przypadający na jednego członka w rodzinie skarżącego wynosi [...] zł brutto miesięcznie. Potwierdza to dokument pod nazwą "Stan sprawy dot. wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy", w którym w rubryce "Dochód" stwierdzono, że "Łączny miesięczny dochód 2 osobowej rodziny zainteresowanego składa się z renty rodzinnej w trybie zwykłym matki ww. w kwocie [...] zł brutto (po waloryzacji). Na jedną osobę w rodzinie przypada kwota [...] zł". Również z e-maila z dnia 15 maja 2013 r. wysłanego do organu przez Naczelnika Wydziału WER K. K. wskazano, że "Pani S. W. pobiera świadczenie rentowe o numerze [...] w wysokości brutto [...]". Niezależnie od powyższego przytoczyć należy ten fragment "Stanu sprawy do rozpatrzenia w trybie wyjątkowym wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy" z którego wynika, że skarżący "mieszka w domu rodzinnym, który jest własnością brata. Gospodarstwo prowadzi wspólnie z matką. Utrzymuje się z renty rodzinnej matki". Na zakończenie zaś wskazać należy na sam wniosek skarżącego o przyznanie renty w drodze wyjątku z dnia [...] lutego 2012 r. w którym osobiści podaje, że "Mieszkam razem z [...]-letnia mamą, która również z uwagi na wiek potrzebuje pomocy przy prowadzeniu gospodarstwa domowego. Naszym jedynym źródłem utrzymania jest emerytura mamy oraz zasiłek z MOPS w wysokości [...] zł, z których musimy pokryć wszystkie rachunki, kupić wyżywienie i leki". Reasumując, przedstawione powyżej dowody w sposób jednoznaczny przesądzają, że skarżący wraz z matką prowadzą wspólne gospodarstwo domowe i słusznie organ wywiódł, że dochód skarżącego wynosi [...] zł brutto miesięcznie, co w świetle poczynionych już wyżej rozważań Sądu prowadzi do wniosku, że posiada on niezbędne środki utrzymania. To zaś z kolei eliminuje go do ubiegania się o świadczenie w trybie wyjątku.

W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), należało orzec, jak w sentencji wyroku.