Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Alicja Plucińska-Filipowicz Sędziowie Sędzia NSA Wiesław Kisiel ( spr. ) Sędzia NSA Joanna Runge-Lissowska Protokolant Kamil Buliński po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2010 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Stowarzyszenia [...] w Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 25 listopada 2008 r. sygn. akt II SA/Lu 524/08 w sprawie ze skargi Z. J. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia decyzji o przyznaniu uprawnień kombatanckich I. uchyla zaskarżony wyrok, II. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] kwietnia 2008r. nr [...], III. zasądza od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz Stowarzyszenia [...], kwotę 400 (czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

1. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 25 listopada 2008 r., II SA/Lu 524/08, oddalił skargę Z. J. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] maja 2008 r., nr [...], w przedmiocie uchylenia decyzji o przyznaniu uprawnień kombatanckich. Wyrok ten został wydany w następującym stanie sprawy:

a) Z. L. wystąpiła z wnioskiem o przyznanie uprawnień kombatanckich z tytułu przebywania w lipcu 1943 r. w hitlerowskim obozie w Zwierzyńcu. Na potwierdzenie powyższego faktu przedstawiła oświadczenia świadków S. R. i K. M.

Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (powoływany w dalszym ciągu niniejszego uzasadnienia jako "Kierownik Urzędu") decyzją z dnia [...] kwietnia 2002, nr [...] przyznał Z. L. uprawnienia kombatanckie.

b) Kierownik Urzędu po ponownej analizie akt sprawy stwierdził, że zachodzi przypuszczenie, że powyższa decyzja została wydana na podstawie fałszywych dowodów. Z tych względów postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2005 r. wznowił postępowanie zakończone ostateczną decyzją z dnia [...] kwietnia 2002 r. Natomiast decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r., nr [...], Kierownik Urzędu uchylił własną decyzję z dnia [...] kwietnia 2002 r. i tym razem odmówił Z. L. przyznania uprawnień kombatanckich z wnioskowanego tytułu.

c) Kierownik Urzędu decyzją z dnia [...] maja 2008 r., nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] kwietnia 2008 r.

Zasada trwałości decyzji ostatecznych (art.16 § 1 K.p.a.) nie wyklucza możliwości wzruszenia decyzji, jeżeli wystąpi przesłanka m.in. z art.145 § 1 pkt 1 K.p.a. W ocenie Kierownika Urzędu materiał dowodowy zgromadzony we wznowionym postępowaniu nie potwierdza, żeby strona podlegała represjom określonym w art.4 ust.1 pkt 1 lit.c ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (tekst jednolity Dz.U. z 2002, nr 42, poz.371 powoływana w dalszym ciągu niniejszego uzasadnienia jako "ustawa o kombatantach"), co uzasadniało zastosowanie art.145 § 1 pkt 1 K.p.a.

Prawidłowo ustalono, że oświadczenia świadków S. R. i K. M. nie są wiarygodne. Świadkowie przesłuchani przez organ nie potwierdzili treści oświadczeń pisemnych złożonych do akt sprawy, zeznając iż w ogóle nie znają Z. J. L.. Z uzasadnienia postanowienia o umorzeniu śledztwa (sprawa 3 Ds.: [...] Prokuratury Rejonowej w Zamościu) wynika, że podpis "K. M." złożony na oświadczeniu z dnia 12 listopada 2001 r. nie został nakreślony przez K. M. - nie jest jednak możliwe ustalenie przez kogo został nakreślony. Świadek S. R. zeznał, że podpisał oświadczenie dla Z. L., jednak nie pamiętał czy przebywał z nią wspólnie w obozie. W ocenie organu trudno więc uznać za wiarygodne oświadczenia świadka, który pouczony o odpowiedzialności karnej za zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy, za każdym razem składa zupełnie odmienne w swej treści zeznania.

Z. L. przesłuchana w charakterze świadka zeznała, że do wniosku o przyznanie uprawnień kombatanckich nie dołączała oświadczeń powyższych świadków, jak również nigdy nie prosiła ich o podpisanie dla niej oświadczeń.

W aktach sprawy brak jest jakichkolwiek dowodów potwierdzających pobyt strony w obozie hitlerowskim w Zwierzyńcu.

d) W skardze Z. L. zarzuciła zaskarżonej decyzji rażące naruszenie prawa przez jego niewłaściwą interpretację. Podniosła, że nie zgłaszała świadków potwierdzających jej pobyt w hitlerowskim obozie w Zwierzyńcu lecz tylko napisała życiorys, co wynika z jej zeznania złożonego w prokuraturze. Prokurator postanowieniem z dnia 30 lipca 2007 r. umorzył postępowanie z uwagi na brak danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie popełnienia przestępstwa. Uchylenie prawomocnej decyzji ostatecznej narusza zasadę trwałości decyzji i godzi w słuszny interes strony.

Ponadto siostra Z. L., która miała przebywać także w tym obozie, otrzymała uprawnienia kombatanckie również z tego właśnie tytułu, co miało prawdopodobnie wynikać z listy dzieci uwolnionych z tego obozu w 1943 r., a posiadanej przez Urząd Gminy w Zwierzyńcu.

Udział w postępowaniu sądowym zgłosiło Stowarzyszenie [...], które przyłączyło się do skargi.

2. Wyrokiem z dnia 25 listopada 2008 r., II SA/Lu 524/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę Z. J. L. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie z dnia [...] maja 2008 r., nr [...].

W ocenie Sądu I. instancji istotne dla sprawy okoliczności faktyczne, na podstawie których skarżąca uzyskała uprawnienia kombatanckie (art.4 ust.1 pkt 1 lit.c ustawy o kombatantach), zostały ustalone w oparciu o fałszywe dowody. Wynikało to z następujących przesłanek.

Po pierwsze, świadek K. M., przesłuchany przed Urzędem Miejskim w Zwierzyńcu w dniu 11 sierpnia 2005 r. zeznał "nie znam Z. L. z d. Ł. ur. w K.. (..) Nie składałem oświadczenia dla tej pani (..) podpis pod oświadczeniem jest podobny do mojego, ale ja go nie podpisywałem". Natomiast S. R. zeznał po okazaniu zdjęcia Z. L., "że nie rozpoznaję tej osoby jak i nie widziałem jej w obozie. W pamięci nie utkwiła mi żadna osoba z miejscowości K. (..). Nie pamiętam czy składałem jej oświadczenie. Trudno powiedzieć czy potwierdzam treść oświadczenia". Z tych względów słusznie organ orzekający odmówił wiarygodności ich pisemnym oświadczeniom złożonym do akt sprawy. Ponadto, Z. L. na okoliczność pobytu w obozie nie przedstawiła innych oświadczeń świadków.

Po drugie, podczas postępowania prowadzonego przez Prokuraturę Rejonową w Zamościu biegły ustalił, że oświadczenie K. M. zostało sfałszowane, natomiast przesłuchiwany w charakterze świadka S. R. potwierdził wcześniejsze zeznania, że nie pamięta czy przebywał wspólnie ze stroną w obozie.

Po trzecie, przed Prokuraturą w Zamościu została przesłuchana także Z. L., która zeznała, że ubiegając się o uzyskanie uprawnień kombatanckich, nie dołączyła do swojego wniosku żadnych oświadczeń świadków oraz nigdy nie prosiła S. R., ani K. M. o podpisanie dla niej oświadczenia.

Z. L. otrzymała uprawnienia kombatanckie na podstawie stanu faktycznego ustalonego w oparciu o fałszywe dowody, dlatego też organ prawidłowo orzekł, że wystąpiły w tej sprawie przesłanki z art.145 § 1 pkt 1 K.p.a. Ponadto, skarżąca oświadczyła, że nigdy nie załączała jak i nie prosiła o złożenie dla niej oświadczeń powyższych dwóch świadków. Natomiast inne dowody z dokumentów, o które wystąpił Kierownik Urzędu do IPN w Lublinie, także nie potwierdziły wnioskowanych uprzednio przez Z. L. okoliczności faktycznych, w oparciu, o które uzyskała uprawnienia kombatanckie.

3. Stowarzyszenie [...] w skardze kasacyjnej wniosło o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i umorzenie postępowania w sprawie, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I. instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania wg norm prawem przepisanych.

Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik postępowania, a w szczególności:

art.7 K.p.a. poprzez zaniechanie obowiązku wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i załatwienia sprawy z uwzględnieniem słusznego interesu strony,

art.9 K.p.a. poprzez zaniechanie obowiązku rzetelnego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych mających mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego,

art.10 K.p.a. poprzez przeprowadzenia postępowania dowodowego bez udziału strony i uczestnika w tym postępowaniu co uniemożliwiło uczestnikom postępowania wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszenia żądań,

art.79 K.p.a. poprzez nie zawiadomienie strony i uczestnika postępowania o miejscu i terminie przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków,

art.81 K.p.a. poprzez uniemożliwienie stronie wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów,

art.77 K.p.a. poprzez naruszenie nakazu wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego,

Z. L. nie została zawiadomiona o terminie przesłuchania świadków K. M. i S. R., czym naruszono art.79 K.p.a. Ponadto K. M. przesłuchany został w Urzędzie Gminy Zwierzyniec w dniu 11 sierpnia 2005 r., przed wydaniem przez Kierownika Urzędu postanowienia o wznowieniu postępowania tj. przed formalnym wszczęciem postępowania w sprawie. Złożone przez K. M. zeznania, które stały się podstawą do wznowienia postępowania w sprawie na podstawie art.145 § 1 pkt 1 K.p.a., nie są dowodem przeprowadzonym w toku postępowania.

Przeprowadzony przed wszczęciem postępowania wznowieniowego i bez udziału strony dowód nie może być dowodem w sprawie również z tego powodu, że z naruszeniem art.10 § 1 K.p.a. strona pozbawiona została ustawowego prawa do zadawania pytań świadkom, zgłaszania uwag.

Sąd I. instancji pominął te okoliczności oraz fakt, że zgodnie z art.81 K.p.a. okoliczność faktyczną uznaje się za udowodnioną, jeżeli strona miała możliwość wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów. Zignorowanie praw strony spowodowało, że stan faktyczny sprawy nie został w sposób rzetelny ustalony, co stanowi naruszenie art.77 § 1 K.p.a.

Zawarte w decyzji Kierownika Urzędu i zaskarżonym wyroku stwierdzenie, że "Z. L. na okoliczność pobytu w obozie nie przedstawiła innych oświadczeń świadków" nie może potwierdzać zasadności stanowiska Sądu o odmowie przyznania jej praw kombatantów. Stronie nie były znane dowody przeprowadzone w ramach karnego postępowania przygotowawczego i nie mogła się odnieść do zgromadzonych w tym postępowaniu dowodów (powołanie się na opinię biegłego, co do autentyczności podpisu świadka K. M.).

Kierownik Urzędu postanowieniem z dnia 23 sierpnia 2005 r. wznowił postępowanie w sprawie przyznania Z. J. L. uprawnień kombatanckich. Postanowieniem z dnia [...] września 2005 r. postępowanie w sprawie zostało zawieszone na podstawie art.97 § i pkt. 4 K.p.a. Po umorzeniu przez Prokuraturę Rejonową w Zamościu śledztwa w sprawie sfałszowania dowodów, Kierownik Urzędu postanowieniem z dnia [...] września 2007 r. uchylił postanowienie z dnia [...] września 2005 r. umorzył postępowanie administracyjne. W sytuacji, gdy śledztwo toczące się w Prokuraturze Rejonowej w Zamościu zostało umorzone, a z postanowienia Kierownika Urzędu wynikało, że postępowanie administracyjne również - strona nie będąc informowana przez organ administracyjny o podejmowanych czynnościach - pozostawała w przekonaniu, że nie toczy się żadne postępowanie związane z przyznanymi jej prawomocną decyzją z dnia [...] kwietnia 2002 r. uprawnieniami kombatanckimi.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

A. Wznowione postępowanie podlega tym samym rygorom proceduralnym co postępowanie prowadzone po raz pierwszy w sprawie. Jest to reguła tym bardziej istotna, że wznowienie następuje celem poprawnego przeprowadzenia tej części postępowania, co do której istnieją uzasadnione przypuszczenie że odbyło się z naruszenie przepisów procedury administracyjnej.

Powodem negatywnych decyzji Kierownika Urzędu, wydanych po wznowieniu przezeń postępowania, było uznanie za fałszywe zeznań S. R. i K. M., złożonych w dniu 12 listopada 2001 r. Dokonując takiej oceny organ administracyjny naruszył podstawowe zasady procedury administracyjnej.

Organ administracyjny wydający decyzję wykonuje czynności dowodowe po wszczęciu postępowania "Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem." (art.75 § 1 zd. 1 oraz art.77 § 1 K.p.a.). Tymczasem ponowne przesłuchanie S. R. i K. M. przez organ administracyjny miało miejsce przed wydaniem postanowienia o wznowieniu postępowania.

Czynności dowodowe podejmowane są z udziałem strony (art.79 K.p.a.). Skoro świadków przesłuchano przed wznowieniem postępowania, to tym bardziej nie można mówić o zagwarantowaniu stronie prawa do udziału w tym przesłuchaniu.

Przed wydaniem decyzji organ winien umożliwić zapoznanie się z materiałem dowodowym celem ustosunkowania się do tego materiału i ewentualnego złożenia wniosków dowodowych. Okoliczność faktyczna może być uznana za udowodnioną, jeżeli strona miała możność wypowiedzenia się co do przeprowadzonych dowodów (art.81 K.p.a.). Organ administracyjny nie wykazał, aby przestrzegał tej istotnej reguły procesowej.

Zeznania S. R. i K. M. uznane zostały za fałszywe na podstawie uzasadnienia postanowienia prokuratorskiego o umorzeniu postępowania. Nie jest to miarodajna przesłanka stwierdzenia fałszywości zeznań w rozumieniu art.145 §1 pkt 1 K.p.a. Na podstawie dokumentacji przedłożonej Sądowi można jedynie nabrać przekonania, że świadkowie mają trudności w odtworzeniu zdarzeń sprzed 60 lat, a przeżycia wojenne i podeszły wiek każą zachować daleko posuniętą ostrożność w ocenie rozbieżności ich kolejnych zeznań.

Ponadto postanowienie o umorzeniu przez prokuratora postępowania przygotowawczego jest jedynie kolejnym dowodem w sprawie, a nie — orzeczeniem właściwego organu o sfałszowaniu dowodu, wykorzystanego przez organ administracyjny.

Akceptując taki sposób procedowania i załatwiania decyzją sprawy Z. J. L. Sąd I instancji zaakceptował nieprawidłową interpretację przez organ administracyjny art.145 § 1 pkt 1 K.p.a. Dlatego Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że przesłanką wydania nieprawidłowego wyroku przez Sąd I instancji nie było naruszenie procedury sądowoadministracyjnej. Dlatego nie było przeszkód do rozpoznania przez Naczelny Sąd Administracyjny w trybie art.188 P.p.s.a. skargi wniesionej do Sądu I instancji.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art.185 § 1 w związku z art.188 i art.193 oraz art.145 § 1 pkt 1 lit.c P.p.s.a.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art.203 pkt 1 w związku z art.193 oraz art. 200 P.p.s.a.