Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Roman Wiatrowski (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 14 maja 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia D. S.A. z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 stycznia 2015 r., sygn. akt III SA/Wa 3010/14 w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. S.A. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 7 lipca 2014 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za miesiące od lutego 2009 r. do maja 2010 r. oraz od lipca do listopada 2010 r. postanawia: oddalić zażalenie.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 27 stycznia 2015 r., sygn. akt: III SA/Wa 3010/14, sygn. akt: III SA/Wa 3010/14 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił D. S.A. z siedzibą w W. (dalej: "spółka", "skarżąca") przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych.

W pisemnych motywach orzeczenia Sąd ten wskazał, że spółka w osnowie wniosku podniosła, że zajmuje się recyklingiem metali. Jej akcje zostały wprowadzone na GPW. Nastąpiła zmiana wyceny akcji przez rynek w ciągu kilku lat - z kilkudziesięciu na dwa złote. Organy podatkowe dokonały zabezpieczeń na rachunkach bankowych skarżącej na kwotę ponad 8 mln zł, co skutkowało spadkiem udziału w rynku. W wyniku dokonanych zabezpieczeń spółka zaprzestała działalności operacyjnej. W 2010 r. skarżąca uzyskała 722 762 tys. zł przychodów, w 2012 r. 8 246 tys. zł przychodów. We wniosku tym podniosła również, że pięć wygranych sporów przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie i Naczelnym Sądem Administracyjnym nie poprawiło znacząco sytuacji finansowej skarżącej. Podała, że w styczniu 2014 r uzyskała informację z banku o zabezpieczeniu jej rachunku na kwotę ponad 90 mln zł (należność główna i odsetki). Jej przychody spadły do 187 tys. zł w I kwartale 2014 r. w pierwszym kwartale 2014 r spółka poniosła 4005 tys. zł straty, spadły też notowania na GPW. Z uwagi na spadek cen akcji skarżąca pozbawiona jest dostępu do "zewnętrznego finansowania" w drodze pożyczek bankowych. Od 1 stycznia 2004 r. do 31 grudnia 2010 r. skarżąca zapłaciła 13 014 tys. zł podatku dochodowego.

W dalszej części wniosku odnotowała, że długotrwałość postępowań i kontroli skarbowych oraz w konsekwencji spadek dochodów skarżącej doprowadził do redukcji personelu i ograniczeń rozmiaru działalności. Przez okres od zablokowania rachunków bankowych (styczeń 2014 r.) do chwili obecnej suma powtarzalnych opłat i obciążeń (na rzecz pracowników, kontrahentów, opłat sądowych, skarbowych, notarialnych i in.) wyniosła 1 345 742 zł, czyli ok 193 tys. zł miesięcznie. Na rachunkach skarżąca posiada około 14 200 zł. Wartość środków trwałych 6 096 tys. zł. Z rachunku zysków i strat za okres od 1 stycznia 2013 r. do 31 grudnia 2013 r. wynika zysk netto 3 109 zł, przy czym za I kwartał 2014 r. skarżąca wykazuje stratę netto w kwocie 3 750 tys. zł.

W wykonaniu wezwania referendarza sądowego skarżąca poinformowała, o tym, że jej zobowiązania podatkowe, będące przedmiotem niniejszego postępowania oraz innych postępowań administracyjnych i sądowoadministracyjnych nie zostały ujęte w zestawieniu zobowiązań i należności na 30 września 2014 r. W I półroczu 2014 r. skarżąca zanotowała wpływ gotówki z działalności operacyjnej w kwocie 368 tys. zł, co posłużyło sfinansowaniu wydatków inwestycyjnych w kwocie 76 tys. zł i obsługi zadłużenia z tytułu obligacji i pożyczek. Pozostała część wydatków związanych z obsługą zadłużenia została pokryta ze środków zgromadzonych na rachunkach bankowych. W pierwszym półroczu 2014 r. stan posiadanych środków pieniężnych zmniejszył się o 210 tys. zł, tj. do kwoty 146 tys. zł.

Wskazując na motywy nieuwzględnienia wniosku Sąd pierwszej instancji stwierdził, że z zestawienia kwoty wymaganych kosztów sądowych z przychodami skarżącej za ostatnie lata działalności, w tym szczególnie za najnowszy okres od 1 września 2014 r. do 30 listopada 2014 r. wynika, że nie mieści się ona w hipotezie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. i pomoc nie może zostać jej udzielona. WSA podkreślił, że bez znaczenia pozostaje przy tym końcowy wynik finansowy skarżącej za 2011 r., 2012 r., 2013 r., czy za okres od 1 września 2014 r. do 30 listopada 2014 r., tj. poniesiona strata. Sąd zwrócił bowiem uwagę, że skarżąca prowadzi w dalszym ciągu działalność gospodarczą i nie została postawiona w stan upadłości. W okresie bezpośrednio poprzedzającym rozpoznanie jej wniosku wykazała wpływy ze sprzedaży w kwocie wielokrotnie przekraczającej wysokość wymaganego wpisu sądowego. Nie bez znaczenia, w ocenie Sądu, pozostaje także okoliczność, że skarżąca wciąż posiada znaczny majątek (nieruchomości), który choć jest przedmiotem zabezpieczenia, to pozwala jej na osiąganie przychodów z jego wynajmu.

Na powyższe orzeczenie skarżąca złożyła zażalenie, w którym zarzuciła Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 i 2 P.p.s.a. poprzez stwierdzenie, że spółka nie wykazała, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Spółka zwróciła się o uchylenie i zmianę zakwestionowanego orzeczenia oraz o przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie.

W pierwszej kolejności należy zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy.

Przypomnieć wobec tego należy, że w przedmiotowej sprawie spółka ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, a rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, Sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (postanowienie z 23 maja 2013 r. II FZ 255/13). Sąd odwoławczy zauważa, że stosując prawo pomocy, nie można chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom i podmiotom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na potrzeby postępowań sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, Lex nr 507290 a także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, Lex nr 479142, z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, Lex nr 477191 i postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 2 lipca 2004 r., sygn. akt I SA/Gd 269/04, Lex nr 220385).

Zauważyć również należy, że stosownie do art. 252 § 1 P.p.s.a. Sąd oceniając wniosek osoby prawnej o przyznanie prawa pomocy, bierze pod uwagę jedynie dane o jej stanie majątkowym i dochodach (por. M. Grzymisławska-Cybulska, Zakresy podmiotowy i przedmiotowy wniosku o przyznanie prawa pomocy osobom prawnym i jednostkom organizacyjnym, "Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego" 2007, nr 1, s. 38). Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz także środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Zatem przy ocenie przesłanek udzielenia prawa pomocy, uwzględnić należy, co również uczynił Sąd pierwszej instancji, wartość nieruchomości i możliwości pozyskiwania z nich pożytków tym bardziej, że sama spółka w zażaleniu podnosi, że majątek ten stanowi jej jedyne źródło dochodu.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uzasadnienie Sądu pierwszej instancji świadczy o rozpoznaniu przez Sąd wniosku spółki o przyznanie prawa pomocy w sposób rzetelny i nienaruszający zasad postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych przez stronę okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu pierwszej instancji, że nie można przyjąć, iż spółka nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie kosztów sądowych. Z dokumentacji przedłożonej w sprawie jednoznacznie wynika, że spółka pomimo licznych zobowiązań nadal prowadzi działalność gospodarczą, uzyskuje z tego tytułu pewien przychód (w okresie poprzedzającym wniesienie skargi w sprawie wyniosły one 255.369,31 zł natomiast w 2011 r. 27.459.410,01 zł, w 2012 r. 16.017.830,39 zł, w 2013 r. 9.998.787,48 zł.) i jest w stanie regulować bieżące wydatki. Wprawdzie na zakończenie III kwartału 2014 r., zanotowała ona stratę jednakże należy mieć na uwadze, że strata powstaje wskutek uzyskania nadwyżki kosztów nad przychodem, a to skutkuje jedynie brakiem dochodu do opodatkowania (brakiem obowiązku zapłaty podatku dochodowego) i nie stanowi automatycznie o braku środków finansowych (por. postanowienie NSA z 22 marca 2011 r., II GZ 112/11, LEX nr 783893). Do innej niż powyższa ocena nie prowadzi również podana przez spółkę kwota ponoszonych kosztów obsługi prawnej, która w okresie od 1 stycznia do 30 września 2014 r. wyniosła 220.429,22 zł. Wartość ta chociażby przy uwzględnieniu posiadanych przez spółkę nieruchomości, które według wartości bilansowej na dzień 30 sierpnia 2014 r. wynosiły 5.223.390,15 nie daje podstaw do traktowania skarżącej spółki w szczególny sposób w stosunku do innych podmiotów funkcjonujących w obrocie gospodarczym. Tym bardziej, że podnoszona prze spółkę okoliczność o ustanowieniu na nich zabezpieczenia w postaci hipotek przymusowych nie uniemożliwia pobierania z nich pożytków. Umknąć uwadze również nie może, że brak dostatecznych środków na poniesienie kosztów sądowych nie jest tożsamy z ujemnym wynikiem rachunkowym z działalności operacyjnej wnioskodawcy, w szczególności gdy z działalności tej przedsiębiorca uzyskuje przychody. Jak podnosi się w orzecznictwie, przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r. I OZ 208/08). Nie ulega bowiem wątpliwości, że Naczelny Sąd Administracyjny ma świadomość subiektywnego poglądu skarżącej o jej trudnej sytuacji finansowej, jednakże twierdzenie to nie znajduje pokrycia w złożonych do akt sprawy materiałach źródłowych. Wskazać wobec tego trzeba, że zobowiązania skarżącej związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, nie mogą korzystać z pierwszeństwa przed należnościami względem Skarbu Państwa, wynikającymi z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Co istotne osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej, w niniejszej sprawie spółka, nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r. I OZ 191/11).

Nie może przy tym skarżąca twierdzić, że koszty działalności gospodarczej są priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego, gdyż takie rozumowanie prowadziłoby do wniosku, że jakiekolwiek problemy finansowe przedsiębiorcy powinny każdorazowo skutkować przyznaniem temu przedsiębiorcy prawa pomocy i obciążeniem Skarbu Państwa kosztami zainicjowanego przez niego postępowania sądowego.

Na ocenę możliwości finansowych skarżącej nie ma wpływu także fakt prowadzenia wobec niej postępowań egzekucyjnych. Z przedłożonych dokumentów wynika bowiem, że spółka ponosi wydatki związane z bieżącym jej funkcjonowaniem. Sama wskazała, że kwoty zwalniane na rachunkach są wykorzystywane przez spółkę na zapłatę podstawowych kosztów, takich jak pensje pracowników, obciążenia na rzecz ZUS oraz podatkowe, spłaty rat i odsetek od wymagalnych wierzytelności kredytowych itd. Powyższa okoliczność również świadczy, w ocenie NSA, o posiadaniu przez skarżącą środków finansowych i możliwości dysponowania nimi. Ponadto obowiązek regulowania zobowiązań publicznoprawnych nie może wyłączać powinności ponoszenia kosztów postępowania sądowego, które immanentnie są związane z ryzykiem prowadzenia działalności gospodarczej.

Nie można zgodzić się również z argumentem strony, że blokada kont bankowych uniemożliwia jej korzystanie z ewentualnych wolnych środków finansowych, gdyż w tej kwestii istnieje możliwość zastosowania przez stronę skarżącą środka wynikającego z przepisu art. 166a § 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. t.j. z 2012 r., poz. 1015, ze zm.), z którego wnika, że istnieje możliwość dokonywania wypłat z zajętego rachunku bankowego za zgodą organu egzekucyjnego w celu poniesienia wydatków związanych z wykonywaną działalnością gospodarczą.

Podsumowując, okoliczności, na które spółka się powołuje, jako przemawiające za przyznaniem jej prawa pomocy – brak realnego przychodu, egzekucje komornicze, posiadanie nieruchomości obciążonych hipotekami oraz brak majątku i środków finansowych na rachunkach, są bezzasadne, szczególnie gdy weźmie się pod uwagę twierdzenia skarżącej, że "działalność D. została zredukowana do minimum niezbędnego dla przetrwania marki "D.". A zatem sama skarżąca przyznała, że w dalszym ciągu prowadzi, pomimo trudności, działalność gospodarczą. W konsekwencji nie można zatem przyjąć, że spółka nie ma dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania, co jest przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a tym samym, że nieprzyznanie zwolnienia od kosztów uniemożliwi stronie skorzystanie z prawa do sądu.

Z tych też względów, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.