Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Sędziowie, Asesor WSA Aneta Majowska, Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 10 kwietnia 2024 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 31 października 2023 r. nr SKO-PSŚ/41.5/3056/2023/21919/ w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy R. z dnia 26 września 2023 r., znak [...]; 2. umarza postępowanie administracyjne w sprawie.

Wójt Gminy R. decyzją z dnia 26 września 2023 r., znak [...], wydaną m. in. na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej - k.p.a.), art. 30 i 32 i in. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 323 – dalej u.ś.r.), orzekając wobec A. W. (dalej: strona, skarżąca):

1) uznał, że zasiłek pielęgnacyjny wypłacony w okresie od 1 czerwca 2021 r. do 31 lipca 2023 r. na podstawie decyzji z dnia 19 maja 2020 r. ze zm., w wysokości 5.611,84 złotych jest nienależnie pobranym świadczeniem rodzinnym;

2) zobowiązał stronę do zwrotu kwoty jw. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie (naliczonymi od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty).

W uzasadnieniu wskazano m. in., że decyzją z dnia 19 maja 2020 r., zmienioną decyzją następną, strona miała przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności lub orzeczenia o stopniu niepełnosprawności na rzecz dziecka. Organ uzyskał informację o wydaniu w dniu [...] maja 2021 r. nowego orzeczenia o niepełnosprawności, o czym strona nie poinformowała organu. W toku postępowania zaniechała ona realizacji ciążącego na niej – jako uprawnionej – obowiązku informowania o każdej zmianie mającej wpływ na dalsze prawo do świadczenia. Doszło zatem do pobrania nienależnego świadczenia.

Od decyzji organu I instancji strona wniosła odwołanie, uznając ją za niezasadną. Zarzuciła naruszenie m. in. art. 6 – 8, 77 §1 k.p.a., art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 2b, ust. 8, art. 32 ust. 2 u.ś.r. Odwołująca się podniosła, że decyzja jest dla niej krzywdząca, a pieniądze były niezbędne ze względu na potrzeby chorego dziecka.

Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej SKO), decyzją z dnia 31 października 2023 r., znak SKO-PSŚ/41.5/3056/2023/21919/, działając na podstawie art. 138 §1 pkt 1 k.p.a., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu organ odwoławczy stwierdził m. in., że organ I instancji decyzją z dnia 23 kwietnia 2021 r. przedłużył okres przyznania zasiłku pielęgnacyjnego, ustalonego decyzją z dnia 19 maja 2020 r., na okres od 1 maja 2021 r. do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W pouczeniu decyzji organ wskazał, że strona ma obowiązek informowania o zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. Orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] maja 2021 r, zaliczono córkę strony do osób niepełnosprawnych. Orzeczenie wydano do 31 maja 2022 r. Z kolei nowym orzeczeniem z dnia [...] sierpnia 2022 r. przedłużono okres ważności orzeczenia do 31 sierpnia 2024 r. W związku z tym decyzja z dnia 23 kwietnia 2021 r. wygasła z dniem [...] maja 2021 r., a zasiłek pielęgnacyjny wypłacony od 1 czerwca 2021 r. do 31 lipca 2023 r. w łącznej wysokości jw. jest świadczeniem nienależnie pobranym na podstawie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r.

Od powyższej decyzji strona przez pełnomocnika wniosła skargę, zaskarżając ją w całości. Zarzucono naruszenie:

1) art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem C0VID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 340 z póżn. zm.), poprzez przyjęcie, że wydanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności w okresie trwania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii pozbawiło skarżącą prawa do zasiłku pielęgnacyjnego na rzecz niepełnosprawnej córki od dnia 1 czerwca 2021 r.;

2) art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., poprzez przyjęcie, że pobierany przez skarżącą na podstawie decyzji z dnia 23 kwietnia 2021 r. zasiłek pielęgnacyjny stanowił nienależnie pobrane świadczenie pomimo, że (i) skarżąca nie miała świadomości tego, że świadczenia pobierane są nienależnie, w szczególności nie została wyraźnie pouczona o braku prawa do pobierania świadczeń na skutek wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności w okresie trwania stanu epidemii, a ponadto (ii) nowe orzeczenie o niepełnosprawności nie zmieniało podstaw faktycznych prawa do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego, zatem nie stanowiło zmiany mającej wpływ na prawo do świadczeń, gdy tymczasem zgodnie z pouczeniem zawartym w treści decyzji skarżąca miała obowiązek informować organ jedynie o zmianach, które mają pływ na prawo do świadczeń.

W odpowiedzi na skargę, organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2022 r., poz. 2492) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2023 roku, poz. 1634 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.

Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie. Zaskarżone rozstrzygnięcie narusza bowiem przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co w świetle art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. skutkuje jego uchyleniem.

Zgodnie z art. 7 k.p.a. w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli. Prowadzą też postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 §1 k.p.a.) i powinny działać w sprawie wnikliwie (art. 12 §1 k.p.a.).

Zgodnie z art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W świetle ust. 2 pkt 1 tego przepisu za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się m. in. świadczenia wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z kolei ust. 8 tej regulacji wskazuje, że kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych podlegają zwrotowi łącznie z odsetkami ustawowymi za opóźnienie na rachunek bankowy wskazany przez organ właściwy. Odsetki są naliczane od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty.

W wyroku WSA w Gliwicach z dnia 12 stycznia 2022 r., sygn. II SA/Gl 1269/21, wskazano, z czym tut. Sąd zgadza się, że zachodzi konieczność rozróżniania pojęć "nienależnego świadczenia" oraz "świadczenia nienależnie pobranego". W tym nurcie orzecznictwa wskazuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy zostaje ono wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, zaś "świadczeniem nienależnie pobranym" jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania).

Organy w tym kontekście wskazują, że przyznano stronie prawo do zasiłku jw., nie dłużej jednak niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności.

W tym kontekście należy wskazać, że w świetle art. 6d ust. 1 ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (obecnie j.t. Dz. U. z 2024 r., poz. 44) utworzono Elektroniczny Krajowy System Monitoringu Orzekania o Niepełnosprawności, w którym przetwarza się dane dotyczące osób niepełnosprawnych. Z kolei według ust. 4a tego przepisu "Dane gromadzone w systemie udostępnia się, jeżeli stanowią one kryterium przyznania świadczenia albo ustawowe kryterium wydania dokumentu, następującym podmiotom: 1) organowi właściwemu, o którym mowa w art. 3 pkt 11 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (...), i wojewodzie - w celu weryfikacji danych dotyczących osób ubiegających się o świadczenia rodzinne, osób pobierających świadczenia rodzinne oraz członków ich rodzin (...)".

Nie można w tej sytuacji skutecznie twierdzić, że organ został wprowadzony przez skarżącą w błąd, ponieważ ta zaniechała poinformowania go o uzyskaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Wprowadzić w błąd przez zaniechanie można jedynie wtedy, kiedy jedna osoba posiada pewne informacje i pomimo obowiązku nie udziela ich drugiej osobie lub organowi/podmiotowi, gdy te nie mają dostępu do owych konkretnych danych. Organ miał jednak (powinien mieć) dostęp i możliwość weryfikacji bazy orzeczeń o niepełnosprawności. Z drugiej strony zaniedbał, by weryfikację taką ponawiać i wypłacał kolejne transze.

Kwestia istnienia podstaw do wypłaty świadczeń różnego rodzaju powinna być brana przez organy pod uwagę także z urzędu. Powyższe dane w rejestrze są udostępniane m. in. w celu "weryfikacji danych" dotyczących osób "pobierających świadczenia". Istnieje więc obowiązek tego rodzaju kierowany przez ustawodawcę wobec administracji publicznej. Chodzi bowiem o wydatkowanie środków publicznych.

Przerzucanie w tej sytuacji pełnej odpowiedzialności na skarżącą nie podlega akceptacji ze strony Sądu. Organy same ustaliły, że uzyskała ona kolejne zaświadczenie o niepełnosprawności dziecka, zatem mogła zakładać, że nadal spełnione są przesłanki do pobierania ww. zasiłku (zwłaszcza, że ustawodawca daje organowi możliwość wglądu do bazy orzeczeń o niepełnosprawności). Pomimo upływu długiego czasu i dostępu do ww. bazy organ nadal wypłacał środki, przez co skarżąca mogła uznawać, że pobiera je w pełni legalnie i ww. zmian w sytuacji faktycznej nie musi zgłaszać.

Nielogiczna jest też wykładnia, w myśl której osoba w analogicznej sytuacji do skarżącej mogłaby bez przeszkód pobierać takie świadczenie nieprzerwanie, w dalszym ciągu, tylko na podstawie przedłużenia ważności orzeczenia o niepełnosprawności (jeśli ta osoba w okresie epidemii albo po jej ustaniu nie uzyskała jeszcze nowego orzeczenia), natomiast skarżąca zobowiązana byłaby do zwrotu "nienależnie pobranego świadczenia" tylko z tego powodu, że w ww. okresie uzyskała na dziecko nowe orzeczenie o niepełnosprawności. Przyjęcie takiej wykładni niewątpliwie stanowiłoby pogwałcenie podstawowych zasad konstytucyjnych, w tym zasady równości wobec prawa oraz sprawiedliwości społecznej (art. 2 i 32 ust. 1 i 2 Konstytucji RP).

Organ odwoławczy podjął próbę wyjaśnienia podstawy faktycznej i prawnej rozstrzygnięcia, jednak i on nie dostrzegł wadliwości aktu, który utrzymał w mocy, przez co należy uznać i jego rozstrzygnięcie za nieodpowiadające prawu.

Sąd uznał, że skoro nie można było wszcząć i prowadzić postępowania administracyjnego w tym przedmiocie względem skarżącej, gdyż nie ziściła się żadna niezbędna do tego przesłanka, postępowanie administracyjne należało umorzyć w całości na podstawie art. 145 § 3 p.p.s.a., a to w wyniku stwierdzenia, że zachodzą wskazane w art. 105 § 1 k.p.a. przesłanki dla umorzenia tego postępowania (pkt 2 sentencji wyroku).

Rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym nastąpiło zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 p.p.s.a.

Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.