Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Piotr Pietrasz Sędzia NSA Piotr Piszczek Sędzia NSA Beata Sobocha-Holc (spr.) po rozpoznaniu w dniu 21 stycznia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M. G. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 4 października 2023 r. sygn. akt I SA/Bk 237/23 w sprawie ze skargi M. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 kwietnia 2023 r. nr UP – 307/2023 w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne postanawia: odrzucić skargę kasacyjną.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku wyrokiem z 4 października 2023 r., sygn. akt I SA/Bk 237/23, działając na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r. poz. 935; dalej zwanej: p.p.s.a.), oddalił skargę M. G. (dalej zwanego: skarżącym) na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 26 kwietnia 2023 r., nr UP-307/2023, w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne.

Odpis wyroku wraz z uzasadnieniem został doręczony skarżącemu 15 listopada 2023 r., od którego w ustawowym terminie wniesiona została przez niego skarga kasacyjna.

Postanowieniem z 19 grudnia 2023 r. WSA w Białymstoku odrzucił skargę kasacyjną, sporządzoną, podpisaną i wniesioną osobiście przez skarżącego, jako nie spełniającą wymagań formalnych wynikających z art. 175 § 1 p.p.s.a.

Zażalenie wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w postaci ustanowienia radcy prawnego skarżący złożył pismem z 15 stycznia 2024 r. Postępowanie w przedmiocie przyznania prawa pomocy zakończyło się postanowieniem starszego referendarza sądowego z 31 stycznia 2024 r., sygn. akt I SPP/Bk 9/24, przyznaniem skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego. Pełnomocnik wyznaczony przed Okręgową Izbę Radców Prawnych w Białymstoku został zawiadomiony o wyznaczeniu do sprawy w dniu 26 lutego 2024 r.

Pismem z 12 marca 2024 r. pełnomocnik skarżącego wniósł w jego imieniu skargę kasacyjną od wyroku opisanego na wstępie.

Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z 5 kwietnia 2024 r., sygn. akt I GZ 85/24, odrzucił zażalenie wniesione przez skarżącego na wskazane wyżej postanowienie WSA w Białymstoku o odrzuceniu skargi kasacyjnej.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z treścią art. 180 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny na posiedzeniu niejawnym odrzuci skargę kasacyjną, jeżeli ulegała ona odrzuceniu przez wojewódzki sąd administracyjny, albo zwróci ją temu sądowi w celu usunięcia dostrzeżonych braków. Stosownie zaś do art. 178 p.p.s.a. wojewódzki sąd administracyjny odrzuci na posiedzeniu niejawnym skargę kasacyjną wniesioną po upływie terminu lub z innych przyczyn niedopuszczalną, jak również skargę kasacyjną, której braków strona nie uzupełniła w wyznaczonym terminie.

Skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżony wyrok lub postanowienie, w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia stronie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem, o czym z kolei stanowi art. 177 § 1 p.p.s.a. W § 3 powołanego ostatnio przepisu wprowadzono natomiast wyjątek dotyczący terminu wniesienia skargi kasacyjnej, mianowicie w razie ustanowienia w ramach prawa pomocy adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego po wydaniu orzeczenia, na wniosek złożony przez stronę, której doręcza się odpis orzeczenia z uzasadnieniem sporządzonym z urzędu, albo przez stronę, która zgłosiła wniosek o sporządzenie uzasadnienia orzeczenia, termin do wniesienia skargi kasacyjnej biegnie od dnia zawiadomienia pełnomocnika o jego wyznaczeniu, jednak nie wcześniej niż od dnia doręczenia stronie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem. Wskazane przepisy prawa składają się na kompletną regulację, która pozwala uniknąć konieczności rozpoznawania wniosków o przywrócenie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej składanych przez pełnomocników ustanawianych w ramach przyznanego prawa pomocy.

Celem wyjaśnienia okoliczności stanu faktycznego i prawnego, stanowiących podstawę do odrzucenia niniejszej skargi kasacyjnej przedstawić w sposób syntetyczny należy okoliczności nowelizacji wyżej wymienionego przepisu. Nowelizacja przepisów dotyczących wnoszenia skargi kasacyjnej, mająca miejsce w 2015 r., stanowiła konsekwencję wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 25 lipca 2013 r., sygn. SK 17/12 (OTK z 2013 r. Nr 6A, poz. 86). Zastrzeżenia Trybunału Konstytucyjnego odnosiły się w pewnym zakresie do rozwiązań przyjętych w p.p.s.a., głównie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej i procedury ustanowienia pełnomocnika w ramach prawa pomocy, a przede wszystkim pominięcia ich wzajemnego wpływu. Zasadnicze wątpliwości Trybunału dotyczyły sytuacji w której strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia tzw. pełnomocnika profesjonalnego, po przyznaniu tego prawa już po upływie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, znajdowała się w faktycznie gorszym położeniu procesowym, aniżeli strona która korzystała z usług profesjonalnego pełnomocnika z wyboru.

W toku prac legislacyjnych dotyczących art. 177 § 3 p.p.s.a., treścią projektu ustawy o zmianie ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (druk nr 2539), pierwotnie zaproponowano następujące brzmienie przepisu: "§ 3. Termin do wniesienia skargi kasacyjnej dla strony, której ustanowiono pełnomocnika z urzędu w wyniku rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy złożonego przed upływem terminu, o którym mowa w § 1, biegnie od dnia zawiadomienia pełnomocnika o jego wyznaczeniu.". Następnie, wobec wniesienia Stanowiska Rządu w sprawie senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (druk nr 2539), w którym stwierdzono że "Nie jest przy tym konieczne wskazywanie terminu określonego w art. 177 § 1 p.p.s.a. jako ostatecznego terminu na złożenie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu, już bowiem z art. 243 § 1 p.p.s.a., stanowiącego, że wniosek o przyznanie prawa pomocy może zostać złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania, wynika, że wniosek złożony po upływie 30 dni od doręczenia samej stronie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem (czyli po zakończeniu toku postępowania) nie może skutkować ustanowieniem dla niej pełnomocnika.", ostatecznie w art. 177 § 3 p.p.s.a. ustawodawca nie wskazał terminu w jakim strona powinna złożyć wniosek o przyznanie prawa pomocy.

Wprowadzeniu tejże regulacji przyświecał cel "wyrównania szans" stron reprezentowanych przez pełnomocników ustanawianych z urzędu, z tymi stronami, które były reprezentowane przez pełnomocników z wyboru. Zastrzeżenie budziła okoliczność terminu, w którym pełnomocnik miał wnieść skargę kasacyjną. W przypadku pełnomocnika ustanawianego z urzędu termin, gdy został on ustanowiony już po zamknięciu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, mógł wynosić siedem dni – o ile wcześniej wniosek o przywrócenie terminu do dokonania tej czynności został przez sąd uwzględniony – ponieważ stosownie do art. 87 § 1 p.p.s.a. obowiązany był on do wniesienia skargi kasacyjnej jednocześnie z wnioskiem o przywrócenie terminu do jej wniesienia. Natomiast w sytuacji reprezentowania strony przez pełnomocnika z wyboru, termin ten wynosił trzydzieści dni, bowiem otwierał się on z dniem doręczenia temu pełnomocnikowi odpisu wyroku wraz z uzasadnieniem. Z powyższego wynika, że strony, choć w obu przypadkach wykazywały się dbałością o swoje prawa, zazwyczaj w przypadku strony uboższej, która musiała skorzystać z pomocy pełnomocnika profesjonalnego ustanawianego w ramach prawa pomocy do sporządzenia skargi kasacyjnej – przysługiwały jej gorsze prawa w stosunku do strony reprezentowanej przez pełnomocnika profesjonalnego z wyboru.

Uwzględniając powyższe uwagi, mając na względzie postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 kwietnia 2024 r., sygn. akt I GZ 85/24, przechodząc bezpośrednio do oceny terminowości wniesionej skargi kasacyjnej, wyjaśnić należy, że nawet uznanie przez sąd II instancji zażalenia za zasadne i tym samym uznanie odrzuconej przez WSA skargi kasacyjnej za wniesioną prawidłowo, nie spowodowałoby otwarcia terminu do wniesienia kolejnej skargi kasacyjnej, a doprowadziłoby do uznania, że podlegająca ocenie skarga kasacyjna wniesiona osobiście przez skarżącego podlega dalszemu procedowaniu, w tym przekazaniu do Naczelnego Sądu Administracyjnego. Mieć również trzeba na uwadze, że termin do wniesienia skargi kasacyjnej jest terminem peremptoryjnym (powodującym, że czynność procesowa może być skutecznie dokonana jedynie przed jego upływem), ustawowym, procesowym i prekluzyjnym. Niedopuszczalne jest jego skracanie bądź przedłużanie (tak NSA w postanowieniu z 1 października 2012 r., sygn. akt I OSK 868/12).

Instytucja procesowa ustalona w art. 177 § 3 p.p.s.a. obowiązuje wówczas, gdy strona ubiegająca się o ustanowienie pełnomocnika profesjonalnego wniosła o jego ustanowienie w terminie do wniesienia skargi kasacyjnej. Bowiem choć nie wynika to wprost z treści wymienionego wyżej przepisu, to nie budzi wątpliwości, że z odrębną sytuacją mamy do czynienia, gdy pełnomocnik z urzędu zostaje ustanowiony na skutek wniosku złożonego w otwartym terminie do wniesienia środka zaskarżenia, a inną gdy wniosek w tym przedmiocie zostaje złożony już po upływie terminu do wniesienia środka zaskarżenia. W niniejszej sprawie zaistniał drugi z wymienionych stanów faktycznych. Tym samym opisana powyżej instytucja mająca niewątpliwie zasadniczo na celu przyspieszenie postępowania, nie mogła znaleźć zastosowania. Uwzględniając możliwość wielokrotnego składania wniosków o ustanowienie pełnomocnika z urzędu i niejako automatycznego rozpoczynania biegu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej o którym stanowi art. 177 § 3 p.p.s.a., odrębne stanowisko tworzyłoby ryzyko przedłużania postępowania sądowoadministracyjnego ze skutkiem niekorzystnym dla pozostałych stron postępowania, przy nadzwyczajnej ochronie interesów tylko jednej strony, tym bardziej gdy strona dla której ustanowiono pełnomocnika, była uprzednio dwukrotnie pouczana o konieczności sporządzenia i podpisania skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika, co miało miejsce w przedmiotowej sprawie. Odmiennie sytuacja kształtować się będzie, gdy strona wnosząca osobiście skargę kasacyjną w piśmie ją zawierającym złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy, jak również jeżeli w innym piśmie, które zostało złożone w otwartym terminie do wniesienia skargi kasacyjnej zawarła taki wniosek. Wówczas w przypadku ustanowienia pełnomocnika z urzędu, odrzuceniu podlegała będzie skarga kasacyjna wniesiona osobiście przez stronę, natomiast dla pełnomocnika tejże strony termin do wniesienia skargi kasacyjnej rozpocznie swój bieg zgodnie z treścią art. 177 § 3 p.p.s.a.

Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w postaci ustanowienia radcy prawnego na etapie wniesienia zażalenia na postanowienie sądu o odrzuceniu skargi kasacyjnej, a zatem po upływie terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, nie powoduje ponownego rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia skargi kasacyjnej, o którym stanowi art. 177 § 3 p.p.s.a. Podkreślenia jednocześnie wymaga raz jeszcze, że skarżący pomimo uprzednich pouczeń o konieczności sporządzenia skargi kasacyjnej przez profesjonalnego pełnomocnika, zdecydował się wnieść swą skargę kasacyjną osobiście. Dopiero wówczas, gdy uległa ona odrzuceniu przez sąd, zwrócił się o ustanowienie radcy prawnego w ramach prawa pomocy. Wobec powyższego skarga wniesiona przez radcę prawnego W. A. w dniu 13 marca 2024 r. podlegała odrzuceniu jako wniesiona z uchybieniem terminu.

Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 180 w zw. z 178 p.p.s.a. orzekł jak w postanowieniu.