Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Bartosz Wojciechowski, , , po rozpoznaniu w dniu 16 kwietnia 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia R. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 18 grudnia 2024 r. sygn. akt I SA/Op 575/24 odrzucające skargę kasacyjną R. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 6 września 2024 r. sygn. akt I SA/Op 575/24 wydanego w sprawie ze skargi R. L. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 8 maja 2024 r. nr 1601-IOV-2.613.1.2024 w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji określającej zobowiązanie w podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2010 r. postanawia: 1) odrzucić zażalenie, 2) zwrócić R. L. ze środków budżetowych Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu uiszczony wpis od zażalenia w wysokości 100 (słownie: sto) złotych.

1. Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2024 r., I SA/Op 575/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, rozpoznając sprawę ze skargi R. L. (dalej: skarżący, strona, podatnik) na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Opolu z dnia 8 maja 2024 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji określającej zobowiązania w podatku od towarów i usług za miesiące od stycznia do grudnia 2010 r. – odrzucił skargę kasacyjną strony od wyroku tegoż Sądu z dnia 6 września 2024 r., sygn. akt I SA/Op 575/24 i orzekł o zwrocie kosztów wpisu od skargi kasacyjnej.

2. Od postanowienia tego pełnomocnik podatnika wniósł zażalenie.

3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

3.1. Zażalenie podlegało odrzuceniu. Przed przystąpieniem do jego merytorycznej oceny należało bowiem w pierwszej kolejności zbadać jego dopuszczalność.

Pismem z dnia 17 stycznia 2025 r. (data nadania: k. 117 akt sądowych sprawy) podatnik wniósł zażalenie od postanowienia z 18 grudnia 2024 r. – po otrzymaniu odpisu skarżonego postanowienia w dniu 13 stycznia 2025 r. (potwierdzenie odbioru - k. 100).

Podkreślenia wymaga, że w aktach przedmiotowej sprawy o sygn. akt I SA/Op 575/24 znajduje się oryginał sentencji zaskarżonego postanowienia wydanego na posiedzeniu niejawnym w dniu 18 grudnia 2024 r. (k. 90), zawierający rozstrzygnięcie, który został podpisany przez sędziego orzekającego, natomiast brak jest podpisu pod uzasadnieniem (k. 92).

Na tym etapie też doręczono odpis postanowienia pełnomocnikowi spółki.

3.2. Sytuacja braku podpisu pod sentencją bądź uzasadnieniem nie jest wprost uregulowana w przepisach prawa powszechnie obowiązującego i tym należy usprawiedliwiać rozbieżności w orzecznictwie sądowym co do oceny wad ustrojowo-konstrukcyjnych takich orzeczeń i sposobu ich naprawiania. Przykładowo w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2008 r., sygn. akt II GSK 264/08 i z dnia 21 sierpnia 2008 r., sygn. akt I GSK 1046/07, brak rozstrzygnięcia w podpisanej przez skład orzekający Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego sentencji wyroku został oceniony jako uwzględniana z urzędu przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej przesłanka nieważności postępowania, określona w art. 183 § 2 pkt 5 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie Dz. U. z 2024 r. poz. 935 ze zm.; dalej: p.p.s.a.), pozbawiająca stronę możliwości obrony swoich praw. W uzasadnieniach wskazano – najogólniej biorąc – że chodzi o naruszenie sformułowanego w art. 45 ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 176 ust. 1 Konstytucji RP prawa strony do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia jej sprawy przez sąd w dwuinstancyjnym postępowaniu z wykorzystaniem ukształtowanej procedury.

Z kolei brak podpisów wszystkich sędziów pod sentencją wyroku był traktowany w szeregu orzeczeń Sądu Najwyższego jako brak powodujący jego nieważność (np. uchwała SN z 26 września 2000 r., sygn. akt III CZP 29/00 i powołane w niej orzeczenia), nieistnienie wyroku (np. postanowienie SN z 9 kwietnia 1969 r., sygn. akt II CR 112/68) lub jego istnienie obarczone wadą kwalifikującą go do uchylenia (uchwała SN z 17 października 1978 r., sygn. akt III CZP 62/78).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego rozważano też znaczenie braku podpisu pod sentencją postanowienia. I tak, konkluzja postanowień Sądu Najwyższego z dnia 21 stycznia 2003 r., sygn. akt III CZP 84/02 (LEX nr 80692) i z dnia 7 lutego 2003 r, sygn. akt III CZP 94/02 (LEX nr 78790) sprowadza się do poglądu, że postanowienie skonstruowane w ten sposób, że jednym dokumentem objęta jest sentencja oraz uzasadnienie, nie istnieje w znaczeniu procesowym w sytuacji, gdy skład sądu podpisał tylko uzasadnienie, a nie podpisał sentencji. Nie można więc uznać, że sentencja postanowienia i jego uzasadnienie stanowią jedną czynność procesową.

W rozpoznawanej sprawie zachodzi sytuacja innego rodzaju. Mianowicie, zaskarżone postanowienie zawierało dwa odrębne dokumenty: oryginał podpisanej sentencji oraz niepodpisane uzasadnienie. Należy zatem zauważyć, że ustawa p.p.s.a. nie definiuje pojęcia postanowienia. Z treści art. 160 p.p.s.a., a contrario można wywieść, że postanowieniem jest takie orzeczenie sądu, które nie ma formy wyroku. Istnieje więc domniemanie, że jeżeli dla określonego rozstrzygnięcia forma wyroku nie jest wprost przewidziana, to powinno mieć ono formę postanowienia. Postanowienia co do zasady rozstrzygają kwestie proceduralne, a tylko wyjątkowo rozstrzygają co do istoty sprawy. W ramach postanowień dotyczących kwestii formalnych można wyróżnić postanowienia kończące postępowanie w sprawie, których uprawomocnienie się zamyka drogę do rozstrzygnięcia sprawy co do istoty przez sąd danej instancji oraz postanowienia niekończące postępowania w sprawie (tak: B. Dauter w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska 2006 r., s. 348). Postanowienie o odmowie przywrócenia terminu należy do pierwszej kategorii postanowień. Ponieważ na takie postanowienie stronie przysługuje zażalenie (art. 86 § 3), to musi być ono doręczone jej wraz z uzasadnieniem (art. 163 § 2 p.p.s.a.), które należy sporządzić w terminie siedmiu dni od dnia wydania postanowienia (art. 163 § 3 p.p.s.a.). Przez "wydanie postanowienia" należy rozumieć wydanie sentencji takiego orzeczenia, ponieważ uzasadnienie może być sporządzone w terminie późniejszym (7 dni).

Zgodnie z art. 164 p.p.s.a., postanowienie wydane na posiedzeniu niejawnym wiąże od chwili, w której zostało podpisane wraz z uzasadnieniem; jeżeli sąd postanowienia nie uzasadnia, od chwili podpisania sentencji. Związanie sądu wydanym przez siebie postanowieniem polega na tym, że nie może on tego postanowienia sam uchylić lub zmienić, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W tej sytuacji, z uwagi na uprawnienie sądu do sporządzenia uzasadnienia w terminie późniejszym od daty wydania sentencji postanowienia, można wyróżnić dwa różne momenty związania sądu wydanym przez siebie orzeczeniem, tj. podpisanie sentencji postanowienia, które nie wymaga uzasadnienia, oraz podpisanie sentencji postanowienia wraz z uzasadnieniem. Dlatego też w tym drugim przypadku data wydania postanowienia może się różnić od daty jego związania (por.: B. Dauter w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, B. Dauter, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Wydawnictwo Wolters Kluwer Polska 2006 r., s. 357).

Z analizy powyższych przepisów należy wyprowadzić wniosek, że orzeczenie to składa się z dwóch części, tj. sentencji oraz uzasadnienia, które tworzą jedną całość. Niekiedy postanowienia takie wydawane są w formie jednego dokumentu, zawierającego obydwa elementy. Przeważnie jednak uzasadnienie stanowi odrębny dokument, który zawiera pisemne motywy rozstrzygnięcia zawartego w sentencji. Niezależnie jednak od tego, czy orzeczenie takie stanowi jeden dokument czy dwa, poprzez wyraźne wyodrębnienie przez ustawodawcę sentencji i uzasadnienia, każdy z nich musi być podpisany przez sąd.

3.3. Analizując sytuację, która wystąpiła w rozpoznawanej sprawie, tj. sporządzenia odrębnego uzasadnienia, które nie zostało podpisane, uznać należy, że w aktach sprawy znajdował się w istocie jedynie projekt dokumentu uzasadnienia, który do czasu jego podpisania nie wiązał sądu i mógł być przez ten sąd zmieniony lub uzupełniony (por. postanowienie NSA z 25 kwietnia 2024 r., II GZ 151/24).

Zgodnie z § 55 ust. 1 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 5 sierpnia 2015 r. - Regulamin wewnętrznego urzędowania wojewódzkich sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 1177), uzasadnienie orzeczenia sporządza sędzia sprawozdawca. Posiedzenia niejawne odbywają się w składzie jednego sędziego (art. 16 § 2 p.p.s.a.), który jednocześnie jest sędzią sprawozdawcą. Zatem to do jego obowiązków należy sporządzenie zarówno sentencji, jak i uzasadnienia. Ponadto, przez sporządzenie takiego dokumentu należy rozumieć zarówno jego napisanie, jak i podpisanie, ponieważ to podpis wskazuje wprost osobę, która dany dokument sporządziła i przedstawiła argumenty, którymi kierowała się przy wydawaniu rozstrzygnięcia o treści zawartej w sentencji orzeczenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt II GZ 49/09, LEX nr 1140219).

Jak zatem wynika z powyższego, sporządzenie zarówno sentencji, jak i uzasadnienia postanowienia stanowią odrębne czynności procesowe sądu, które uzyskują postać dokumentów, z których każdy powinien być przez cały skład sądu podpisany. W konsekwencji, brak podpisu pod uzasadnieniem powoduje, że postanowienie składające się z dwóch części (sentencji i uzasadnienia) jako całości należy uznać za nieistniejące w sensie prawnoprocesowym co do możliwości zaskarżania go zażaleniem (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt II GZ 49/09; postanowienie NSA z dnia 25 października 2024 r., sygn. akt I FZ 125/24; postanowienie SN z dnia 7 lutego 2003 r., sygn. akt III CZP 94/02; LEX nr 78790).

W tej sytuacji wniesione zażalenie uznać należy za pozbawione przedmiotu zaskarżenia, tj. doręczonego zgodnie z wymogami wynikającymi z zacytowanych powyżej przepisów ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi postanowienia wraz z uzasadnieniem (z akt nie wynika, aby WSA doręczył postanowienie stronom po podpisaniu uzasadnienia). Z tego powodu zażalenie to podlega odrzuceniu jako przedwczesne. Dopiero bowiem po prawidłowym sporządzeniu (podpisaniu) uzasadnienia postanowienia i doręczeniu go stronie (tego drugiego elementu w tym momencie brakuje), wejdzie ono do obrotu prawnego i rozpocznie bieg termin do wniesienia zażalenia na kwestionowane postanowienie.

3.4. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 180 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.

O zwrocie uiszczonego wpisu sądowego od zażalenia postanowiono na podstawie art. 232 § 1 pkt 1 i § 2 p.p.s.a.

Bartosz Wojciechowski (spr.)

sędzia NSA