Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Roleder, Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska, sędzia WSA Barbara Romanczuk (spr.), Protokolant specjalista Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 5 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi R.S. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 3 września 2024 r. nr DSE3-K0918-D21385-12/24 w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 24 czerwca 2024 r. numer DSE3-K1027-D21385-9D/24; 2. zasądza od Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz skarżącego R.S. kwotę 100 (sto) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Decyzją z dnia 24 czerwca 2024 r. nr DSE3-K1027-D21385-9D/24 Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 5 ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 1 oraz 43 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 906, dalej zwaną "ustawą o działaczach opozycji antykomunistycznej") odmówił potwierdzenia R.S. statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, a decyzja ta po ponownym rozpoznaniu została utrzymana w mocy decyzją z dnia 3 września 2024r. nr DSE3-KO918-D21385-12/24.

Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:

Wnioskodawca R.S. złożył wniosek o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie przepisów ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Po przeprowadzeniu postępowania wyjaśniającego, decyzją z dnia 24 czerwca 2024 r. Szef Urzędu odmówił stronie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Strona nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem wystąpiła z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy.

Decyzją z dnia 3 września 2024 . nr DSE3-KO918-D21385-12/24 Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy w/w rozstrzygnięcie.

W uzasadnieniu swego stanowiska, cytując treść art. 2 i art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, organ wskazał, że jej zdaniem skarżący nie udowodnił okoliczności prowadzenia działalności opozycyjnej w rozumieniu art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Jako podstawę do przyznania statusu opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych, strona wskazuje na swoją działalność w N. "S.", gdzie zajmować się miała tworzeniem kół wiejskich "S." oraz rozprowadzaniem ulotek. Wnioskodawca dołączył do wniosku oświadczenia świadków, pana J.L. oraz pana C.T.. W celu dokładnego wyjaśnia stanu fatycznego sprawy Szef Urzędu postanowił przysłuchać świadków na okoliczność prowadzonej przez Stronę działalności.

Zdaniem organu analiza okoliczności przedstawionych przez świadków nie potwierdziła, iż wnioskodawca prowadził działalność w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, przez co najmniej 12 miesięcy, o której w art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Organ ponadto podkreślił, że działalność określona w art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej to nie jakikolwiek przejaw aktywności stanowiącej o braku akceptacji dla zastanego stanu rzeczy, a ukierunkowana i prowadzona w ramach zorganizowanych struktur lub w ścisłej współpracy z nimi zakazana działalność na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowiek w Polsce, trwająca co najmniej 12 miesięcy (por. wyroki WSA w Warszawie z dnia 25 marca 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 2775/20, z dnia 26 lutego 2021 r. sygn. akt IV SA/Wa 1702/20, z dnia 30 października 2018 r. sygn. akt IV SA/Wa 1437/18, wyrok NSA z dnia 10 lutego 2022 r. sygn. akt III OSK 4841/21)

Organ wskazał, że świadkowie w swoich oświadczeniach stwierdzili, że wnioskodawca działał w strukturach N. "S.", jednakże z ich zeznań złożonych do protokołu wynika, iż mają ograniczoną wiedzę o działalności wnioskodawcy. Pan C.T. zeznał, że nie pamięta wszystkiego i nie jest w stanie stwierdzić, kiedy pan R.S. prowadził swoją działalność, a także stwierdził, że wnioskodawca prowadził swoją działalność w rejonie S., a on w gminie W. Pan J.L. zeznając do protokołu nie był w stanie podać konkretnych informacji o działalności wnioskodawcy, nie wskazał w jakim okresie działał, poza ogólnikowym stwierdzeniem, że było to w stanie wojennym. Świadkowie potwierdzili zgodnie, że wnioskodawca brał udział w spotkaniach konspiracyjnych u ks. G. w S., a potem w S. Jednakże nie wskazali na czym udział pana R.S. w tych spotkaniach miał polegać, zaś samo uczestnictwo w spotkaniach opozycyjnych nie możne został uznane, za czynną działalności polityczną.

Organ wskazał także, że z dołączonej do wniosku kserokopii akt pochodzących z zasobu archiwalnego Instytutu Pamięci Narodowej również nie wynikało, aby skarżący prowadził nielegalną działalność opozycyjną, o której mowa w art. 2 cytowanej ustawy. Z powyższych akt wynikało, że pan R.S. był przed 13 grudnia 1981 r. działaczem N."S.", delegatem na Zjazd Wojewódzki, a jak już wskazano okres ten nie wlicza się do okresów działalności opozycyjnej. Wnioskodawca dołączył kserokopie dokumentacji sprawy dotyczącej sprzedaży ziemi, który również nie stanowi o działalności opozycyjnej Strony czy doznanych przez nią represji politycznych. Mając powyższe na uwadze nie można potwierdzić wnioskowanego statusu za okres działalności po grudniu 1981 r., tj. po zdelegalizowaniu związków zawodowych, gdyż w ocenie Szefa Urzędu, nie został on dostatecznie udokumentowany. Również okoliczności wskazane przez Stronę i świadków tj. uczestnictwa w mszach nie są w ocenie Organu wystarczającą przesłanką do potwierdzania statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Przedłożone oświadczenia nie mogą być, w świetle całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, wystarczającym dowodem na okoliczność spełnienia przez Stronę przesłanek określonych w art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Ponadto, warto również zwrócić uwagę na preambułę ustawy stanowiącej podstawę rozstrzygnięć o treści: "Uznając szczególne zasługi dla Polski tych jej obywateli, którzy w latach 1956-1989 z narażeniem własnego życia, wolności, majątku lub praw pracowniczych angażowali się w działalność antykomunistyczną zmierzającą do odzyskania suwerenności i niepodległości Ojczyzny lub byli z tych powodów represjonowani, uchwala się, co następuje". Z samej preambuły wynika zatem, że nie każda działalność, choćby była działalnością zasługującą na uznanie, może zostać potraktowana jako działalność opozycyjna.

Przedstawione prze Stronę okoliczności nie świadczą o prowadzonej działalności, na warunkach określonych w art. 2 cytowanej ustawy. Również w zasobach archiwalnych Instytutu Pamięci Narodowej nie odnaleziono dokumentów dotyczących nielegalnej działalności antykomunistycznej Strony.

Wobec powyższego organ stwierdził, że Strona nie prowadziła działalności w opozycji antykomunistycznej w rozumieniu art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej.

Z oceny zgromadzonych w sprawie dowodów wynikało również – zdaniem organu - że Strona nie doznała represji z powodów politycznych w rozumieniu art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. We wniosku o przyznanie przedmiotowego statusu Strona nie wskazała, na żadną konkretną represję, która została wymieniona przez ustawodawcę w katalogu represji w art. 3 omawianej ustawy. W świetle normy art. 3 pkt 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej organ powinien wziąć pod uwagę dwa elementy, które muszą wystąpić łącznie, tj. udział Wnioskodawcy w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, a także skutki takiej aktywności. Za osobę represjonowaną może być bowiem uznana jedynie taka osoba, która spotkała się z dolegliwościami wyszczególnionymi w art. 3 tej ustawy wyłącznie z powodów politycznych, a więc w wyniku działalności politycznej lub udziału w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

Organ wskazał, że zgromadzony w toku postępowania wyjaśniającego materiał dowodowy, nie potwierdza aktywnego udziału Wnioskodawcy w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, w związku z którym Strona mogłaby doznać represji określonych w wyżej wskazanym przepisie. Natomiast przepisy ustawy enumeratywnie wskazują tytuły z jakich Strona może ubiegać się o potwierdzenie przedmiotowego statusu, co uniemożliwia organowi rozszerzenia grupy podmiotów, którym taki status może zostać nadany.

Końcowo organ podkreślił, że zgodnie z ustawą o działaczach opozycji antykomunistycznej, Szef Urzędu potwierdza status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych na podstawie udokumentowanego wniosku strony. Nie ulega wątpliwości to, iż to na organie administracji spoczywa, co do zasady, obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy (art. 7 i art. 77 § 1 kpa). Powyższe nie oznacza jednak, że organ ma obowiązek poszukiwania "do skutku" dowodów potwierdzających zaistnienie okoliczności, których wykazanie leży w interesie strony. Nałożenie na organ prowadzący postępowanie administracyjne obowiązku wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego nie zwalnia jednak strony postępowania od współudziału w realizacji tego obowiązku.

Skargę na powyższą decyzję do sądów administracyjnego wywiódł R.S..

Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie przepisów mających istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia tj.

1. naruszenie prawa procesowego, w szczególności art. 7, 8, 9,10, 75, 77 § 1, 80 oraz 107 § 3 k.p.a. poprzez uniemożliwienie wyjaśnienia wszystkich okoliczności niezbędnych do ustalenia stanu faktycznego i niepodjęcie wszelkich czynności niezbędnych do dokładnego jego wyjaśnienia, niewyczerpującym rozpatrzeniu całego materiału dowodowego oraz na jego dowolnej ocenie skutkujące niezebraniem w sposób właściwy materiału dowodowego co miało istotny wpływ na treść decyzji,

2. naruszenie prawa materialnego w szczególności art. 5 w zw. z art 2 i art. 3 ustawy z dnia 20 marca 2015r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych poprzez błędną wykładnię i uznanie, że przedstawione przez skarżącego okoliczności dotyczące podjętej działalności antykomunistycznej nie uzasadniają przyjęcia, że była to działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożonych odpowiedzialnością karną, jak też uznanie, że skarżący nie doznał represji, podczas gdy działalność skarżącego opierała się poza ustalonym przez organ zaangażowaniem w rozprowadzanie ulotek, także organizowaniem kół rolniczych, angażowaniem się w działania opozycyjne, w ramach zorganizowanych struktur, jak również doznał represji związanej ze swoją działalnością, gdyż był pozbawiony możliwości wykonywania swojego zawodu czy też pomijany przy przydziale maszyn w urzędzie gminy bądź kupnie ziemi na powiększenie gospodarstwa rolnego.

W uzasadnieniu skargi wskazał, że organ błędnie uznał, że przedstawione przez niego okoliczności dotyczące podjętej działalności antykomunistycznej nie uzasadniają przyjęcia, że była to działalność opozycyjna. Skarżący zaczął interesować się ruchem związków zawodowych "S." już podczas strajków sierpniowych w 1980r. Zaangażował się w organizację związków zawodowych na wsi wśród rolników. W 1981r., po zjednoczeniu się organizacji rolniczych w N. "S.", włączył się w organizację tego związku. Uczestniczył w powołaniu WKZ N. "S.", został jego członkiem. Wspólnie z W.C. założyli Gminny Komitet N. S. i skarżący został wybrany na sekretarza tego Komitetu przy Gminie S. Zaangażowany był w organizację Kół Wiejskich na terenie Gminy S. Brał udział w różnych negocjacjach z Wojewodą S., Naczelnikiem Gminy S. Był Delegatem na zjazd Wojewódzki N. "S.". Brał udział w organizowaniu oraz wsparciu strajków rolniczych w grudniu 1981r. Przy okazji różnych spotkań prowadził kolportaż ulotek i prasy podziemnej tzw. bibuły. Po zwolnieniu kolegów z byłego WKZ, między innymi M.D. jak i J.., działalność ożywiła się. W stanie wojennym jak i później, cały czas była prowadzona działalność konspiracyjna w strukturach podziemnej S. pracowniczej jak i rolniczej. W listopadzie 1984r. ożenił się z H.F.. Dalej współorganizował spotkania oraz wyjazdy na msze za Ojczyznę do Warszawy, w których uczestniczyła też żona skarżącego. Czynnie włączył się w organizację wyborów do Sejmu i Senatu ogłoszonych na dzień 04 czerwca 1989r.: angażował się w zebrania, spotkania popierające kandydatów Komitetu Obywatelskiego, rozwieszał plakaty. Działalność opozycyjną prowadził bardzo ostrożnie. Taka działalność niewątpliwe była w ramach zorganizowania oraz była zagrożona odpowiedzialnością karną.

Zdaniem skarżącego udowodnił zatem, że działał w ramach zorganizowania, a podejmując się działalności antykomunistycznej narażał własne życie czy majątek. Za podejmowaną działalność spotkały skarżącego represje z powodów politycznych, które wypełniają definicję ujętą w art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Organ zatem dokonał nieprawidłowej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego bowiem uznał, że skarżący nie podlegał represjom. Gmina nie chciała sprzedać mu ziemi, nie dostał przydziału na maszyny rolnicze. Uniemożliwiało to mu wykonywanie zawodu i rozwój gospodarstwa rolnego. Takie represje miały związek z podejmowanymi przez skarżącego działaniami w celu odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności. Represje dotyczyły majątku skarżącego i jego działalności rolniczej. Sąd to działania represyjne mieszczące w katalogu, o którym mowa w art. 3 pkt 3 ustawy o działaczach opozycji.

Konkludując, informacje zawarte w opisie działalności skarżącego oraz oświadczenia i zeznania świadków dowodzą faktu, że skarżący był członkiem organizacji związkowej oraz brał udział w strajkach i wiecach. Angażował się w organizację wolnych wyborów do Sejmu i Senatu. Innymi słowy skarżący prowadził działalność w warunkach i celu określonym w ustawie o działaczach opozycji antykomunistycznej.

Na tej podstawie wniósł o uchylenie zaskarżonych decyzji bądź ich zmianę i zasądzenie kosztów postępowania.

W odpowiedzi na skargę Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podtrzymał stanowisko zawarte w uzasadnieniu skarżonego rozstrzygnięcia, wnosząc o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje:

Skarga podlegała uwzględnieniu.

Kontrolowana w niniejszej sprawie decyzja jest bowiem dotknięta wadami podniesionymi w skardze, jak również innymi, które sąd administracyjny jest zobowiązany uwzględniać z urzędu jako niezwiązany wnioskami i zarzutami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – t.j. Dz. U. z 2024r., poz. 935 ze zm., dalej w skrócie: "p.p.s.a.), a które to wady przemawiałyby za wyeliminowaniem jej z obrotu prawnego. Przy czym dodatkowego podkreślenia wymaga, uwzględniając zakres i charakter podniesionych w skardze zarzutów, że sąd kontrolując zaskarżoną decyzję bada ją wyłącznie pod względem zgodności (legalności) z obowiązującymi przepisami prawa, a nie celowości, a tym bardziej słuszności jej wydania.

Kontroli tutejszego Sądu poddana została decyzja Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 3 września 2024r. utrzymującą w mocy decyzję własną z dnia 24 czerwca 2024 r. o odmowie potwierdzenia skarżącemu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Na wstępie przywołać należy przepisy, które w tej sprawie znalazły zastosowanie. Stosownie do art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 marca 2015 r. o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych (Dz.U. z 2024 r. poz. 906, dalej zwaną "ustawą o działaczach opozycji antykomunistycznej"), działaczem opozycji antykomunistycznej jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziła, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Do okresu 12 miesięcy, o którym mowa w ust. 1, nie wlicza się okresów działalności w ramach niezależnego ruchu związkowego lub niezależnego ruchu studenckiego, prowadzonej w okresie od dnia 31 sierpnia 1980 r. do dnia 12 grudnia 1981 r. (art. 2 ust. 2 ww. ustawy).

Natomiast osobą represjonowaną z powodów politycznych, w myśl art. 3 pkt 1 ustawy jest osoba, która w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 31 lipca 1990 r. przebywała: (pkt 1 a) w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989 albo bez wyroku jednorazowo przez okres dłuższy niż 48 godzin lub wielokrotnie przez łączny okres dłuższy niż 30 dni, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, (pkt 1 b) ośrodku odosobnienia na podstawie art. 42 dekretu z dnia 12 grudnia 1981 r. o stanie wojennym (Dz. U. poz. 154, z 1982 r. poz. 18, z 1989 r. poz. 178 oraz z 2011 r. poz. 342) za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, (pkt 2) przez okres powyżej 30 dni pełniła zasadniczą służbę wojskową lub czynną służbę wojskową w ramach ćwiczeń wojskowych, do której odbycia została powołana z przyczyn politycznych za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce; (3) brała udział w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce i w związku z tym: a) na skutek działania wojska, milicji lub organów bezpieczeństwa państwa, o których mowa w art. 5 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz. U. z 2023 r. poz. 102), zwanych dalej "organami bezpieczeństwa państwa", poniosła śmierć, doznała uszkodzenia ciała lub rozstroju zdrowia na okres dłuższy niż 7 dni, b) była inwigilowana przez organy bezpieczeństwa państwa i podjęto wobec niej bezprawne działanie polegające na popełnieniu na jej szkodę przestępstwa lub wykroczenia, c) była pozbawiona możliwości wykonywania swojego zawodu, d) została z nią rozwiązana umowa o pracę, e) została relegowana z uczelni wyższej lub innej szkoły, f) była objęta zakazem publikacji przez Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji Widowisk, wojewódzki lub miejski urząd kontroli prasy, publikacji i widowisk albo Główny Urząd Kontroli Publikacji i Widowisk lub okręgowy urząd kontroli publikacji i widowisk przez okres dłuższy niż jeden rok; (4) była poszukiwana listem gończym, oskarżona lub skazana za popełnienie przestępstwa lub wielokrotnie skazywana za popełnienie wykroczenia, za działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce.

Z treści przywołanych przepisów wynika jednoznacznie, że status "działacza opozycji antykomunistycznej" lub "osoby represjonowanej z powodów politycznych" może zostać potwierdzony przez właściwy organ wyłącznie osobom spełniającym warunki określone wprost przez ustawodawcę odpowiednio w art. 2 oraz art. 3 ustawy. Status działacza opozycji antykomunistycznej przyznany może zostać wyłącznie osobie, która w okresie wskazanym w art. 2 tej ustawy prowadziła działalność w warunkach i celu określonym w ustawie. Natomiast za osobę represjonowaną może być uznana jedynie taka osoba, która spotkała się z dolegliwościami wymienionymi w art. 3 ustawy i nastąpiło to z powodów politycznych. Przy czym, zgodnie z art. 5 ustawy organ potwierdza status odpowiednio "działacza opozycji antykomunistycznej" lub "osoby represjonowanej z powodów politycznych", wyłącznie osobom spełniającym warunki określone wprost przez ustawodawcę w art. 2 lub art. 3 ustawy.

Nie ulega zatem wątpliwości, że przepisy ustawy w sposób ścisły określają zasady potwierdzania tego statusu, nie dopuszczając w tym zakresie jakiegokolwiek uznania administracyjnego. Tym samym organ administracji jest związany ich treścią i nie może odstąpić od ich stosowania, biorąc pod uwagę inne przyczyny niż w przepisach ustawy przewidziane. Tylko te zdarzenia, które zostały wymienione w cytowanych przepisach, mogą spowodować uznanie, że dana osoba była działaczem opozycji antykomunistycznej lub była represjonowana z przyczyn politycznych. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalone jest stanowisko, że żadne inne zdarzenia, okoliczności i kłopoty nie mogą być uznane za działalność antykomunistyczną lub represję w rozumieniu ustawy, choćby w subiektywnej ocenie osoby poszkodowanej, stanowiły dużą dolegliwość (tak m.in. WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 3 marca 2022r. II SA/Gl 1438/21, WSA w Warszawie w wyroku z 7 września 2020r. IV SA/Wa 53/20 oraz WSA w Poznaniu w wyroku z dnia 8 lutego 2017 r., II SA/Po 742/16, wszystkie dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, "CBOSA"). W orzecznictwie podkreśla się też, że działalność określona w art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej to nie jakikolwiek przejaw aktywności stanowiącej o braku akceptacji dla zastanego stanu rzeczy, a ukierunkowana i prowadzona w ramach zorganizowanych struktur lub w ścisłej współpracy z nimi zakazana działalność na rzecz odzyskania niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce, trwająca co najmniej 12 miesięcy. Działalność w ramach struktur zakłada członkostwo w określonej grupie (tak też m.in. WSA w Warszawie w wyroku z dnia 26 lutego 2021 r., IV SA/Wa 1702/20, CBOSA).

Kluczowym zagadnieniem w niniejszej sprawie było zatem ustalenie, czy w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, Skarżący spełnił ustawowe przesłanki dla wnioskowanego przez siebie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych.

Skarżący w toku postępowania, jak i w skardze, w celu wykazania spełnienia powyższych przesłanek powołał się, że już podczas strajków sierpniowych w 1980r. zaczął interesować się ruchem związków zawodowych "S.". Zaangażował się w organizację związków zawodowych na wsi wśród rolników. W 1981r., po zjednoczeniu się organizacji rolniczych w N. "S.", włączył się w organizację tego związku. Uczestniczył w powołaniu WKZ N. "S.", został jego członkiem. Wspólnie z W.C. założyli Gminny Komitet N. "S." i skarżący został wybrany na sekretarza tego Komitetu przy Gminie S. Zaangażowany był w organizację Kół Wiejskich na terenie Gminy S. Brał udział w różnych negocjacjach z Wojewodą S., Naczelnikiem Gminy S.i. Był Delegatem na zjazd Wojewódzki N. "S.". Brał udział w organizowaniu oraz wsparciu strajków rolniczych w grudniu 1981r. Przy okazji różnych spotkań prowadził kolportaż ulotek i prasy podziemnej tzw. bibuły. Skarżący akcentował, że zarówno w stanie wojennym jak i później, cały czas prowadził działalność konspiracyjną w strukturach podziemnej Solidarności pracowniczej jaki rolnicze, w tym współorganizował spotkania oraz wyjazdy na msze za Ojczyznę do Warszawy. Czynnie włączył się w organizację wyborów do Sejmu i Senatu ogłoszonych na dzień 04 czerwca 1989r.: angażował się w zebrania, spotkania popierające kandydatów Komitetu Obywatelskiego, rozwieszał plakaty. Działalność opozycyjną prowadził bardzo ostrożnie, ale taka działalność odbywała się w ramach zorganizowania oraz była zagrożona odpowiedzialnością karną. Wyjaśnił dodatkowo, że z powodu prowadzonej działalności spotkały go represje wypełniające definicje ujętą w art. 3 pkt 3 ustawy, gdyż gmina nie chciała mu sprzedać ziemi, nie dostał przydziału na maszyny rolnicze, co uniemożliwiało mu wykonywanie pracy (zawodu) w gospodarstwie rolnym i rozwój tego gospodarstwa rolnego.

Natomiast organ odmawiając skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych organ wskazał, że materiał dowodowy zebrany w sprawie nie potwierdza antykomunistycznej działalności strony określonej powołaną ustawą. W ocenie organu, materiał dowodowy nie pozwala stwierdzić, że strona prowadziła działalność opozycyjną, jak również by podlegała represjom, o których mowa w ustawie.

Sąd rozpoznający sprawę nie podziela ustaleń faktycznych poczynionych przez organ, uznając za zasadny zarzut skargi dotyczący naruszenia art. 7, art. 8, art. 9, art. 75, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Powyższe przepisy nakazują organom wyjaśnienie istotnych kwestii po wyczerpującym zebraniu, rozpatrzeniu i ocenie całego materiału dowodowego oraz kierowanie się przy tym zasadą prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, a ponadto elementy powyższe mają znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Obowiązkiem każdego organu administracji jest bowiem wyczerpujące wskazanie okoliczności faktycznych i prawnych, którymi kierował się przy podejmowaniu rozstrzygnięcia, w szczególności uzasadnienie winno zawierać ocenę zebranego w postępowaniu materiału dowodowego, dokonaną przez organ wykładnię stosowanych przepisów oraz ocenę przyjętego stanu faktycznego w świetle obowiązującego prawa. Nieustalenie przez organy w ramach toczącego się postępowania lub pominięcie w uzasadnieniu decyzji okoliczności faktycznych, mogących mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, może stanowić przesłankę do uznania naruszenia przez organ przepisów o postępowaniu administracyjnym w stopniu wywierającym istotny wpływ na wynik sprawy.

Stosownie bowiem do art. 5 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej, status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza, w drodze decyzji administracyjnej, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po stwierdzeniu przez Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, iż osoba ubiegająca się o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych spełnia warunki, o których mowa w art. 4.

W myśl art. 5 ust. 2 ustawy status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych potwierdza się na wniosek działacza opozycji antykomunistycznej osoby represjonowanej z powodów politycznych, wdowy lub wdowca po działacza opozycji antykomunistycznej lub osobie represjonowanej z powodów politycznych lub innego członka rodziny zmarłego działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Zgodnie z art. 5 ust. 3 ustawy do wniosku dołącza się dowody potwierdzające spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 ustawy (pkt 1) oraz decyzję administracyjną Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w sprawie spełniania warunków, o których mowa w art. 4, albo dokument potwierdzający nadanie Krzyża Wolności i Solidarności (pkt 2).

Podkreślić przy tym należy, że postępowanie administracyjne w przedmiocie potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych toczy się według reguł określonych w k.p.a. Zatem, Szef Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, wydając decyzję w przedmiocie tego statusu obowiązany jest kierować się m.in. zasadą legalizmu wyrażoną w art. 6 k.p.a., zgodnie z którą organy administracji publicznej działają na podstawie przepisów prawa. Oznacza to, że organ związany jest przepisami bezwzględnie obowiązującymi, a wszystkie wydawane przez niego decyzje powinny znaleźć oparcie w tych przepisach.

Obowiązkom powyższym organ w sprawie niniejszej w pełni nie sprostał. W kontrolowanej sprawie organ prowadzący postępowanie ograniczył swoją aktywność dowodową wyłącznie do czynności przewidzianych w przywołanym na wstępie rozważań art. 5 ust. 5 ustawy oraz analizy pisemnych wyjaśnień strony skarżącej i oświadczeń świadków, zarzucając skarżącemu w motywach wydanych decyzji brak przedstawienia dowodów na okoliczności wskazane w przepisach art. 2 i art. 3 ustawy. Organ zaakcentował, że świadkowie w swoich oświadczeniach stwierdzili, że wnioskodawca działał w strukturach NSZZ "Solidarność", jednakże z ich zeznań złożonych do protokołu wynikało, iż mają ograniczoną wiedzę o działalności Wnioskodawcy. Pan C.T. zeznał, że nie pamięta wszystkiego i nie jest w stanie stwierdzić, kiedy pan R.S. prowadził swoją działalność, a także stwierdził, że Wnioskodawca prowadził swoją działalność w rejonie S., a on w gminie W. Pan J.L. zeznając do protokołu nie był w stanie podać konkretnych informacji o działalności Wnioskodawcy, nie wskazał w jakim okresie działał, poza ogólnikowym stwierdzeniem, że było to w stanie wojennym. Świadkowie wprawdzie potwierdzili zgodnie, że Wnioskodawca brał udział w spotkaniach konspiracyjnych u ks. G. w S., a potem w S.. Jednakże nie wskazali na czym udział pana R.S. w tych spotkaniach miał polegać, zaś samo uczestnictwo w spotkaniach opozycyjnych nie mogło być uznane, za czynną działalności polityczną. Także dokumentacja IPN potwierdziła – zdaniem organu – jedynie, że wnioskodawca był przez 13 grudnia 1981 r. działaczem N. "S., delegatem na Zjazd Wojewódzki, ale tych okresów nie wlicza się do okresów opozycyjnej. Zdaniem organu dokumenty także dotyczące sprzedaży ziemi skarżącemu dopiero na skutek wydanego wyroku przez NSA (twierdzenia skarżącego) nie stanowią o represji politycznej.

Zdaniem Sądu nie ma wątpliwości, że z uwagi na upływ czasu, ale również brak innych świadków, którzy w większym zakresie mieli wiedzę o działalności opozycyjnej skarżącego, postępowanie dowodowe w tym zakresie jest znaczne utrudnione. Ciężar udowodnienia tych okoliczności organ w całości przerzucił na skarżącego uznając, ze status działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej można ustalić jedynie na podstawie udokumentowanego wniosku strony, co w sprawie nie miało miejsca. Z drugiej strony organ wskazał, że to na nim spoczywa obowiązek wszechstronnego oraz rzetelnego ustalenia stanu faktycznego sprawy, co jednak oznacza, że organ nie ma obowiązku poszukiwana dowodów aż "do skutku".

Stanowisko organu, w świetle zgromadzonego materiału dowodowego, nie zasługuje jednak na aprobatę. W toku kontrolowanego postępowania wyjaśniającego skarżący konsekwentnie podnosił, że prowadził działalność, o której mowa w art. 2 ustawy, a okoliczność tę potwierdzili również zgłoszeni przez niego świadkowie, nie znając jednak żadnych szczegółów z tej działalności, z uwagi na choćby działania w innych regionach.

Organ przy tym zaniechał przeprowadzenia prawidłowego postępowania dowodowego, albowiem z własnej inicjatywy nie podjął żadnych działań, poza przesłuchaniem świadków wskazanych przez wnioskodawcę i przeanalizowaniem dokumentacji z IPN. Nie zwrócił się choćby do regionalnych struktur N. "S." czy w ich archiwach znajduje się jakakolwiek dokumentacja potwierdzająca status wnioskodawcy za sporny okres. Tym bardziej, że jak wskazywał skarżący był nawet delegatem na zjazd Wojewódzki N."S.".

Wskazać przy tym należy, że w innych sprawach toczący się przed tym samym organem, podejmowano z urzędu jeszcze innego działania zmierzające do zgromadzenia materiału dowodowego. I tak np. w wyroku WSA w Gliwicach z dnia 11 kwietnia 2024 r. w sprawie II SA/Gl 1855/23 wskazano, że organ w rybie art. 5 ust. 6 ustawy wystąpił do Wojewódzkiej Rady Konsultacyjnej do Spraw Działaczy Opozycji Antykomunistycznej oraz Osób Represjonowanych z Powodów Politycznych w Katowicach o zaopiniowanie wniosku Skarżącego o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Dokonał także sprawdzenia, czy "skarżący figuruje w internetowej bazie danych projektów: "katalog.bip.ipn.gov.pl" i "Encyklopedia Solidarności" prowadzonych przez IPN; "szukajwarchiwach.gov.pl" prowadzonym przez Narodowe Archiwum Cyfrowe; na portalu historycznym Instytutu Historycznego Nurtu Niepodległościowego im. Andrzeja Ostoja Owsianego pt. "Encyklopedia KPN"; w wykazach "Poborowych powołanych do odbycia dwuletniej zasadniczej służby wojskowej", "Żołnierzy rezerwy powołanych na trzymiesięczne szkolenie wojskowe w ramach służby czynnej", "Osób wytypowanych przez pion Departamentu III MSW do odbycia zasadniczej służby wojskowej lub ćwiczeń w bieżącym roku z dnia 29 października 1982 r." i "Elektronicznym inwentarzu archiwalnym akt spraw karnych z okresu stanu wojennego" prowadzonych przez IPN. W ww. źródłach nie odnaleziono informacji o działalności opozycyjnej Skarżącego lub doznanych przez niego represjach" (CBOSA). Działania tego samego organ znacznie zatem wykraczały poza dokonanie ustaleń w oparciu o przedłożone przez wnioskodawcę dokumenty, czy też przesłuchanie świadków, co w sposób jednoznaczny potwierdza, że w niniejszej sprawie organ z urzędu de facto nie podjął żadnych kroków, czym uchybił przepisom postępowania.

Na potwierdzenie stanowiska Sądu, należy przytoczyć wyrok NSA z dnia 21 maja 2024 r. sygn. akt III OSK 1972/22, w którym wskazano, że "jakkolwiek z treści art. 5 ust. 3 pkt 1 ustawy o działaczach opozycji wynika powinność dołączenia do wniosku składanego przez osobę zainteresowaną uzyskaniem statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych dowodów potwierdzających spełnienie warunków, o których mowa w art. 2 lub art. 3 ustawy, to jednak nie należy na podstawie tego przepisu wnosić, że organ orzekający w sprawie jest całkowicie zwolniony od prowadzenia postępowania dowodowego i wyjaśniającego w zakresie niezbędnym do rozpoznania wniosku. Zgodnie bowiem ze wskazanymi wyżej przepisami K.p.a., gospodarzem postępowania jest organ administracji, którego zadaniem jest nie tylko dążenie do ustalenia okoliczności faktycznych sprawy ale także dążenia do respektowania zasad postępowania takich jak zasada zaufania czy informowania (art. 8 i art. 9 K.p.a). Mimo ciążących na stronie obowiązkach dostarczenia dowodów istotnych dla sprawy, z obowiązku ich oceny ale także uzupełnienia jeśli zachodzi taka potrzeba, organ nie jest zwolniony, zwłaszcza gdy dostarczone przez stronę dowody lub wnioski dowodowe wskazują konkretne obszary, które winny zostać zbadane, czy uzupełnione. W tym zakresie trzeba wskazać, że pozycja organu administracji jest zawsze dominująca, a przyznane kompetencje, zakres obowiązków i doświadczenia pozwalają na szersze spojrzenie na sprawę oraz umiejętność właściwego pokierowania tokiem postępowania, jak choćby wskazanie na konkretne dokumenty (ich rodzaj, charakter), które w danej sprawie pozwolą na ustalenie niezbędnych faktów. Obowiązek ten ulega wzmocnieniu jeśli strona w postępowaniu administracyjnym nie była zastępowana przez profesjonalnego pełnomocnika, jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie. (...) W rozpoznawanej sprawie zasadom tym organ uchybił. Poza wystąpieniem do Prezesa IPN - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu o przekazanie informacji o treści zgromadzonych przez Instytut dokumentów dotyczących warunków, o których mowa w art. 2 i art. 3 ustawy o działaczach opozycji organ nie podjął żadnych innych czynności dowodowych w sprawie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawie nie wykorzystano wszystkich dostępnych instrumentów prawnych, które mogłyby przyczynić się do oceny zasadności złożonego przez stronę wniosku. Organ mógł choćby wystąpić do właściwych jednostek wojskowych o weryfikację, czy istnieją jakiekolwiek dokumenty potwierdzające twierdzenia strony o skierowaniu jej do jednostki za działalność polityczną. To samo tyczy się zweryfikowania twierdzeń skarżącego o organizowaniu przez niego strajku w Spółdzielni Usług Rolniczych W., poprzez zwrócenie się w tej sprawie do regionalnych struktur N. "S.". Mowa tu także o możliwości wystąpienia przez Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych do właściwej wojewódzkiej rady konsultacyjnej do spraw działaczy opozycji antykomunistycznej oraz osób represjonowanych z powodów politycznych o zaopiniowanie wniosku o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Należy zwrócić uwagę, że możliwość wystąpienia przez organ do właściwej wojewódzkiej rady konsultacyjnej o zaopiniowanie wniosku przewidział ustawodawca w treści art. 5 ust. 6 ustawy o działaczach opozycji. Uchwała właściwej wojewódzkiej rady konsultacyjnej, podjęta w trybie art. 5 ust. 6 ustawy o działaczach opozycji stanowi wprawdzie wyłącznie materiał pomocniczy, nie przesądzający kierunku rozstrzygnięcia organu, lecz mogący ukierunkować organ co do potrzeby przeprowadzenia dalszych, dodatkowych dowodów" (CBOSA).

Sąd w całości podziela powyższe stanowisko. Przy takich brakach dowodowych przedwczesna jest zatem ocena organu, że analiza zebranego w toku postępowania materiału dowodowego nie prowadzi, do wniosku, iż skarżący prowadził w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, przez co najmniej 12 miesięcy działalność, o której mowa w art. 2 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. Sąd nie akceptuje stanowiska organu sprowadzającego się do uznania, że skoro wnioskodawca nie przedłożył dowodów, które wskazywałyby na prowadzenie przez niego działalności opozycyjnej, takich dowodów nie dostarczyła także kwerenda archiwalna przeprowadzona w Instytucie Pamięci Narodowej, to organ może zaniechać dalszych działań. Uwaga ta jest istotna albowiem wskazani przez stronę świadkowie, co potwierdził organ, wskazali na zaangażowanie wnioskodawcy w tworzenie rolniczej N. "S." wprawdzie w okresie legalnej działalności, a zatem to już rolą organu było ustalenie czy zaangażowanie zarówno w tworzenie jak i funkcjonowanie ww. związku przejawiał skarżący w innym okresie, a jeżeli tak to na czym polegało.

Jakkolwiek przeprowadzenie takich dowodów nie było bezwzględnym obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie, to niewątpliwie, pozwoliłoby stwierdzić, że w sprawie zostało przeprowadzone postępowanie dowodowe w sposób wyczerpujący, w zakresie możliwym do przeprowadzenia – zgodnie z zasadą prawdy obiektywnej. Należy w tym miejscu również wyraźnie zaakcentować, że przeprowadzenie sugerowanych przez Sąd dowodów nie pozbawia organu prawa do oceny ich przydatności dla pozytywnego rozpoznania wniosku, a także, wiarygodności, w świetle zasady swobodnej oceny dowodów o jakiej mowa w art. 80 K.p.a. Sąd bowiem nie przesądza tym samym ostatecznego kierunku rozstrzygnięcia sprawy dostrzega natomiast potrzebę uzupełnienia materiału dowodowego. Uwzględniając powyższe wskazać należy nadto, że dowody i informacje uzyskane w zaświadczeniach IPN i przesłuchania świadków, nie są jedynymi środkami dowodowymi, z jakich organ w tego typu postępowaniach może korzystać. W ocenie Sądu, z akt sprawy nie wynika, aby postępowanie dowodowe było przeprowadzone w sposób wyczerpujący. Sąd zatem zgadza się z generalnym zarzutem skargi, że przeprowadzone postępowanie administracyjne obarczone jest wadą, wynikającą z naruszenia zasad i przepisów postępowania administracyjnego, a w szczególności w zakresie prowadzonego postępowania dowodowego oraz zasady zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego.

Nie może umknąć uwadze Sądu, że ocena spełnienia przesłanek, o którym mowa w art. 2 i art. 3 ustawy, jest możliwa wyłącznie po prawidłowym ustaleniu i wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy. Wymaga to m.in. przeprowadzenia przez organ dowodów wskazanych przez stronę. Zaniechanie przez organ administracji podjęcia czynności procesowych zmierzających do zebrania pełnego materiału dowodowego, zwłaszcza gdy strona powołuje się na istotne dla niej okoliczności, jest uchybieniem przepisom postępowania administracyjnego, skutkującym wadliwością decyzji.

Kontynuując postępowanie wyjaśniające organ powinien uwzględnić poczynione wyżej uwagi i podjąć próby zgromadzenia dodatkowego materiału dowodowego, a następnie na podstawie zgromadzonego kompletnego materiału dowodowego ustalić niewadliwy stan faktyczny sprawy, który będzie stanowił podstawę wydania rozstrzygnięcia odpowiadającego przepisom obowiązującego prawa.

Z uwagi na powyższe w sprawie doszło do naruszenia art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7 K.p.a., art. 77 § 1 K.p.a. i art. 80 K.p.a., co w konsekwencji doprowadziło do naruszenia art. 2 ust. 1 i art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Argumentacja obydwu zapadłych w sprawie decyzji oparta była na niekompletnym materiale dowodowym, a przedstawione twierdzenia wykraczały poza reguły swobodnej oceny dowodów. Zważywszy, że naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, orzeczono - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a., o uchyleniu zaskarżonych decyzji - jak w punkcie 1 sentencji.

O kosztach Sąd orzekł na podstawie art. 200 p.p.s.a. zasądzając zwrot kosztów postępowania na rzecz skarżącego, na które składa się wpis w kwocie 100 zł, o czym orzeczono jak w punkcie 2 sentencji.