Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Barbara Rennert Sędziowie Sędzia WSA Małgorzata Bejgerowska (spr.) Sędzia WSA Aleksandra Kiersnowska-Tylewicz po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 września 2017 r. sprawy ze skargi [...] na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie wniosku o wyłączenie spod egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego zajętych w toku egzekucji administracyjnej oddala skargę.

Wnioskiem z dnia 7 października 2016 r. D. K. (dalej także jako: "zobowiązany", "strona" lub "skarżący"), prowadzący działalność gospodarczą pod firmą D.K. X. D. K. z siedzibą w [...], wystąpił do Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] o wyłączenie spod zajęcia oraz o zwrot kwoty [...]zł. Jako podstawę prawną wniosku powołał przepis art. 38 § 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1201 ze zm. - w skrócie: "u.p.e.a."). Argumentując żądanie strona podniosła, że Y. S.A. z siedzibą w K. w dniu 4 października 2016 r. omyłkowo wpłaciła na jego rachunek bankowy kwotę [...]zł. W dniu 6 października 2016 r. spółka Y. zwróciła się do zobowiązanego o zwrot wpłaconej dwa dni wcześniej kwoty. Do wniosku zobowiązany załączył "wezwanie do zwrotu świadczenia nienależnego", które otrzymał od spółki Y..

Naczelnik Urzędu Skarbowego w [...] postanowieniem z dnia [...] r., nr [...], wydanym na podstawie art. 61a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1257 - w skrócie: "K.p.a.") w związku z art. 18 u.p.e.a., odmówił wszczęcia postępowania w sprawie zwolnienia z egzekucji i zwrotu kwoty [...]zł.

W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że przewidziane w art. 38 u.p.e.a. prawo żądania wyłączenia zajętej rzeczy lub prawa majątkowego spod egzekucji administracyjnej służy ochronie interesów osób trzecich. Natomiast zobowiązanemu, zgodnie z art. 13 u.p.e.a., przysługuje prawo żądania zwolnienia z egzekucji określonych składników majątkowych ze względu na jego ważny interes.

Zdaniem organu I instancji, wniesione przez zobowiązanego żądanie nie podlega rozpatrzeniu, albowiem brak jest podstawy materialnoprawnej do badania takiego żądania oraz nie istnieje składnik majątkowy podlegający zwolnieniu z egzekucji. W kontekście drugiej z podanych przyczyn odmowy wszczęcia postępowania, organ wskazał, że prowadząc postępowanie egzekucyjne wobec zobowiązanego dokonał zajęcia wierzytelności z jego rachunku bankowego w [...] S.A. Bank w dniu 5 października 2016 r. przekazał na rachunek depozytowy organu kwotę [...]zł tytułem "[...] część. real. zaj. [...] K. D. [...] ul. [...]". Uzyskana w ten sposób kwota została rozliczona w dniu 6 października 2016 r., zgodnie z art. 115 u.p.e.a. Mając na względzie powyższe oraz okoliczność, że zobowiązany złożył wniosek w dniu 7 października 2016 r., a więc już po rozliczeniu i przekazaniu wyegzekwowanej kwoty, organ stwierdził, że w dniu złożenia wniosku nie istniał już składnik majątkowy stanowiący przedmiot żądania, gdyż rozliczenie i przekazanie otrzymanych środków spowodowało zmianę ich własności.

Kwestionując powyższe rozstrzygnięcie w zażaleniu zobowiązany zażądał uchylenia postanowienia organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy, poprzez zwolnienie z egzekucji kwoty [...]zł oraz dokonanie jej zwrotu. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie przepisów art. 7 w zw. z art. 77 § 1, art. 6 w zw. z art. 8, art. 9, art. 10 i art. 61a K.p.a.

Dyrektor Izby Skarbowej postanowieniem z dnia [...] r., nr [...], utrzymał w mocy postanowienie organu I instancji.

W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy w pełni podzielił argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. W szczególności zaznaczył, że odmowa wszczęcia postępowania w zakresie zwolnienia z egzekucji spowodowana była zaistnieniem "innych uzasadnionych przyczyn", o których mowa w art. 61a K.p.a., tzn. przesłanką przedmiotową istniejącą już w chwili złożenia wniosku, w postaci nieistnienia składnika majątkowego, o którego zwolnienie ubiega się zobowiązany. Jest to oczywista i obiektywna przeszkoda do wszczęcia postępowania w sprawie złożonego wniosku o zwolnienie z egzekucji. Według organu odwoławczego nie istnieje podstawa materialnoprawna do rozpatrzenia w trybie administracyjnym żądania zwrotu kwoty wyegzekwowanej w związku z zajęciem wierzytelności z rachunku bankowego.

Odnosząc się do podniesionych w zażaleniu zarzutów organ II instancji wskazał, że przed rozliczeniem wyegzekwowanej kwoty organ egzekucyjny nie posiadał informacji o pochodzeniu przekazanych środków z przelewu dokonanego od Y. S.A. Organ egzekucyjny dokonał bowiem zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego w [...] S.A., a nie zajęcia wierzytelności kwot należnych zobowiązanemu od Y. S.A. Zwrócono uwagę, że informowanie zobowiązanego o wpływie środków uzyskanych z realizacji zajęć wierzytelności oraz o ich planowanym rozliczeniu byłoby zaprzeczeniem idei egzekucji. Przelew bankowy [...] S.A. wraz z jego opisem nie budził żadnych wątpliwości, stąd jego natychmiastowe rozliczenie. Wskazane okoliczności dowodzą, że brak było podstaw prawnych do przeprowadzenia przez organ egzekucyjny postępowania wyjaśniającego co do wpływu kwot z rachunku bankowego spółki Y. na zajęty rachunek bankowy zobowiązanego.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu D. K., reprezentowany przez adwokata, wniósł o uchylenie powyższego postanowienia Dyrektora Izby Skarbowej i poprzedzającego go postanowienia organu I instancji, a także o zasądzenie kosztów postępowania. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucono naruszenie:

1) art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. poprzez niepodjęcie działań zmierzających do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w związku z brakiem wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego, w tym niezweryfikowania zasadności otrzymanego przez skarżącego przelewu bankowego od spółki Y. oraz rzeczywistego istnienia podstawy dokonanego rozliczenia;

2) art. 6 w zw. z art. 8 K.p.a. poprzez prowadzenie postępowania w sposób naruszający zasadę praworządności i zasadę pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa, z uwagi na zaakceptowanie dokonania przez organ I Instancji zajęcia środków pieniężnych i rozliczenie ich w sposób natychmiastowy, bez uprzedniego poinformowania skarżącego o otrzymaniu przez organ I instancji spornych środków pieniężnych, a przez to pozbawienie skarżącego oraz podmiot składający przelew możliwości skorzystania z przysługującej ochrony w postaci zwolnienia składnika majątkowego spod zajęcia egzekucyjnego;

3) art. 11 K.p.a. poprzez brak wyczerpującego wyjaśnienia przesłanek, którymi organ kierował się przy załatwianiu sprawy, a w konsekwencji powołanie się na te przesłanki w sposób ogólny, niepoparty zgromadzonym w sprawie materiałem dowodowym, że w sprawie zachodzi "inna uzasadniona przyczyna odmowy wszczęcia postępowania", podczas gdy kwestii istnienia tej przyczyny organ nie zbadał;

4) art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 w zw. art. 61a K.p.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia organu I instancji bez podstawy prawnej i z rażącym naruszeniem prawa oraz, skoro z akt sprawy wynika, że w sprawie nie zachodzi "inna uzasadniona przyczyna odmowy wszczęcia postępowania", a za taką przyczynę nie może być uznana okoliczność rozliczenia nienależnie przekazanego świadczenia pieniężnego, zwłaszcza w sytuacji, gdy okoliczność ta jest wynikiem świadomego działania organu pozbawiającego skarżącego uprawnienia do skutecznego zwolnienia składnika majątkowego spod zajęcia egzekucyjnego, a także poprzez zaniechanie przez organy wnikliwego zbadania, czy w sprawie nie zaszła inna uzasadniona przyczyna odmowy wszczęcia postępowania.

W uzasadnieniu skargi skarżący stwierdził, że organ egzekucyjny powinien wszcząć postępowanie z jego wniosku o zwolnienie spod egzekucji i dopiero po wyczerpującym wyjaśnieniu sytuacji faktycznej i prawnej, podjąć decyzję merytoryczną poprzez zwolnienie lub odmowę zwolnienia przedmiotowej kwoty spod egzekucji, a nie przedwcześnie wydawać postanowienie o charakterze formalnym.

W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Skarbowej podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonym akcie i wniósł o oddalenie skargi.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Badając zaskarżone postanowienia według kryteriów i trybie uproszczonym przewidzianym w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - w skrócie: "P.p.s.a.") Sąd uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem zaskarżone orzeczenia, pomimo pewnych mankamentów w uzasadnieniach, nie naruszają prawa w stopniu powodującym konieczność ich wyeliminowania z obrotu prawnego.

Istota sporu sprowadza się do rozstrzygnięcia, czy organy egzekucyjne zasadnie odmówiły skarżącemu wszczęcia postępowania z jego wniosku o wyłączenie spod egzekucji wierzytelności z rachunku bankowego zajętego w toku egzekucji i zwrotu tej wierzytelności (tj. środków pieniężnych w kwocie [...]zł). Inaczej rzecz ujmując, spór koncentruje się wokół zasadności zastosowania w sprawie przepisu art. 61a § 1 K.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a.

Zgodnie z art. 61a § 1 K.p.a. gdy żądanie, o którym mowa w art. 61, zostało wniesione przez osobę niebędącą stroną lub z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Przepis ten ma odpowiednie zastosowanie w rozpoznawanej sprawie na mocy odesłania zawartego w art. 18 u.p.e.a.

W kontrolowanej sprawie jako podstawę prawną wniosku o wyłączenie spod egzekucji środków pieniężnych w kwocie [...]zł skarżący wskazał przepis art. 38 § 1 u.p.e.a., który stanowi, że kto nie będąc zobowiązanym, rości sobie prawa do rzeczy lub prawa majątkowego, z którego prowadzi się egzekucję administracyjną, może wystąpić do organu egzekucyjnego - w terminie czternastu dni od dnia uzyskania wiadomości o czynności egzekucyjnej skierowanej do tej rzeczy lub tego prawa - z żądaniem ich wyłączenia spod egzekucji, przedstawiając lub powołując dowody na poparcie swojego żądania. Istotą tej regulacji - na co trafnie wskazały organy obu instancji - jest ochrona osób trzecich, w przypadku pomyłkowego kierowania egzekucji wobec praw majątkowych nienależących do zobowiązanego. Osobą trzecią jest każda osoba nieujęta w tytule egzekucyjnym jako zobowiązany. Nie budzi najmniejszych wątpliwości Sądu, że już tylko z czysto literalnego brzmienia przywołanego przepisu art. 38 § 1 u.p.e.a. "...kto nie będąc zobowiązanym, rości sobie..." wynika jednoznacznie, że skarżący nie mógł skutecznie wywodzić z treści tego przepisu ochrony prawnej, albowiem nie jest on osobą trzecią, w rozumieniu tego przepisu. W związku z tym prawidłowo organy obu instancji odmówiły zastosowania powyższego przepisu w sprawie zainicjowanej wnioskiem skarżącego, czyli zobowiązanego w egzekucji. Prawidłowo również organy wyjaśniły, że na podstawie przepisu art. 38 § 1 u.p.e.a. ochrony prawnej w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego względem skarżącego mogłaby domagać się osoba trzecia, a więc w niniejszej sprawie spółka Y.. W ocenie Sądu, organy obu instancji prawidłowo także wskazały, że zobowiązany, w toku postępowania egzekucyjnego, mógłby - na podstawie art. 13 u.p.e.a. - żądać zwolnienia z egzekucji określonych składników majątkowych ze względu na swój ważny interes, czego jednak, pomimo jednoznacznych wskazówek organów obu instancji, nie strona uczyniła.

Z akt badanej sprawy wynika bezspornie, że postępowanie egzekucyjne, w toku którego dokonano zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego skarżącego, skierowane jest do majątku skarżącego. Oznacza to, że nie przysługiwało mu prawo żądania od organu wyłączenia spod egzekucji spornego prawa majątkowego. W ocenie Sądu, stwierdzenie przez organy, że skarżący nie jest podmiotem, o którym mowa w art. 38 § 1 u.p.e.a. i nie przysługuje mu prawo do złożenia wniosku o wyłączenie spod egzekucji prawa majątkowego, powodowało konieczność wydania przez organ egzekucyjny postanowienia o odmowie wszczęcia postępowania, na podstawie art. 61a § 1 K.p.a.

Ponadto należy podkreślić, że organy obu instancji odmawiając wszczęcia postępowania w sprawie zasadnie podniosły, że przepisy u.p.e.a. nie określają trybu postępowania właściwego do zwrotu wyegzekwowanych należności. Tym samym, skoro oczekiwany zwrot nie podlega trybowi administracyjnoprawnemu, to sformułowany przez skarżącego wniosek nie mógł być objęty merytorycznym rozstrzygnięciem w postępowaniu egzekucyjnym.

W związku z odmową wszczęcia postępowania organ nie prowadzi postępowania administracyjnego i nie rozstrzyga sprawy, co do jej istoty. W tej sytuacji bez znaczenia dla rozstrzygnięcia pozostaje kwestia zasadności wniosku o wyłączenie spod egzekucji zajętego prawa majątkowego. Instytucja odmowy wszczęcia postępowania stanowi bowiem akt o charakterze formalnym, a nie merytorycznym.

W kontekście powyższych rozważań za chybiony zatem należy uznać zarzut naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 144 w zw. art. 61a K.p.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia organu I instancji bez podstawy prawnej i z rażącym naruszeniem prawa. Wbrew bowiem twierdzeniom skarżącego, organ egzekucyjny zasadnie zastosował w sprawie przepis art. 61a § 1 K.p.a. i odmówił wszczęcia postępowania w sprawie. Z uwagi na brak podstaw do wszczęcia postępowania z wniosku skarżącego jako osoby nieuprawnionej (w świetle art. 38 § 1 u.p.e.a.), za bezzasadne należy uznać pozostałe zarzuty procesowe skargi dotyczące przepisów K.p.a. Wbrew bowiem oczekiwaniom strony organ w niniejszej sprawie nie był zobowiązany, ani uprawniony do weryfikowania zasadności przelewu bankowego od spółki Y. na rachunek skarżącego. W sprawie poddanej sądowej kontroli nie naruszono także zasady praworządności i zasady pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa w sposób opisany w skardze, albowiem na organach egzekucyjnych nie ciąży obowiązek informowania zobowiązanego o otrzymaniu spornych środków pieniężnych, przed ich rozliczeniem. Zdaniem Sądu organy wyjaśniły przesłanki, którymi kierowały się przy załatwianiu niniejszej sprawy, z zastrzeżeniem poczynionym poniżej.

Sąd stwierdza, że nie podziela tej części uzasadnień zaskarżonych postanowień, z których wynika, że w sprawie nie istniał składnik majątkowy (tj. wierzytelność pieniężna w kwocie [...]zł), stanowiący przedmiot wniosku. Jako powód nieistnienia wspomnianego składnika wadliwie bowiem przyjęto "rozliczenie i przekazanie otrzymanych środków pieniężnych", co spowodowało według organów, zmianę ich własności. Uznanie takiej argumentacji za prawidłową, czyniłoby martwymi instytucje procesowe uregulowane m.in. w art. 13 i art. 38 u.p.e.a. W ocenie Sądu, wbrew stanowisku organów, pomimo, że środki pieniężne zostały już przekazane przez organ egzekucyjny wierzycielom, to okoliczność ta nie ma żadnego znaczenia w kontekście prawa osób trzecich do żądania wyłączenia zajętej rzeczy lub prawa majątkowego spod egzekucji. Zatem nawet w przypadku dokonania rozliczenia i przekazania środków wierzycielom, organy egzekucyjne są zobowiązane do merytorycznego rozpoznania żądań, pod warunkiem, że pochodzą od podmiotów uprawnionych, co jak wykazano wcześniej w badanej sprawie nie miało miejsca. Nie budzi żadnych wątpliwości, że zajęcie w toku postępowania egzekucyjnego rzeczy lub prawa stanowiącego własność osoby trzeciej uniemożliwia skuteczne zaspokojenie wierzycieli dłużnika z takich przedmiotów. Pomimo ujawnienia wadliwiej argumentacji zaskarżonych postanowień w opisanej części, Sąd stwierdza, że w sprawie nie doszło do uchybień, które miałyby istotny wpływ na wynik sprawy. Pomijając zatem tę część uzasadnień kwestionowane postanowienia odpowiadają prawu.

W tym stanie rzeczy Sąd, działając na podstawie art. 151 i w trybie uproszczonym, uregulowanym w art. 120 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.