Zarządzeniem z 3 kwietnia 2025 r. Przewodniczący Wydziału III Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie wezwał M.M. do uiszczenia wpisu sądowego od skargi na decyzję Rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego z 10 lipca 2025 r. Stosownie do § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2021 r., poz. 535), wysokość wpisu określono na kwotę 200 złotych. W zarządzeniu wskazano ponadto, że wpis należy uiścić w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu zarządzenia, pod rygorem odrzucenia skargi.
Na powyższe zarządzenie zażalenie wniósł skarżący, odwołując się do postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z 31 stycznia 2024 r., III OZ 14/24 i wskazując, że sprawa z jego skargi jest sprawą z zakresu pomocy społecznej, a zatem na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) z ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej: p.p.s.a.) powinien być zwolniony od uiszczenia wpisu sądowego.
Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.
Na obecnym etapie postępowania znaczenie ma ustalenie, czy skarżący jest objęty ustawowym zwolnieniem od kosztów sądowych, na podstawie art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a., zgodnie z którym strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach zakresu pomocy społecznej i opieki społecznej, nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych.
W postępowaniu sądowadministracyjnym zasadą jest ponoszenie przez strony kosztów związanych z ich udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.), a zatem strona skarżąca zobowiązana jest do uiszczenia wpisu sądowego od wniesionej skargi. Ustawowe zwolnienie od kosztów sądowych jest natomiast wyjątkiem od tej ogólnej zasady. Wszystkie zatem odstępstwa od zasady ponoszenia kosztów postępowania, wynikające z regulacji szczególnych, w tym art. 239 p.p.s.a., muszą być traktowane jako wyjątki podlegające wykładni ścisłej (por. M. Jagielska, J. Jagielski, P. Gołaszewski, Komentarz do art. 240, w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, red. R. Hauser, M. Wierzbowski, Warszawa 2015, s. 907). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażenie użyte w art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a "w zakresie sprawy z zakresu pomocy społecznej i opieki społecznej" należy zatem interpretować wąsko, a tego rodzaju interpretacja, wobec brzmienia tego przepisu, stoi na przeszkodzie zakwalifikowaniu sprawy stypendium socjalnego, jako sprawy z zakresu pomocy społecznej i opieki społecznej. Do tej kategorii spraw zaliczają się bowiem przede wszystkim sprawy mające swoje źródło w przepisach regulujących materię świadczeń z pomocy społecznej, tj. w ustawie z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283). Ustawodawca posłużył się przy tym pojęciem nie tylko pomocy społecznej, ale również opieki społecznej. Przez opiekę społeczną należy rozumieć system norm prawnych, wyznaczony przede wszystkim zakresem: ustawy o pomocy społecznej, ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2024 r., poz. 323) i ustawy 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2025 r., poz. 438 ze zm.). Jest to zatem system ukierunkowany na zapewnienie wsparcia osobom potrzebującym. Opieka społeczna łączy zatem w jeden system normy prawne zawarte w wymienionych ustawach (A. Kokoszkiewicz, U. Wojtczak, O potrzebie zmian w systemie opieki społecznej, "Samorząd Terytorialny" 2016, nr 4, s. 27-44). Nie oznacza to jednak, że wymienione wyżej ustawy wyczerpują katalog ustaw regulujących system opieki społecznej. Również inne akty prawne mogą regulować kwestie związane z opieką społeczną, zapewniając jednostce poprawę jej sytuacji socjalnej oraz równy dostęp do gwarantowanych konstytucyjne praw i wolności. Do tego systemu nie wchodzi natomiast ustawa z 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. z 2024 r., poz. 1571 ze zm.), która określa zasady funkcjonowania systemu szkolnictwa wyższego i nauki (art. 1 tej ustawy). Jej celem jest bowiem prowadzenie najwyższej jakości kształcenia oraz działalności naukowej, kształtowanie postaw obywatelskich, a także uczestnictwo w rozwoju społecznym oraz tworzeniu gospodarki opartej na innowacjach (art. 2). Jej źródło na poziomie konstytucyjnym stanowi gwarantowane w art. 70 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. nr 78, poz. 483 ze zm.) prawo do nauki, przy czym art. 70 ust. 4 Konstytucji stanowi, że "władze publiczne zapewniają obywatelom powszechny i równy dostęp do wykształcenia. W tym celu tworzą i wspierają systemy indywidualnej pomocy finansowej i organizacyjnej dla uczniów i studentów. Warunki udzielania pomocy określa ustawa." Stypendium socjalne jest niewątpliwie elementem tego systemu indywidualnej pomocy finansowej dla studentów, co nie oznacza, że stanowi element systemu opieki społecznej, do którego odwołuje się art. 239 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. Systemowa wykładnia tego przepisu prowadzi zatem do wniosku, że sprawy z zakresu stypendiów socjalnych nie są sprawami z zakresu pomocy społecznej i opieki społecznej i jako takie nie są wolne od kosztów sądowych. Regulacje dotyczące pomocy socjalnej studentów uregulowane w ustawie Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce, nie mają zatem charakteru pomocy społecznej lub opieki społecznej sensu stricte. W związku z tym Naczelny Sąd Administracyjny w tym składzie nie podziela stanowiska wyrażonego w postanowieniu NSA z 31 stycznia 2024 r. III OZ 14/24. Nie oznacza to jednak, że skarżący nie może domagać się zwolnienia z kosztów sądowych wnosząc o przyznanie prawa pomocy, a więc domagać się uzyskania zwolnienia o charakterze podmiotowym, a nie przedmiotowym.
Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 193 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.
