Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Anna Szymańska, Sędziowie sędzia WSA Alina Balicka, sędzia WSA Łukasz Krzycki (spr.), Protokolant ref. staż. Aleksandra Larkiewicz, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 21 maja 2015 r. sprawy ze skargi S. L. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy ustalenia odszkodowania oddala skargę

Zaskarżoną decyzją Wojewoda [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2013 r., poz. 267 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a.", utrzymał w mocy orzeczenie Starosty [...] z [...] lutego 2012 r., o odmowie wypłaty odszkodowania za nieruchomość położoną w granicach gromady S., o powierzchni 18 ha, wywłaszczoną na podstawie orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w W. z [...] stycznia 1951 r.

Orzeczenie zapadło wobec następujących uwarunkowań faktycznych i prawnych:

- nieruchomość leśna położona w granicach gromady S., została zabrana przez okupanta niemieckiego w latach 1939–1945, a następnie - po zakończeniu drugiej wojny światowej - wywłaszczona na podstawie orzeczenia Prezydium Rady Narodowej w W. z [...] stycznia 1951 r., (sprostowanego postanowieniem z [...] czerwca 1970 r.) na rzecz Skarbu Państwa – Rejon Lasów Państwowych w S.,

- pismem z 7 września 1970 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w G. przesłało do Wojewódzkiego Biura Geodezji i Urządzeń Rolnych w W. wykaz osób, które zgłosiły roszczenia o odszkodowanie za grunty wywłaszczone w latach 1950–1951 na rzecz Skarbu Państwa; w wykazie tym widniała również p. H. L., która 12 maja 1970 r. złożyła do Komisji do Spraw Ustalenia Odszkodowania przy Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w G. wniosek o ustalenie odszkodowania za przedmiotową nieruchomość,

- pismem z 5 października 2006 r. p. S. L. zwróciła się do Starosty [...] o rozpatrzenie wniosku H. L. z 12 maja 1970 r. o ustalenie odszkodowania,

- decyzją z [...] kwietnia 2010 r., Starosta [...] umorzył postępowanie w sprawie ustalenia odszkodowania za przedmiotową nieruchomość,

- Wojewoda [...] decyzją z [...] czerwca 2010 r., utrzymał w mocy tą decyzję, wywodząc, że art. 129 ust. 5 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2010 r. Nr 102, poz. 651 ze zm.) nie stosuje się do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie tej ustawy, a zatem do spraw, w których przed dniem 1 stycznia 1998 r. wydano decyzję o wywłaszczeniu albo przed tą datą nastąpiło nabycie lub przejęcie nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa bez ustalenia odszkodowania,

- Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 16 lutego 2011 r., (sygn. akt I SA/Wa 1539/10) uchylił powyższą decyzję Wojewody [...] oraz poprzedzającą ją decyzję Starosty [...] uznając, za błędny pogląd organów o braku podstaw do zastosowania w sprawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami; skoro wniosek p. H. L. (popierany przez p. S. L.) nie został rozpoznany przed wejściem w życie ustawy o gospodarce nieruchomościami, to - zgodnie z art. 233 tej ustawy - powinien być załatwiony na podstawie obecnie obowiązujących przepisów,

- Starosta [...] decyzją z [...] lutego 2012 r., odmówił ustalenia odszkodowania za nieruchomość; przywołał art. 9 ustawy z dnia 29 grudnia 1951 r. zmieniającej dekret z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. z 1952 r. Nr 4, poz. 25), zwanej dalej "ustawą z 1951 roku", z którego wynika, że terminy przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w sprawach, w których orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie w toku instancji lub uprawomocniło się przed wejściem w życie tej ustawy zaczynają biec od daty jej wejścia w życie - od dnia 31 stycznia 1952 r.,

- Wojewoda [...] zaskarżoną decyzją utrzymał w mocy orzeczenie organu I instancji.

W skardze, sformułowano zarzut naruszenia:

- przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy - art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), w zw. z art. 129 ust. 5 pkt 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami, poprzez zaniechanie ustalenia odszkodowania należnego skarżącej, mimo że organy administracji były do tego zobowiązane oceną prawną, dokonaną przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w orzeczeniu o sygn. akt I SA/Wa 1539/10,

- art. 129 ust. 5 pkt 1 w zw. z art. 233 ustawy o gospodarce nieruchomościami, poprzez ich niezastosowanie, mimo że w sprawie było to konieczne,

- przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy - art. 7, 8 i 77 § 1 K.p.a., polegające na niezasadnym zaniechaniu podjęcia przez organ wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia sprawy oraz zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego,

- przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy - art. 77 § 1 w zw. z art. 80 K.p.a., polegające na dokonaniu rażąco błędnych ustaleń faktycznych w niniejszej sprawie,

- art. 6 i 7 ustawy z 1951 roku, polegające na uznaniu, że mają one zastosowanie w niniejszej sprawie;

- art. 39 dekretu z dnia 26 kwietnia 1949 r. o nabywaniu i przekazywaniu nieruchomości niezbędnych dla realizacji narodowych planów gospodarczych (Dz.U. z 1952 r. Nr 2, poz. 31), zwanego dalej "dekretem z 1949 roku", poprzez uznanie, że roszczenie skarżącej, przedawniło się.

W odpowiedzi na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie, odwołując się do argumentacji zawartej w zaskarżonym akcie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie i wyrokiem z 29 listopada 2012 r. (sygn. akt I SA/Wa 1159/12) uchylił decyzję zaskarżoną oraz utrzymaną nią w mocy.

W następstwie wniesienia skargi kasacyjnej Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z 11 grudnia 2014 r. (sygn. akt I OSK 660/13) uchylił wskazany wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia sądowi I. instancji.

W uzasadnieniu orzeczenia wskazał:

- bezsporne w sprawie jest, że uprzednie uchylenie przez Sąd decyzji organów obu instancji wynikało z faktu, że prezentowały one nieprawidłowe stanowiska, jakoby art. 129 ust. 5 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie miał zastosowania do stanów faktycznych sprzed wejścia w życie tej ustawy; w związku z tym nie rozpoznawały one sprawy merytorycznie, a jedynie formalnie, umarzając postępowanie w sprawie odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość; wprawdzie, ponownie rozpoznając sprawę, organy powołały się na ten sam niezasadny pogląd, ale - zgodnie ze stanowiskiem Sądu i zasadą wynikającą z art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - wniosek został rozpoznany merytorycznie; przyczyną jego nieuwzględnienia był fakt przedawnienia żądania odszkodowania; w żadnym wypadku nie można było przyjąć, jakoby Sąd, w wyroku o sygn. akt I SA/Wa 1539/10 przesądzał, że w niniejszej sprawie należy przyznać odszkodowanie,

- Sąd I. instancji dokonał błędnej wykładni przepisów ustawy z 1951 roku,

- wywłaszczenie przedmiotowej nieruchomości nastąpiło na mocy przepisów dekretu z dnia 7 kwietnia 1948 r. o wywłaszczaniu majątków zajętych na cele użyteczności publicznej w okresie wojny 1939–1945 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 138 ze zm.), zwanego dalej "dekretem z 1948 roku" oraz przepisów rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 września 1934 r. - Prawo o postępowaniu wywłaszczeniowem (Dz.U. Nr 86, poz. 776 ze zm.), zwanego "rozporządzeniem z 1934 roku"; stosownie do art. 4 ust. 1 pkt 6 dekretu z 1948 roku, odmiennie niż to przewidywało rozporządzenie z 1934 roku, ustalenie odszkodowania było dokonywane na wniosek właściciela nieruchomości; zgodnie zaś z ustawą 1951 roku, z dniem wejścia jej w życie, utraciły moc wszystkie dotychczasowe przepisy regulujące wywłaszczenie nieruchomości (art. 2); oznacza to, że z dniem 31 stycznia 1952 r. utraciło moc m.in. tak wskazane rozporządzenie z 1934 roku jak i dekret z 1948 roku - przepisy stanowiące w niniejszej sprawie podstawę wywłaszczenia, ale także ustalenia odszkodowania; od tej daty kwestie wywłaszczenia nieruchomości i ustalenia odszkodowania regulowały przepisy dekretu z 1949 roku,

- ustawa z 1951 roku zawierała przepisy przejściowe; w art. 6 i 7 przewidywano m.in., że postępowanie wywłaszczeniowe prowadzone na podstawie dekretu z 1948 roku, aż do czasu wydania ostatecznego orzeczenia o wywłaszczeniu, będzie prowadzone dalej na jego podstawie z taką modyfikacją, że odwołania będą rozpatrywane przez odwoławcze komisje wywłaszczeniowe; natomiast niezakończone ostatecznie postępowanie z wniosku o ustalenie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, m.in. na podstawie dekretu z 1948 roku będzie prowadzone dalej na zasadach przewidzianych w dekrecie z 1949 roku; oba te przepisy nie miały zastosowania w niniejszej sprawie, bowiem postępowanie wywłaszczeniowe zostało ostatecznie zakończone przed 31 stycznia 1952 r., a nie toczyło się postępowanie odszkodowawcze, gdyż stosowny wniosek nie został złożony przed tą datą; wobec tego jedynymi przepisami, które mogły mieć zastosowanie w niniejszej sprawie po dacie 31 stycznia 1952 r. były przepisy dekretu 1949 roku.; tylko bowiem te przepisy mogły stanowić podstawę odszkodowania,

- zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 6 dekretu z 1948 ustalenie odszkodowania było dokonywane na wniosek właściciela, przy czym przepisy tego dekretu nie przewidywały terminu do jego złożenia; jeżeli więc wniosek taki byłby złożony po 31 stycznia 1952 r., to jedyną podstawę, mogły stanowić przepisy dekretu z 1949 roku; był to bowiem jedyny obowiązujący akt, który po tej dacie regulował m.in. kwestie odszkodowania za wywłaszczenie nieruchomości, które to orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie przed datą 31 stycznia 1952 r.,

- ten stan prawny był niezależny od faktu czy stosowny wniosek został złożony przez byłego właściciela, czy też nie został złożony; jeżeli zaś nie został złożony, to następowało przedawnienie roszczeń odszkodowawczych, o którym mowa w art. 9 ustawy z 1951 roku; przepis ten odnosi się wprost do sytuacji zaistniałej w niniejszej sprawie, bowiem określa terminy przedawnienia roszczeń odszkodowawczych w sprawach, w których orzeczenie o wywłaszczeniu zostało wydane ostatecznie przed wejściem w życie tej ustawy - przed 31 stycznia 1952 r., co miało miejsce w niniejszej sprawie,

- przedawnienie dochodzenia odszkodowania przysługującego za wywłaszczenie nieruchomości, które jest działaniem o charakterze publicznoprawnym musi wynikać z wyraźnej ustawowej normy prawnej; przewidziany w powołanym art. 9 ustawy z 1951 roku. termin, mimo że został określony jako przedawnienie, to jest w istocie określonym przez ustawodawcę terminem dochodzenia roszczenia o odszkodowanie, który jest terminem materialnym; termin materialny jest to terminy do dokonania czynności, wywołującej skutki materialnoprawne, zaś upływ takiego terminu skutkujący przedawnienie roszczenia powoduje, że stosunek materialnoprawny nie może być nawiązany,

- w niniejszej sprawie jest bezsporne, że do 31 stycznia 1955 r., to jest do dnia, o którym mowa w art. 9 ustawy z 1951 roku nie został złożony wniosek o przyznanie odszkodowania, oznacza to upływ terminu do dochodzenia roszczenia o odszkodowanie, a co za tym idzie wygaśnięcie uprawnienia spadkobierców do odszkodowania za wywłaszczoną nieruchomość; uchybienie terminu materialnego wywołuje bowiem wygaśnięcie praw o charakterze materialnoprawnym, a przepisy nie przewidują możliwości prawnych obrony przed skutkami uchybienia terminu prawa materialnego,

- Naczelny Sąd Administracyjny przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia bowiem Sąd I instancji, uznając uchybienia, co do przepisów prawa materialnego, nie rozważał kwestii prawidłowości stosowania przepisów postępowania m.in. w kontekście stron postępowania.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Sąd oddalił skargę, gdyż nie zasługuje ona na uwzględnienie, albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza prawa.

Sąd orzekając w sprawie jest związany wykładnią prawa, dokonaną w wyroku sygn. akt I OSK 660/13 (art. 190 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi).

Wyrażona w nim ocen jest jednoznaczna: o ile stosowny wniosek nie został wniesiony do 31 stycznia 1955 r. roszczenie wygasło, przy czym - jak wskazano równocześnie w uzasadnieniu wyroku - okoliczność nie złożenia wniosku, przed wskazaną datą, nie budzi w danej sprawie wątpliwości.

Odnosząc się do kwestii wymagającej wyjaśnienia w ramach sądowej kontroli legalności orzeczenia w niniejszej sprawie, w kontekście uwagi zawartej w końcowej części uzasadnienia wyroku sygn. akt I OSK 660/13 – co do przepisów regulujących zasady postepowania, stwierdzić trzeba, co następuje.

Nie naruszono przepisów postępowania przywołanych w skardze, w szczególności art. 7 i 77 oraz 80 K.p.a., co do obowiązku właściwego wyjaśnienia sprawy i dokonania stosownych ustaleń faktycznych. Jak odnotował to już Naczelny Sąd Administracyjny – istotne dla rozstrzygnięcia fakty – nie wniesienie roszczeń przed terminem ich przedawnienia - nie budzą wątpliwości. Nie ma wobec tego znaczenia okoliczność czy stosowny wniosek był złożony w istocie już w latach 1960-63 czy w roku 1970 (na rozbieżności w uzasadnieniu skarżonej decyzji wskazuje się w skardze). Istotne, co zauważył już Naczelny Sąd Administracyjny, że roszczenie przedawniło się z dniem 31 stycznia 1955 r. W sprawie nie znajdowały zastosowania terminy dochodzenia roszczeń wskazane w dekrecie z 1949 roku, lecz w przepisach przejściowych ustawy z 1951 roku.

W toku postępowanie w niniejszej sprawie Stronie skarżącej zapewniano możliwość aktywnego w nim udziału, przy czym - jak wskazano wcześniej - istotne okoliczności faktyczne sprawy nie pozostają sporne. Z kolei ewentualne pominięcie innych stron postepowania nie może być podnoszone przez Sąd z urzędu (patrz; tak samo np. wyroki NSA o sygn. sygn. akt II OSK 990/10 1934/10, 1882/10, 557/11, 988/11, I OSK 356/11, 1239/11 – dostępne na stronie internetowej orzeczenia.nsa.gov.pl/cbo/query - w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych).

Chybione są natomiast zarzuty skargi, co do naruszenia przepisów prawa materialnego, regulujących zasady wypłaty odszkodowań, jak i art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Prawidłowość ich zastosowania w skarżonym akcie, potwierdził wyrok o sygn. akt I OSK 660/13.

Z przytoczonych wyżej przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.