II SA/Wa 2391/23 - Wyrok

Data orzeczenia	2024-08-29	
Data wpływu	2023-12-27	
Sąd	Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie	
Sędziowie	Iwona Maciejuk /przewodniczący sprawozdawca/
Joanna Kube
Sławomir Antoniuk	
Symbol z opisem	650  Sprawy świadczeń społecznych w drodze wyjątku	
Hasła tematyczne	Ubezpieczenie społeczne	
Skarżony organ	Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych/ZUS	
Treść wyniku	Oddalono skargę	
Powołane przepisy	Dz.U. 2024 nr 0 poz 935; art. 151; Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j.)
Dz.U. 2022 nr 0 poz 504; art. 83; Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.)	
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Iwona Maciejuk (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, , Protokolant starszy specjalista Bogumiła Kobierska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 sierpnia 2024 r. sprawy ze skargi E. B. opiekuna prawnego I. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę.	
Uzasadnienie
Prezes ZUS decyzją z dnia [....] czerwca 2023 r. nr [...] po rozpatrzeniu wniosku E. B. – opiekuna prawnego I. B., odmówił I. B. przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Organ wskazał, że z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że I. B. stała się całkowicie niezdolna do pracy w wieku 26 lat. Na przestrzeni 28 lat życia zamiast 4 lat łącznych okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym udowodniono tylko 1 rok, 7 miesięcy i 9 dni tych okresów. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych.

Organ podał, że zgodnie z art. 58 ust. 3 w/w ustawy, warunek posiadania wymaganego okresu ubezpieczenia uważa się za spełniony, gdy ubezpieczony został zgłoszony do ubezpieczenia przed ukończeniem 18 lat albo w ciągu 6 miesięcy po ukończeniu nauki w szkole ponadpodstawowej, ponadgimnazjalnej lub w szkole wyższej oraz do dnia powstania niezdolności do pracy miał bez przerwy lub z przerwami nieprzekraczającymi 6 miesięcy, okresy składkowe i nieskładkowe. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że w dniu 17 września 2020 r. I. B. ukończyła studia, natomiast pierwsze objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi po zakończeniu nauki nastąpiło w dniu 27.07.2021 r. tj. po upływie 10 miesięcy i 10 dni.

Zdaniem organu w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem do dnia [...].07.2021 r. wobec I. B. nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych.

Organ wskazał, że przez szczególne okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę w kontynuowaniu ubezpieczenia.

Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna I. B. Wykazany dochód przypadający na jednego członka rodziny nie wskazuje aby I. B. pozostawała bez niezbędnych środków utrzymania.

We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazano m.in., że I. B. ukończyła studia wyższe na kierunku ekonomia [...] września 2020 r. Następnie po ukończonych studiach szukała pracy w swoim zawodzie. Początkowo robiła to na "własną rękę" wysyłając CV do różnych firm a także brała udział w rozmowach kwalifikacyjnych. Niestety, po niepowodzeniach w indywidulanym szukaniu pracy postanowiła się zgłosić do Powiatowego Urzędu Pracy, aby zwiększyć swoje możliwości na znalezienie pracy. Powiatowy Urząd Pracy zarejestrował I. B. jako osobę bezrobotną a także pomógł jej w znalezieniu pracy. I. B. była zarejestrowana jako bezrobotna od dnia 1 lutego 2021 r. do 26 lipca 2021 r. W tym okresie trwało intensywne poszukiwanie pracy, aż wreszcie udało się znaleźć pracę dla I. B. zgodnie z jej kwalifikacjami zawodowymi, czego konsekwencją było zatrudnienie na umowę jako pracownik biurowy w firmie transportowej od 27 lipca 2021 r.

Podkreślono, że okres przełomu roku 2020 a następnie rok 2021 to okres pandemii, gdzie wielu pracodawców nie decydowało się na zatrudnianie nowych osób. Jest to stan wyjątkowy, nadzwyczajny, gdzie wielu przedsiębiorców w tym okresie decydowało się na zwolnienia osób niż na ich zatrudnienie. Wskazano, iż nie można zgodzić się z organem, że w tym czasie nie istniały przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Wprawdzie większe zdrowotne przeszkody nie istniały, to istniały problemy w znalezieniu pracy z uwagi na sytuację na rynku oraz występującą pandemię. Rynek pracy dla osób świeżo po studiach jest niewątpliwie trudny, ale I. B. podjęła stosowne działania, które pozwoliły jej podjąć zatrudnienie 27 lipca 2021 r. Strona powołała wyrok NSA III OSK 1001/22 z dnia 25 kwietnia 2023 r. Podniesiono, że w zaistniałym stanie faktycznym I. B. wykazała wolę podejmowania pracy. Początkowo robiła to indywidualnie a następnie przez Powiatowy Urząd Pracy, by finalnie znaleźć pracę w dniu 27 lipca 2021 r. Zatem ubezpieczona wbrew twierdzeniu organu rentowego wykazała wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jej woli okoliczności, nie spełnia ona wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. I. B. nie mogła w żaden sposób przewidzieć, że trzeciego dnia po rozpoczęciu pracy ulegnie wypadkowi komunikacyjnemu. Nie ulega wątpliwości, że praca którą zaczęła 27 lipca 2021 r. stanowiło źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Na skutek wypadku komunikacyjnego w trzecim dniu pracy, czyli 30 lipca 2021 r. do dnia dzisiejszego I. B. jest w dramatycznej sytuacji zdrowotnej i materialnej. Nie można więc zgodzić się z organem rentowym, że w sprawie nie ma nadzwyczajnej sytuacji. Tą nadzwyczajną sytuację jest także zdarzenie losowe w postaci wypadku, którego nikt nie jest w stanie przewidzieć. Obecny stan zdrowia w opinii w szczególności lekarskiej nie daje rokowań, aby w przyszłości I. B. mogła w jakikolwiek sposób pracować a tym samym kontynuować ubezpieczenie i wypracować odpowiednie okresy składkowe.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] października 2023 r. nr [...], po ponownym rozpatrzeniu sprawy utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania świadczenia.

W uzasadnieniu organ przywołał art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r. poz. 1251). Wskazał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku wymaga spełnienia wszystkich warunków określonych w powołanym przepisie prawa, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Za szczególną okoliczność, na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, uważa się tylko zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Dodatkowo trzeba wskazać, że okolicznością szczególną może być jedynie zdarzenie lub trwały stan o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli danej osoby.

Prezes ZUS po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których I. B. nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Nie wykazała ona, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które nie miała wpływu.

Organ wskazał, że z akt sprawy wynika, iż zamiast 4 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych, do powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 26 lat, skarżąca udokumentowała 1 rok, 7 miesięcy i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Okresy nieskładkowe zostały ograniczone do 1/3 udowodnionych okresów składkowych. Przy ustalaniu prawa do świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej brany jest pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni całego życia pracownika. Okres ten powinien być adekwatny do jego wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia winno wynikać ze szczególnych okoliczności niezależnych od ubezpieczonego i niemożliwych do pokonania (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 lutego 2012 r., sygnatura akt II SA/Wa 79/12 - dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe tylko wtedy, gdy do wymaganego okresu ubezpieczenia brakuje niewielki okres, który dodatkowo muszą usprawiedliwiać szczególne okoliczności (wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13.05.2005 r., sygnatura II SA/Wa 373/05, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.12.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1010/07 i wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 6.11.2007 r., sygnatura II SA/Wa 1056/07 - dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Organ podał, że we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przerwy w ubezpieczeniu skarżąca tłumaczy trudną sytuacją na rynku pracy oraz panującą pandemią COVID-19.

Prezes ZUS wyjaśnił, że trudna sytuacja panująca na rynku pracy nie ma charakteru okoliczności szczególnej, o której mowa w art. 83 ustawy, co potwierdza ugruntowane orzecznictwo sądów administracyjnych. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego. Formalna rejestracja w urzędzie pracy świadczy tylko o spełnieniu przez daną osobę przesłanek do przyznania statusu bezrobotnego. Aby ewentualnie można było uznać bezrobocie za szczególną okoliczność określoną w art. 83 powyższej ustawy, należałoby wykazać aktywność w poszukiwaniu pracy, sama rejestracja o takiej aktywności nie przesądza. W pewnych sytuacjach okresy pozostawania bez pracy mogą być rozpatrywane w kategoriach okoliczności szczególnych, jednak nie oznacza to, że bezrobocie samo w sobie może być bez żadnych dalszych warunków uznane za okoliczność uniemożliwiającą podejmowanie zatrudnienia, (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 23.09.2005 r. sygn. akt I OSK 92/05, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 18.08.2011 r. sygn.. akt II SA/Wa 724/11).

Prezes ZUS ustalił, że stopa bezrobocia w miejscu zamieszkania I. B. w latach 2016 – 2021 była niższa niż w skali kraju. Trudno zatem uznać, że okolicznością szczególną, która spowodowała brak uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym było bezrobocie. Epidemia COVID-19 również nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 ustawy emerytalnej, która uniemożliwia wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym, (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 22.11.2022 r., sygnatura II SA/Wa 1067/22, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl).

Organ wskazał nadto, że z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji materialnej wynika, że I. B. zamieszkuje i pozostaje w jednym gospodarstwie domowym składającym się z czterech osób. Miesięczny dochód czteroosobowej rodziny wynosi 11086,45 zł brutto. Na kwotę tę składają się: średnie miesięczne wynagrodzenie Pana B. B. w kwocie 8628,45 zł brutto (średnia z miesięcy VI, VII, VIII 2023 r.) oraz zasiłek opiekuńczy przyznany z tytułu opieki nad I. B. w kwocie 2458,00 zł brutto. Na jedną osobę w rodzinie przypada więc dochód w wysokości 2771,61 zł brutto, który przekracza kwotę brutto najniższej emerytury i nie pozwala stwierdzić, że I. B. pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania.

Prezes ZUS podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł brutto (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15.11.2012 r., sygnatura I OSK 2248/12; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 8.06.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1851/16, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 15.04.2002 r., sygnatura akt II SA 4189/01, dostępny w LEK nr 83733). Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami; chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10.02.2017 r., sygnatura II SA/Wa 1525/16; dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych), wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27.01.2021 r. II SA/Wa 1212/20).

W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej Prezes ZUS nie mógł przyznać renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. nr [...] stała się przedmiotem skargi E. B. – opiekuna prawnego I. B., reprezentowanej przez radcę prawnego, do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Pełnomocnik wniósł o uchylenie decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] października 2023 r. nr [...] oraz poprzedzającej ją decyzji Prezesa ZUS z dnia [...] czerwca 2023 r. nr [...] oraz zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw, zarzucając naruszenie art. 7 k.p.a. poprzez niepodjęcie przez Prezesa ZUS wszelkich niezbędnych czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, w szczególności w zakresie niepodjęcia inicjatywy dowodowej odnośnie do przesłanki szczególnych okoliczności o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, art. 77 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a., art. 7 oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy podjętej w dniu [...] października 2023 r. decyzji Prezesa ZUS wobec braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego w tym okoliczności dotyczących sytuacji I. B. a także jej niezbędnych środków utrzymania do codziennej egzystencji, co doprowadziło do przekroczenia granic swobodnej oceny dowodów w zakresie oceny wystąpienia szczególnych okoliczności i miało wpływ na wynik sprawy, art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak adekwatnego uzasadnienia decyzji przejawiający się w niewyczerpującym i nieprzekonującym wyjaśnieniu motywów wydanego rozstrzygnięcia; art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, skutkujące utrzymaniem w mocy decyzji Prezesa ZUS z [...] października 2023 r. [...] w sytuacji, gdy jest ona wadliwa i sprzeczna z obowiązującymi przepisami prawa, art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez błędne przyjęcie, że nie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności usprawiedliwiające brak spełnienia w trybie zwykłym przesłanek do otrzymania świadczenia rentowego ubezpieczonego, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika, iż takie szczególne okoliczności zachodzą, co uzasadniało przyznanie I. B. świadczenia w drodze wyjątku, dodatkowo wniosła o dopuszczenie i przeprowadzenie dowodu w postaci nagrania z płyty CD - celem wykazania następujących faktów: sytuacji zdrowotnej I. B., niezbędności zapewnienia egzystencji oraz środków utrzymania, konieczności rehabilitacji.

Pełnomocnik w uzasadnieniu przytoczył przebieg postępowania oraz omówił szerzej zarzuty skargi. Wyjaśnił m.in., że podczas studiów I. B. podejmowała dodatkowe zatrudnienie, które najczęściej było w okresie wakacyjnym. Po skończeniu studiów zarejestrowała się w Urzędzie Pracy. Kolejno otrzymała pracę i podjęła zatrudnienie. Następnie uległa nieszczęśliwemu wypadkowi drogowemu, który zmienił jej życie. Pełnomocnik podniósł również, że nie sposób przeliczać dochodu na jedną osobę w sytuacji w jakiej znajduje się skarżąca. Ocena tych dochodów powinna być brana przy uwzględnieniu uzasadnionych potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji w jakiej się znalazła I. B.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, reprezentowany przez radcę prawnego, w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie na rozprawie w dniu 29 sierpnia 2024 r. nie uwzględnił wniosku o przeprowadzenie dowodu zawnioskowanego w skardze. Przepisy ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935), zwanej dalej P.p.s.a. nie dopuszczają możliwości prowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego z płyty CD.

W sprawie tej nie było nadto potrzeby przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego, o którym mowa w art. 106 § 3 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. W sprawie tej nie wystąpiły istotne wątpliwości, o których mowa w powołanym przepisie, wymagające ustalenia w drodze uzupełniającego postępowania dowodowego. Wskazania wymaga przy tym, że akta postępowania administracyjnego zawierają szereg przedłożonych przez wnioskodawcę w postępowaniu administracyjnym dokumentów, tj. kopii faktur wskazujących na ponoszone koszty.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju

sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 2492 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem,

jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 P.p.s.a.).

Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów nie podlegała uwzględnieniu.

W ocenie Sądu, postępowanie przeprowadzone zostało przez organ zgodnie

z wymogami ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2023 r., poz. 775), zwanej dalej k.p.a., a ustalenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie braku spełnienia łącznie wszystkich przesłanek uprawniających do przyznania wnioskodawcy renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku jest – w stanie faktycznym tej sprawy – prawidłowe. Zaskarżona decyzja nie narusza zatem prawa.

Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy

o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Powołany przepis pozwala na uzyskanie świadczenia w drodze wyjątku przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym.

Zgodnie z art. 83 ust. 1 powołanej ustawy, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie.

Podkreślenia wymaga przy tym, że decyzja wydawana w trybie przepisu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest decyzją uznaniową, co oznacza, że nawet w przypadku spełnienia wszystkich ustawowych przesłanek, wyłącznie do organu należy decyzja, czy przyzna świadczenie.

W sprawie niniejszej sytuacja taka jednak nie zachodzi, albowiem nie zostały spełnione dwie z wymaganych przesłanek, tj. nie została spełniona przesłanka szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły skarżącej nabycie uprawnień w trybie zwykłym oraz przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Ocena organu w tym zakresie jest zdaniem Sądu prawidłowa, a tym samym ocena materiału dowodowego dokonana przez organ nie była dowolna i uwzględniała okoliczności mające w tej sprawie znaczenie. Organ nie naruszył przepisów postępowania, w tym art. 7, art. 77 § 1, art. 80, art. 107 § 3 k.p.a. Ustalenia faktyczne są prawidłowe.

Trafnie w sprawie niniejszej organ stwierdził, że nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uniemożliwiły I. B. wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym.

Odnosząc się do przesłanki szczególnych okoliczności, wskazania wymaga,

że zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 16 czerwca 2000 r. sygn. akt II SA 306/00, niepublikowany), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby.

W wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 29 kwietnia 2020 r. sygn. akt I OSK 2987/19 wskazano, że kategoria "szczególnych okoliczności" jest klauzulą generalną, której stosowanie ma charakter ocenny i indywidualny. Posługując się zwrotem "szczególnych okoliczności", prawodawca daje pewną swobodę w kwalifikowaniu stanów faktycznych pod tymże kątem, co dodatkowo uwypukla i podkreśla cel regulacji. Jednak nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie semantycznym pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zdarzenie to musi mieć taki charakter, by uniemożliwiało ubezpieczonemu pracę (wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 października 2000 r., II SA 954/00, LEX nr 53788).

Podkreślenia wymaga też, że wprawdzie przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem związanym ze stażem zatrudnienia oraz z okresem odprowadzania składek na to ubezpieczenie (v. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 4 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1196/10, orzeczenia.nsa.gov.pl). Zatem, ocena zasadności wniosku o świadczenie w drodze wyjątku nie powinna być czyniona w całkowitym oderwaniu od długości okresów ubezpieczenia, gdyż świadczenie to może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych (v. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 października 2010 r., sygn. akt II SA/Wa 1046/10, orzeczenia.nsa.gov.pl). Inaczej należy oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (vide Ł. Prasołek [w:] Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz pod red. B. Gudowskiej i K. Ślebzaka, wyd. 1, Wydawnictwo C.H. Beck, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym m.in. wyrok NSA z 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08).

W sprawie jest bezsporne, że I. B. do dnia powstania całkowitej niezdolności do pracy w wieku 26 lat udokumentowała 1 rok, 7 miesięcy i 9 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Całkowitą niezdolność do pracy orzeczono od dnia [...] lipca 2021 r. (orzeczenie lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] maja 2022 r. – kata 169 akt administracyjnych). Przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy i do samodzielnej egzystencji wnioskodawczyni nie wykonywała zatrudnienia i nie opłacała składek na ubezpieczenie przez okres ponad 10 miesięcy. W tym czasie wobec wnioskodawczyni nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem to nie stan zdrowia był przyczyną niepodejmowania zatrudnienia. W sprawie nie wykazano, aby brak możliwości wykonywania zatrudnienia i opłacania składek na ubezpieczenie przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy był wynikiem okoliczności spowodowanych stanem zdrowia skarżącej. W PUP wnioskodawczyni zarejestrowała się jako osoba bezrobotna w dniu 1 lutego 2021 r. (okres zarejestrowania od dnia 1 lutego 2021 r. do 27 lipca 2021 r.).

W orzecznictwie sądowoadministracyjnym przyjmuje się, że okres formalnej rejestracji jako osoby bezrobotnej w urzędzie pracy nie stanowi okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS (v. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00, wyrok NSA z dnia 5 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA 3741/01, wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., wyrok NSA z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, wyrok NSA z dnia 24 lipca 2001 sygn. akt 444/01, wyrok NSA z dnia 7 sierpnia 2013 r., sygn. akt I OSK 517/13, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Okoliczności szczególnej na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie stanowi także powołanie się na panującą pandemię COVID-19. Przyjęcie, że tego rodzaju okoliczność stanowi obiektywną przeszkodę uniemożliwiającą wykonywanie zatrudnienia spowodowałoby, że świadczenie w drodze wyjątku straciłoby charakter wyjątkowy.

Z akt sprawy nie wynika, aby strona przedłożyła w toku postępowania administracyjnego jakiekolwiek dowody potwierdzające, że w czasie, gdy nie podejmowano zatrudnienia związanego z opłacaniem składek, I. B. poszukiwała zatrudnienia, jednakże pracodawcy odmawiali przyjęcia do pracy.

Nie zostało zatem udokumentowane, że wnioskodawczyni poszukiwała pracy i nie mogła jej znaleźć z przyczyn obiektywnych i nie do przezwyciężenia (v. wyrok NSA z dnia 20 stycznia 2016 r. sygn. akt I OSK 2399/15, orzeczenia.nsa.gov.pl). Sama kwestia stopnia bezrobocia w rejonie zamieszkania nie ma w tych okolicznościach znaczenia w sprawie. Nadto, organ ustalił, że stopa bezrobocia w miejscu zamieszkania I. B. w latach 2016-2021 była niższa niż w skali kraju. Zaznaczyć należy, że postępowanie o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest postępowaniem prowadzonym na wniosek strony. Ustawowy obowiązek podejmowania przez organ wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.) nie oznacza, że strona zwolniona jest ze współdziałania z organem w ustaleniu faktów i przedłożenia dowodów na ich potwierdzenie. W sprawach z zakresu świadczeń w drodze wyjątku inicjatywa dowodowa należy do strony, jeśli jej zdaniem istnieją dowody potwierdzające okoliczności przez nią wskazywane, a nie wynikają one z dokumentów zgromadzonych z urzędu przez organ. Okres pandemii mógł powodować trudności w znalezieniu pracy, jednakże z pewnością nie wykluczał podjęcia zatrudnienia. Skarżąca nie wykazała przy tym, aby po zakończeniu studiów pracodawcy odmawiali jej zatrudnienia. Nie jest zasadny zarzut skargi dotyczący braku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia przez organ całego materiału dowodowego.

Zasadnie organ stwierdził, że nie wykazano, aby przyczyną braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym był stan zdrowia, czy też inne okoliczności, których nie można było przezwyciężyć.

Podkreślenia wymaga też, że sama kwestia dotycząca sytuacji zdrowotnej skarżącej, która nie była przecież w żaden sposób podważana, czy kwestionowana przez Prezesa ZUS, nie stanowi podstawy do uchylenia zaskarżonej decyzji i przyznania świadczenia w drodze wyjątku.

Nadto, w sprawie nie została spełniona przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Za niezasadne Sąd uznał zarzuty skargi dotyczące nierozpatrzenia przez organ w tym zakresie całego materiału dowodowego. W sprawie zostało prawidłowo ustalone, że I. B. zamieszkuje i pozostaje w gospodarstwie domowym składającym się z czterech osób. Miesięczny dochód czteroosobowej rodziny wynosi 11086,45 zł brutto. Na jedną osobę w rodzinie przypada dochód w wysokości 2771,61 zł brutto, który przekracza kwotę brutto najniższej emerytury i nie pozwala stwierdzić, że wnioskodawczyni pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Trafnie organ wskazał w decyzji, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie została zdefiniowana przez ustawodawcę. W judykaturze wypracowane zostało stanowisko, zgodnie z którym metodą wyjaśnienia tego pojęcia może być odniesienie się do najniższej kwoty świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym (v. wyrok NSA z 15 listopada 2012 r., sygn. I OSK 2248/12, wyrok NSA z dnia 24 maja 2023 r. sygn. akt III OSK 102/22, wyrok NSA z 27 września 2006 r., sygn. I OSK 1112/06, wyrok z 7 października 2021 r., sygn. I OSK 4478/21, wyrok NSA z dnia 13 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 228/23, wyrok NSA z dnia 29 lutego 2024 r. sygn. akt III OSK 712/23, orzeczenia.nsa.gov.pl). Sąd rozpoznający niniejszą sprawę pogląd ten podziela. Chodzi tu o potrzeby natury podstawowej, które swym zakresem mogą odbiegać od potrzeb wnioskodawcy w szerszym znaczeniu. Ponadto przedstawione wyżej odniesienie się do kwoty najniższego świadczenia wydaje się stanowić obiektywny, jednakowy dla wszystkich wnioskodawców, miernik spełnienia przesłanki ustawowej (v. wyrok NSA z dnia 25 kwietnia 2023 r. sygn. akt III OSK 7684, wyrok NSA z dnia 30 lipca 2021 r. sygn. akt III OSK 1667/21, orzeczenia.nsa.gov.pl).

Zasadnie zatem Prezes ZUS przyjął, że pojęcie to odnieść należy do kwoty najniższej emerytury. Trafnie tym samym organ stwierdził, że porównując dochód na osobę w rodzinie skarżącej z wysokością najniższej emerytury, nie można przyjąć, iż wnioskodawczyni nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Wykazany dochód, przypadający na jednego członka rodziny w wysokości 2771,61 zł brutto miesięcznie, przekracza kwotę najniższego świadczenia emerytalnego, które od 1 marca 2023 r. wynosi 1588,44 zł brutto.

Powoływane przez stronę kwestie ponoszonych opłat związanych z wydatkami na codzienne funkcjonowanie strony, wydatki na leczenie, zaopatrzenie w wyroby medyczne, rehabilitację nie mogą wpłynąć na wynik sprawy. Podkreślenia wymaga, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Potrzeby skarżącej, o których mowa w skardze, i które podnoszone były w toku postępowania administracyjnego, nie stanowią samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia. Odnosząc się do zarzutów skargi zwrócić należy uwagę, że obiektywizmu przy ocenie kryterium niezbędnych środków utrzymania nie zapewnia kryterium wydatków.

Za niezasadny Sąd uznał w związku z powyższym zarzut, że organ nie uwzględnił całokształtu sytuacji materialnej strony, a zatem także wydatków, jakie strona ponosi w związku ze stanem zdrowia. Organ wszechstronnie i wyczerpująco na gruncie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS rozważył wszystkie istotne dla sprawy okoliczności. Nie można twierdzić, że przyjmując obiektywny miernik w zakresie ustaleń co do braku niezbędnych środków utrzymania nie uwzględnił słusznego interesu jednostki. Zrozumiałe są potrzeby skarżącej wynikające ze stanu zdrowia, jednakże nie stanowią one podstawy do uchylenia decyzji w sprawie świadczenia w drodze wyjątku.

Zasadnie organ uznał, że nie można na gruncie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS utożsamiać pojęcia środków niewystarczających z pojęciem środków niezbędnych. Świadczenie przyznawane w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację zdrowotną wnioskodawcy. W przeciwnym razie świadczenie to utraciłoby swój wyjątkowy charakter. Organ dokonał prawidłowej oceny całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego i nie przekroczył granic uznania administracyjnego. W niniejszej sprawie brak spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności, które uniemożliwiły wypracowanie świadczenia w trybie zwykłym

i przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania wykluczały możliwość przyznania przez Prezesa ZUS wnioskowanego świadczenia. Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa materialnego, a także procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Na gruncie tej sprawy podkreślenia wymaga, że sądowoadministracyjna kontrola działalności administracji publicznej opiera się wyłącznie o kryterium legalności (art. 1 § 1 i § 2 ustawy - Prawo o ustroju sądów administracyjnych).

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w wyroku.