Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rudnicka Sędziowie: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) po rozpoznaniu w dniu 20 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 5 maja 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1798/21 w sprawie ze skargi A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z dnia 20 października 2021 r. nr SKO.NP/4115/393/2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 5 maja 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 1798/21 oddalił skargę A. A. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Tarnowie z 20 października 2021 r. nr SKO.NP/4115/393/2021 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego.

Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A. A. zaskarżając wyrok w całości i zarzucając Sądowi I instancji, na podstawie art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", naruszenie prawa materialnego, to jest:

1. art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), powoływanej dalej jako "u.ś.r.", przez dokonanie błędnej wykładni, zaniechanie wykładni systemowej i celowościowej oraz w konsekwencji niewłaściwe przyjęcie, że zakres opieki nad mężem, sprawowanej przez wnoszącą skargę kasacyjną, nie wypełnia dyspozycji tego przepisu, a które to przyjęcie zostało oparte jedynie na okoliczności formalnego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez męża; tymczasem istnieje związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnoszącą skargę kasacyjną (rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym) a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem;

2. art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r. przez jego niezastosowanie i niepoparte zgromadzonym w sprawie materiale dowodowym twierdzenie, że wnosząca skargę kasacyjną nie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym, oparte jedynie na okoliczności podlegania przez nią ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS, a w konsekwencji wydanie decyzji odmawiającej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, podczas gdy wnosząca skargę kasacyjną faktycznie zaprzestała pracy w gospodarstwie rolnym (prowadzenia gospodarstwa) co potwierdziła stosownym oświadczeniem.

Z uwagi na powyższe, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi. Ewentualnie, wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Wniesiono też o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa prawnego, według norm przepisanych. Ponadto, złożono oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy.

Jak podkreślono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, nie jest kwestionowane, że mąż posiada niewielkie (5,5 ha) gospodarstwo rolne i składał wnioski o dopłaty bezpośrednie do ARiMR. Przy czym, "gospodarstwo to zajmuje się jedynie uprawą i wymaga niewielkiego (sezonowego) nakładu pracy". Zdaniem wnoszącej skargę kasacyjną, "nieuprawnione i za daleko posunięte" jest domniemanie, że sam fakt posiadania przez męża gospodarstwa i składania przez niego wniosków o związane z tym dopłaty bezpośrednie pozwala stwierdzić, że jest on osobą zdolną do fizycznej pracy i w konsekwencji nie wymaga opieki żony. Przywołano w tym miejscu wyrok Sądu Najwyższego z 26 kwietnia 2017 r. sygn. akt I UK 183/16, w którym wskazano, że prowadzenie działalności rolniczej nie musi mieć charakteru pracy fizycznej i może polegać na zarządzaniu gospodarstwem. "W takim przypadku zarządzenia gospodarstwem powinno jednak mieć charakter zawodowej, stałej, osobistej i realizującej interesy danej osoby (posiadacza gospodarstwa) działalności rolniczej, mającej charakter pracy lub innych czynności wiążących się z prowadzeniem gospodarstwa.". Stan zdrowia męża nie pozwala na wykonywanie przez niego fizycznej pracy w gospodarstwie, co jednak nie stoi na przeszkodzie w prowadzeniu przez niego gospodarstwa przez podejmowanie decyzji co do sposobu jego prowadzenia i legitymuje go do składania wniosków o dopłaty bezpośrednie. Praca w gospodarstwie sprowadza się jedynie do zasiewów i zbiorów, czego można dokonywać korzystając okresowo z pomocy rodziny (syna), sąsiadów, czy pracy najemnej.

Wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła, że ustawodawca nie uzależnił możliwości przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od bierności zawodowej samej osoby z niepełnosprawnością, która pomimo że wymaga stałej pomocy w codziennych czynnościach samoobsługowych, jest w stanie wykonywać pracę (zazwyczaj intelektualną a nie fizyczną). Prawo do świadczenia pielęgnacyjnego jest przyznawane opiekunowi osoby z niepełnosprawnością, w związku z zaprzestaniem lub niepodejmowaniem przez tę osobę pracy, w związku z koniecznością sprawowania opieki.

Ponadto, organy nie określają, jaki charakter i zakres opieki jest wymagany przez osobę z niepełnosprawnością, ponieważ jest to wyznaczane orzeczeniem o niepełnosprawności wydawanym przez uprawnione organy. Z kolei, do organów administracji należy ustalenie, czy w okolicznościach danej sprawy, osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne znajduje się w kręgu podmiotów legitymowanych do uzyskania świadczenia i czy faktycznie sprawuje opiekę odpowiadającą warunkom określonym w orzeczeniu. W niniejszej sprawie sprawowanie opieki przez wnoszącą skargę kasacyjną nie zostało zakwestionowane przez organy. Poddano natomiast w wątpliwość to, czy mąż wnoszącej skargę kasacyjną takiej opieki wymaga. Tymczasem ani organ, ani sąd administracyjny nie mają wiadomości specjalistycznych, a orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, wydane przez wskazany organ, ma walor opinii biegłego.

Ponadto, nie można sztywno określić czynności dokonywanych w ramach opieki nad osobą z niepełnosprawnością. Istotą opieki jest jej stałość i ciągłość oraz zapewnienie zaspokojenia normalnych, codziennych potrzeb osoby, nad którą jest sprawowana oraz zapewnienie jej egzystencji, której bez pomocy osób trzecich nie jest w stanie sobie sama zapewnić. Nie oznacza to jednak zawsze i w każdej sytuacji konieczności całodobowego przebywania z taką osobą (tak WSA w Rzeszowie w wyroku z 3 lipca 2019 r. sygn. akt II SA/Rz 535/19).

Jak podkreśliła wnosząca skargę kasacyjną, odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r., organy ustaliły, że sprawuje ona opiekę nad mężem w sposób pełny, ale jednocześnie odmówiły przyznania jej świadczenia z uwagi na podleganie ubezpieczeniu społecznemu rolników w KRUS, jako domownikowi rolnika. Ciężar dowodu wykazania faktu zaprzestania działalności rolniczej ciąży na rolniku a środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest zgodnie z art. 17b ust. 2 u.ś.r., oświadczenie rolnika. Wnosząca skargę kasacyjną złożyła oświadczenie o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym. Po ustaleniu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego straci więc tytuł do podlegania ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia, w którym zaprzestała pracy w gospodarstwie (zgodnie z oświadczeniem).

W przypadku ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne przez osoby ubezpieczone w KRUS, do formalnego wykreślenia osoby uprawnionej do tego świadczenia dochodzi po powzięciu przez KRUS informacji o złożeniu przez ubezpieczonego ww. oświadczenia o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie i potwierdzeniu jego prawdziwości decyzją przyznającą prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Tak więc, wnosząca skargę kasacyjną powinna zostać wyłączona z ubezpieczenie społecznego rolników na skutek nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ze skutkiem od dnia zaprzestania pracy w gospodarstwie, a nie przed złożeniem wniosku o ustalenie prawa do tego świadczenia. Wymaganie pozbycia się jedynego tytułu do ubezpieczenia społecznego (w tym ubezpieczenia zdrowotnego) w toku postępowania, bez żadnej pewności uzyskania prawa do tego świadczenia, jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Wnosząca skargę kasacyjną podkreśliła, że organy nie kwestionują faktu złożenia przez nią oświadczenia o zaprzestaniu pracy w gospodarstwie rolnym, ani nie zaprzeczają jego treści. Co więcej, ustalenia poczynione przez organy podczas wywiadu środowiskowego, w pełni potwierdzają jej pełne zaangażowanie w opiekę nad mężem.

Dlatego też, należy uznać, że wnosząca skargę kasacyjną spełnia wszystkie przesłanki uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego.

Nie wniesiono odpowiedzi na skargę kasacyjną.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Na wstępie należy podać, że sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", ponieważ skarżący kasacyjnie zrzekł się rozprawy, a druga strona, w terminie czternastu dni od dnia doręczenia skargi kasacyjnej, nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Zgodnie z art. 183 § 1 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 P.p.s.a. Z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 P.p.s.a.), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 P.p.s.a.).

Jak wynikało z bezspornych ustaleń zawartych w zaskarżonym wyroku, Burmistrz X. odmówił A. A. przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawnym mężem B. B.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Tarnowie, po rozpoznaniu odwołania A. A., decyzją z 20 października 2021 r. nr SKO.NP/4115/393/2021 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji.

Kolegium ustaliło, że mąż skarżącej (ur. 1948 r.), legitymował się orzeczeniem Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tarnowie z 11 lutego 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe ze stwierdzeniem, że nie da się ustalić od kiedy niepełnosprawność istnieje, natomiast orzeczony jej stopień datuje się od 14 stycznia 2021 r. We wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżąca oświadczyła, że od 1 stycznia 2021 r. zaprzestała prowadzenia bądź pracy w gospodarstwie rolnym, natomiast pełnomocnik skarżącej wskazał, że skarżąca aktualnie podlega ubezpieczeniom społecznym rolników i opłaca składki w KRUS. W oparciu o zaświadczenie wystawione 23 lipca 2021 r. przez KRUS Placówkę Terenową w Tarnowie ustalono nadto, że skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy jako rolnik od 1 listopada 2000 r. do chwili obecnej. Z kolei na podstawie informacji uzyskanej z Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa organ ustalił, że mąż skarżącej jest zarejestrowany jako producent rolny i w latach 2005-2020 pobierał dopłaty w ramach systemu wsparcia bezpośredniego, a zatem z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego. Ostatni wniosek złożył w roku 2021, który jest w trakcie kontroli administracyjnej. Oznacza to, że skarżąca nie zaprzestała z dniem 1 stycznia 2021 r. pracy w gospodarstwie rolnym, ponieważ przyjmując, że jej mąż z uwagi na posiadane schorzenia nie może wykonywać bezpośrednio prac w tymże gospodarstwie, a jedynie nim zarządzać jako właściciel, to prace w nim musiała kontynuować skarżąca, skoro został zgłoszony wniosek o dopłaty za 2021 r. Tym samym skarżąca nie wykazała, aby zakres sprawowanej opieki nad mężem uniemożliwiał jej w sposób zupełny wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, nawet w niewielkim wymiarze czasowym.

Kolegium uznało więc, że opieka sprawowana przez skarżącą nie jest i nie musi być świadczona ciągle w sposób nieprzerwany, wyłączający możliwość podjęcia przez nią zatrudnienia lub pracy w gospodarstwie rolnym w takim wymiarze i zakresie, który umożliwi jej codzienne wykonywanie niezbędnych czynności opiekuńczych wobec męża.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie uznał skargę A. A. za niezasadną. Sąd uznał, że organy nie naruszyły prawa skoro skarżąca i jej mąż nadal w rzeczywistości pracują w gospodarstwie rolnym.

Skarga kasacyjna wniesiona w niniejszej sprawie została oparta wyłącznie na podstawie kasacyjnej określonej w art. 174 pkt 1 P.p.s.a., tj. na zarzucie naruszenia prawa materialnego - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez błędną wykładnię i art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r. przez niezastosowanie.

Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji.

Jednym z zasadniczych warunków przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest więc, by osoba ubiegająca się o jego przyznanie sprawowała stałą lub długotrwałą opiekę nad osobą niepełnosprawną, a jednocześnie opieka ta musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zarobkowej. Nie można nie zauważyć, że nie w każdym przypadku zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego możliwe będzie przyznanie świadczenia, ale tylko w takim, w którym celem zaprzestania jest sprawowanie opieki. Z tego też względu związek pomiędzy zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaną opieką musi być bezpośredni. W sytuacji, gdy opieka nie nosi cech stałej lub długotrwałej taki związek przyczynowo-skutkowy między koniecznością zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego a opieką nie istnieje. W postępowaniu administracyjnym konieczne jest zatem ustalenie związku między zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnoprawną, w tym ustalenie wymiaru opieki w kontekście braku możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. Przy czym związek między zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. W każdej sprawie właściwy organ musi więc dokonać dogłębnej oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. Pod pojęciem opieki stałej należy rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, stałą gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Jak wskazuje się w orzecznictwie, świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym małżonkiem, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku małżonków względem siebie, lecz za faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego z powodu konieczności sprawowania tej opieki (wyrok NSA z 24 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 351/21, jeżeli nie zaznaczono inaczej, wszystkie orzeczenia sądów administracyjnych cytowane w tym wyroku są dostępne w internetowej Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych - http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (zob. np. wyrok NSA z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1148/20 i wyrok NSA z 5 czerwca 2012 r. sygn. akt I OSK 2454/11). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (zob. wyrok NSA z 2 lutego 2017 r. sygn. akt I OSK 2729/16).

Reasumując, należy podkreślić, że legitymowanie się przez osobę wymagającą opieki orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności nie może wykluczać możliwości wywodzenia braku związku przyczynowego z zakresem faktycznie sprawowanej opieki nad tą osobą.

W skardze kasacyjnej zarzucono Sądowi I instancji dokonanie błędnej wykładni przez przyjęcie sposobu rozumienia normy prawnej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., który opiera się na kwestionowaniu zakresu opieki nad osobą z niepełnosprawnością jedynie na okoliczności formalnego prowadzenie przez męża skarżącej gospodarstwa rolnego, a tym samym na zaniechaniu dokonania wykładni systemowej i celowościowej, co w konsekwencji spowodowało niewłaściwe przyjęcie przez organ, że brak jest związku pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez wnoszącą skargę kasacyjną (rezygnacją z pracy w gospodarstwie rolnym) a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem.

Odwołując się do uzasadnienia zaskarżonego wyroku należy podzielić stanowisko skargi kasacyjnej, że w istocie trzeba przyjąć, że Sąd I instancji jako powód zaaprobowania decyzji odmownej uznał, że istnieje zależność miedzy przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego i biernością zawodową osoby niepełnosprawnej wymagającej opieki. Tym niemniej w okolicznościach rozpoznawanie sprawy kontrolowanie prawidłowości wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. we wskazanym w skardze kasacyjnej kierunku jest indyferentne prawnie dla wyniku tej sprawy, skoro Sąd I instancji prawidłowo oddalił skargę. Zgodnie bowiem z art. 184 in fine P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny oddala skargę kasacyjną także w sytuacji, gdy zaskarżone orzeczenie mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w rozpoznawanej sprawie prawidłowe było oddalenie skargi, skoro z akt administracyjnych sprawy jasno wynika, że organ odwoławczy prawidłowo przyjął, że musi istnieć związek przyczynowo-skutkowy pomiędzy brakiem podejmowania przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym a sprawowaniem przez nią opieki nad mężem. Z uzasadnienia zaskarżonej do Sądu I instancji decyzji wynika, że organ uznał, że przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. uzależnia przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego od istnienia relacji między zakresem sprawowanej opieki ustalonym w oparciu o wywiad środowiskowy a możliwością pracy w gospodarstwie rolnym. Organ podkreślił, że istotą przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z pracy w gospodarstwie rolnym spowodowana koniecznością sprawowania permanentnej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika też, że organ uznał, że niezależnie od prawnego wymogu złożenia przez skarżącą oświadczenia zgodnie z art. 17b ust. 2 u.ś.r., obowiązkiem organu jest ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego w sprawie o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego.

Ponadto, co istotne w kontekście postawienia Sądowi I instancji wyłącznie zarzutu naruszenia prawa materialnego konieczne jest zaznaczenie, że Naczelny Sąd Administracyjny był obowiązany przyjąć za w pełni miarodajny stan faktyczny przyjęty przez Sąd I instancji. Z tak przyjętych ustaleń stanu faktycznego, znajdujących potwierdzenie w aktach administracyjnych sprawy, wynika, że mąż skarżącej w latach 2005-2020 pobierał dopłaty jako producent rolny i kolejny wniosek złożył na rok 2021 (pismo ARiMR z 16 sierpnia 2021 r.). Wniosek o kolejną płatność został złożony nie wcześniej niż 15 marca 2021 r. (termin rozpoczęcia przyjmowania wniosków o płatności bezpośrednie), a więc po dacie uznania męża skarżącej za osobę o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie jest kwestionowana przez skarżącą ocena Sądu I instancji o prawidłowym ustaleniu organów, że mąż skarżącej nadal prowadzi gospodarstwo rolne, skoro są składane wnioski o dopłaty, a zgodnie z przepisami producent rolny oznacza rolnika prowadzącego działalność rolniczą (art. 3 pkt 3 lit. b ustawy z dnia 18 grudnia 2003 r. o krajowym systemie ewidencji producentów, ewidencji gospodarstw rolnych oraz ewidencji wniosków o przyznanie płatności, Dz. U. z 2022 r. poz. 203 ze zm. w związku z art. 3 pkt 1 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2021/2115 z dnia 2 grudnia 2021 r., Dz.U.UE.L.2021.435.1). Skarżąca kasacyjnie nie kwestionuje też, co jest kluczowe w niniejszej sprawie, dokonanej przez Kolegium oceny wskazanych okoliczności, która doprowadziła organy do wniosku, że skarżąca nie zaprzestała z dniem 1 stycznia 2021 r. pracy w gospodarstwie rolnym, ponieważ przyjmując, że jej mąż z uwagi na posiadane schorzenia nie może wykonywać bezpośrednio prac w tym gospodarstwie, a jedynie może nim zarządzać jako właściciel, to prace w nim musiała kontynuować skarżąca, skoro został zgłoszony wniosek o dopłaty za 2021 r.

W tym kontekście konieczne jest zwrócenie uwagi, że z orzeczenia Powiatowego Zespołu Do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w Tarnowie z 11 lutego 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności na stałe wynika, że B. B. jest osobą niezdolną do pracy. Wobec tego, zasadnie organ odwoławczy przyjął, że skoro działalność rolnicza w gospodarstwie skarżącej i jej męża jest prowadzona, o czym świadczą złożone wnioski o przyznanie dopłat, a mąż skarżącej jest osobą niezdolną do pracy, to prace w gospodarstwie rolnym prowadziła skarżąca. Wniosek ten znajduje potwierdzenie w materiale dowodowym sprawy, z którego wynika, że skarżąca została wezwana m.in. o wskazanie: "kto począwszy od 01-01-2021 r. zajmuje się gospodarstwem rolnym, czy zostało ono wydzierżawione innej osobie jeżeli tak jako dowód należy przedstawić umowę dzierżawy, jeżeli zostało przekazane członkowi rodziny jako dowód należy przedstawić akt notarialny lub też jeżeli gospodarstwo pozostaje nieuprawiane – stosowne oświadczenie w tym temacie" (k. 19 akt administracyjnych). W odpowiedzi na wezwanie pełnomocniczka skarżącej w piśmie z 12 sierpnia 2021 r. wskazała, że "W związku ze sprawowaniem opieki nad Mężem, Wnioskodawczyni musiała zaprzestać wykonywania prac w gospodarstwie. Od 01.01.2021 r. nikt nie wykonuje prac w gospodarstwie rolnym" (k.25 str. 2 akt administracyjnych).

Ustalenia faktyczne w powyższym zakresie ani ocena materiału dowodowego sprawy nie zostały zakwestionowane przez skarżącą kasacyjnie. Oznacza to, że Naczelny Sąd Administracyjny obowiązany był przyjąć - wbrew temu co oświadczyła skarżąca - że prawidłowe są ustalenia organów, że nie zaprzestała ona z dniem 1 stycznia 2021 r. pracy w gospodarstwie rolnym. Oznacza to także, że dla niniejszej sprawy nie mogły mieć decydującego znaczenia okoliczności dotyczące tego, czy skarżąca wykazała, aby zakres sprawowanej opieki nad mężem uniemożliwiał jej w sposób zupełny wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym.

Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r dotyczący oparcia przez Sąd I instancji rozstrzygnięcia na nieuzasadnionym domniemaniu o niezaprzestaniu przez skarżącą pracy w gospodarstwie rolnym wywiedzionym jedynie z faktu podlegania skarżącej ubezpieczeniu społecznemu w KRUS, pomimo spełniania przez skarżącą przesłanki faktycznego zaprzestania pracy w gospodarstwie rolnym potwierdzonej stosownym oświadczeniem (s. 6 uzasadnienia skargi kasacyjnej).

W myśl art. 17b ust. 1 pkt 2 u.ś.r. w przypadku, gdy o świadczenia, o których mowa w art. 16a i art. 17 ubiegają się rolnicy, małżonkowie rolników bądź domownicy, świadczenia te przysługują odpowiednio małżonkom rolników lub domownikom w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego albo wykonywania przez nich pracy w gospodarstwie rolnym.

Mając na uwadze sposób sformułowania powyższego zarzutu naruszenia prawa materialnego, konieczne jest jeszcze wskazanie, że w rzeczywistości zatem zarzut ten zmierza do zakwestionowania prawidłowości oceny stanu faktycznego sprawy. Argumentacja skarżącej kasacyjnie wprost odnosi się do oceny okoliczności sprawy i elementów stanu faktycznego. W związku z tym należy podkreślić, że ocena zasadności zarzutu naruszenia prawa materialnego może być dokonana wyłącznie na podstawie ustalonego w sprawie stanu faktycznego, nie zaś na podstawie stanu faktycznego, który skarżący uznaje za prawidłowy (por. wyrok NSA z 13 sierpnia 2013 r. sygn. akt II GSK 717/12, wyrok NSA z 4 lipca 2013 r. sygn. akt I GSK 934/12). Niedopuszczalne jest zastępowanie zarzutu naruszenia przepisów postępowania, zarzutem naruszenia prawa materialnego i za jego pomocą kwestionowanie ustaleń faktycznych. Kwestionując ocenę stanu faktycznego nie można skutecznie powoływać się na zarzut niewłaściwego zastosowania lub niezastosowania prawa materialnego, również w wyniku jego błędnej wykładni, o ile równocześnie nie zostaną także skutecznie, tj. w ramach drugiej podstawy kasacyjnej, zakwestionowane ustalenia faktyczne, na których oparto skarżone rozstrzygnięcie (zob. wyrok NSA z 31 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 1171/12). Próba zwalczenia ustaleń faktycznych poczynionych przez sąd pierwszej instancji nie może nastąpić przez zarzut naruszenia prawa materialnego (zob. wyrok NSA z 29 stycznia 2013 r. sygn. akt I OSK 2747/12, wyrok NSA z 6 marca 2013 r. sygn. akt II GSK 2327/11). Jeżeli skarżąca uważa, że ustalenia faktyczne są błędne, to zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędne zastosowanie jest co najmniej przedwczesny. Błędne zastosowanie (bądź niezastosowanie) przepisów materialnoprawnych zasadniczo każdorazowo pozostaje w ścisłym związku z ustaleniami stanu faktycznego sprawy i może być wykazane pod warunkiem wcześniejszego obalenia tych ustaleń, czy też szerzej - dowiedzenia ich wadliwości (por. wyrok NSA z 4 lipca 2013 r. sygn. akt I FSK 1092/12, wyrok NSA z 1 grudnia 2010 r. sygn. akt II FSK 1506/09, wyroki NSA z 11 października 2012 r. sygn. akt I FSK 1972/11, z 3 listopada 2011 r. sygn. akt I FSK 2071/09).

Mając zaś na uwadze argumentację przytoczoną w uzasadnieniu tego zarzutu, wskazującą na zwalczanie stanowiska Sądu I instancji dotyczącego możliwości wykazania okoliczności zrezygnowania z prowadzenia gospodarstwa rolnego w oparciu o fakt podlegania przez skarżącą ubezpieczeniu społecznemu rolników KRUS, to należałoby przyjąć, że w istocie skarżąca kasacyjnie zwalcza przyjętą przez Sąd I instancji wykładnię przepisu dotyczącego sposobu potwierdzenia zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestania wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym. Wymagałoby to jednak postawienia zarzutu naruszenia art. 17b ust. 2 u.ś.r, zgodnie z którym zaprzestanie prowadzenia gospodarstwa rolnego lub zaprzestanie wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym, o których mowa w ust. 1, potwierdza się stosownym oświadczeniem złożonym pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.". Klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. W skardze kasacyjnej takiego zarzutu zaś nie postawiono.

Trzeba wskazać, że ciężar udowodnienia faktu zaprzestania działalności rolniczej spoczywa na osobie wnioskującej o przyznanie jej świadczenia. Wskazane oświadczenie stanowi dowód na tę okoliczność, podlegający ocenie na zasadach ogólnych (wyrok NSA z 20 lipca 2023 r. sygn. akt I OSK 1073/21). Trafnie przy tym zauważa skarżąca kasacyjnie, że prawo nie przewiduje innych dokumentów wskazujących na rezygnację z aktywności zawodowej, tak jak w przypadku osób rezygnujących z zatrudnienia na podstawie stosunku pracy. Ułatwienie dowodowe nie oznacza jednak, że oświadczenie rolnika nie podlega weryfikacji przez organ orzekający w sprawie świadczenia pielęgnacyjnego. Takie założenie byłoby sprzeczne z podstawowym obowiązkiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej (por. wyrok NSA z 30 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1273/20).

Skarga kasacyjna nie zawiera więc usprawiedliwionych podstaw i z tego względu Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną na podstawie art. 184 P.p.s.a. Uzasadnienie wyroku zostało sporządzone zgodnie z art. 193 in fine P.p.s.a.