Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Armański Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka (spr.) Sędzia WSA Beata Ziomek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 27 czerwca 2024 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach z dnia 23 listopada 2023 r., [...] w przedmiocie ustalenia odpłatności z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Kielcach na rzecz A. S. kwotę [...](czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Decyzją z 23 listopada 2023 r., [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) po rozpatrzeniu odwołania A. S., zwanego dalej również skarżącym, na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 2 k.p.a., utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Burmistrza S. z 3 sierpnia 2023 r. w przedmiocie zmiany decyzji z 16 maja 2022 r. w części dotyczącej wysokości odpłatności A. S. za pobyt ojca R. S. w Domu Pomocy Społecznej w S. w ten sposób, że odpłatność:

- za okres od 1 kwietnia 2022 r. do 31 stycznia 2023 r. ustalić na kwotę 2.687,22 zł miesięcznie,

- za okres od 1 lutego 2023 r. do 31 marca 2023 r. ustalić na kwotę 909,23 zł miesięcznie,

- za okres od 1 kwietnia 2023 r. do 30 czerwca 2023 r. ustalić na kwotę na 3 383,11 zł miesięcznie,

- począwszy od 1 lipca 2023 r. do nadal na kwotę 1 583,04 zł miesięcznie.

Rozpatrując sprawę w trybie odwoławczym SKO wskazało na art. 60 ust. 1, art. 61, art. 103 ust. 1 i art. 8 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2023 r., poz. 901 ze zm.), zwanej dalej ustawą i podniosło, że z powołanych regulacji wynika, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny, a w pierwszej kolejności osobą zobowiązaną do uiszczania opłat jest mieszkaniec domu. Jednocześnie przyjęta zasada kolejności oznacza, że w sytuacji, gdy osoba umieszczona w domu pomocy społecznej nie jest w stanie ponosić kosztów pobytu w placówce, obowiązek wnoszenia opłat spoczywa na małżonku, w następnej kolejności na zstępnych, w dalszej kolejności na wstępnych, a jeszcze w dalszej - na gminie, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

SKO wskazało, że podstawę kwestionowanej decyzji stanowi art. 106 ust. 5 ustawy tj. zmiana sytuacji dochodowej strony, co jest obligatoryjną przesłanką weryfikacji decyzji.

Organ odwoławczy ustalił, że bezspornym w sprawie jest fakt, że ojciec skarżącego - R. S. - decyzją z 30 września 2021 r. został skierowany na pobyt stały do Domu Pomocy Społecznej dla osób przewlekle somatycznie chorych

w S.. Powyższe wynikało z postanowienia Sądu Rejonowego

w K. III Wydział Rodzinny i Nieletnich sygn. akt III RNs [...]. W dniu 18 października 2021 r., na podstawie decyzji Starosty [...] z 7 października 2021 r., R. S. został umieszczony w Domu Pomocy Społecznej w S., gdzie miesięczny koszt utrzymania mieszkańca zgodnie z zarządzeniem Starosty [...] z 25 stycznia 2023 r. wynosi 4 850,00 zł.

Z akt sprawy wynika, że R. S. jest rozwiedziony oraz że ma syna A. S., który jako zstępny podopiecznego umieszczonego w DPS, został zobowiązany do ponoszenia opłaty ustalonej jako różnice pomiędzy średnim kosztem utrzymania ojca odwołującego, a opłatą wnoszoną przez samego podopiecznego. W niniejszej sprawie bezsporna jest kwestia związana z wysokością miesięcznych opłat pobieranych od pensjonariusza domu pomocy społecznej. Bezdyskusyjne jest również to, że jego dochody nie wystarczają na pokrycie opłaty

w pełnej wysokości.

R. S. wnosi opłatę za pobyt w wysokości 1 466,89 zł (70 % dochodu), natomiast pozostałą część kwoty zobowiązany jest wnosić skarżący.

Na podstawie przeprowadzonych dowodów Kolegium ustaliło, że A. S. zamieszkuje z matką, ale prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe. W marcu 2022 r. jego dochód wynosił 5.015,22 zł, w styczniu 2023 r. - 3.237,23 zł,

w marcu 2023 r. - 6.402,23 zł, a w czerwcu - 3.911,04 zł. Uwzględniając powyższe organ I instancji ustalił A. S. opłatę począwszy od 1 kwietnia

2022 r. jako różnicę pomiędzy osiąganym dochodem przez stronę, a kryterium dochodowym dla osoby samotnie gospodarującej.

W sprawie bezsporne jest, że opłata za pobyt w DPS uległa zmianie od 1 stycznia 2023 r., że zwiększył się dochód pensjonariusza, co skutkowało ustaleniem dla niego odpłatności w wysokości 70% osiąganego dochodu, a także że dochód odwołującego zmieniał się od marca 2022 r. Spełnione zostały zatem przesłanki do zmiany decyzji ustalającej odpłatność za pobyt w domu pomocy społecznej ojca strony. Ustalenia organu administracji w tym zakresie nie budzą wątpliwości co do ich poprawności.

SKO wskazało, że ustawodawca nie uzależnił obowiązku odpłatności od osobistych stosunków osoby zobowiązanej i mieszkańca domu pomocy. Negatywny stosunek strony do ojca i brak jakichkolwiek relacji z nim, nie może mieć wpływu na samo powstanie obowiązku wnoszenia opłat za jego pobyt w domu opieki społecznej.

Obowiązki zstępnego osoby skierowanej i umieszczonej w domu pomocy społecznej uzależnione są wyłącznie od jego sytuacji dochodowej. Okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej, zdrowotnej, czy majątkowej, w tym obciążeń związanych z codziennym funkcjonowaniem, nie mają znaczenia dla ustalenia obowiązku ponoszenia opłaty przez zobowiązanego oraz jej wysokości. Mogą natomiast stanowić podstawę do wydania przez organ decyzji o zwolnieniu z ponoszenia w całości lub w części ustalonej opłaty na podstawie art. 64 ustawy o pomocy społecznej w odrębnym postępowaniu. Odrębność ta polega na tym, że najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek ponoszenia opłaty w określonej wysokości, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku. Zatem w sprawie, wbrew zarzutom odwołania, organ I instancji na etapie ustalania opłaty nie był uprawniony do badania czy zachodzą okoliczności przemawiające za całkowitym zwolnieniem odwołującego z ponoszenia kosztów opłatności za pobyt ojca w Domu Pomocy Społecznej w S..

W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach skardze A. S. zaskarżył decyzję z 23 listopada 2023 r. w całości zarzucając:

1. naruszenie art. 138 § 2 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie przez organ II instancji w sytuacji, gdy z zebranego materiału dowodowego sprawy wynika, że istniały podstawy do tego, by organ I instancji dokonał rewizji wydanego rozstrzygnięcia przy uwzględnieniu wszystkich okoliczności sprawy, m.in. przez to, iż organ ten nie uwzględnił okoliczności przedstawionych przez stronę co do tego, iż A. S. powinien być zwolniony z odpłatności za pobyt R. S. w Domu Pomocy Społecznej w S., zatem nałożony na niego obowiązek powinien zostać uchylony, a nie zmieniony poprzez zmianę jego wysokości,

2. naruszenie art. 7, 77 § 1 i art. 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 k.p.a. poprzez dokonanie wybiórczej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego i przyjęcie jako swoje w całości przez organ II instancji stanowiska organu I instancji, stwierdzając przy tym, że:

a) organ ten w prawidłowy sposób ustalił stan faktyczny sprawy i słusznie stwierdził, że w sprawie spełnione zostały przesłanki wynikające z przepisów ustawy, co w ocenie organu II instancji uzasadniało dokonanie przez organ I instancji zmiany decyzji ustalającej zobowiązanie skarżącego w zakresie wysokości odpłatności za pobyt R. S. w Domu Pomocy Społecznej w S.,

b) w sprawie nie ma zastosowania art. 64 pkt 7 ustawy z uwagi na fakt, iż dane postępowanie dotyczyło zmiany ustalonego obowiązku, a nie ustalenia istnienia takiego obowiązku,

c) w sprawie nie ma zastosowania art. 104 ust. 4 ustawy z uwagi na to, że sytuacja osobista strony nie stanowi przesłanki do zmiany decyzji dotyczącej ustalonego już obowiązku, podczas gdy organ I instancji, mając wiedzę co do tego, iż równolegle toczy się postępowanie co do istoty sprawy, tj. o istnienie obowiązku odpłatności za pobyt R. S. w Domu Pomocy Społecznej w S., winien podjąć czynności zmierzające do wstrzymania procedowania w zakresie zmiany wysokości obowiązku,

3. naruszenie art. 7, 8 i 77 k.p.a. poprzez przeprowadzenie postępowania odwoławczego z naruszeniem zasady prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, w tym poprzez brak zawiadomienia strony o czynnościach poprzedzających wydanie zaskarżonej decyzji, przez co naruszone zostały podstawowe prawa strony w niniejszym postępowaniu.

Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości i przekazanie sprawy organowi do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania.

W uzasadnieniu skargi powyższe zarzuty zostały rozwinięte. Strona skarżąca podniosła m.in., że wbrew zasadom współżycia społecznego byłoby obciążanie ofiary przemocy opłatami za pobyt w Domu Pomocy Społecznej sprawcy przemocy. Jednakże organ w toku niniejszego postępowania całkowicie pominął pismo skarżącego złożone w dniu 29 czerwca 2022 r. i wydał zaskarżoną decyzję opierając się jedynie na przepisach dotyczących zwrotu kosztów ponoszonych zastępczo przez jednostkę samorządu terytorialnego tj. Gminę S..

W ocenie strony wobec faktu, że organ II instancji ma wiedzę co do tego, że strona składała w toku tego postępowania wniosek o zwolnienie jej z obowiązku odpłatności i wie również, że obecnie przed organem I instancji toczy się postępowanie dotyczące istoty sprawy, czyli ustalenia istnienia obowiązku względem A. S., rozstrzygnięcie podjęte przez organ odwoławczy winno być zgoła inne. Same te okoliczności powinny dać organowi asumpt do tego, by decyzję dotyczącą zmiany wysokości obowiązku uchylić i stwierdzić, że organ I instancji winien najpierw podjąć działania zmierzające do ustalenia, czy jest w ogóle podstawa do zmiany wysokości zobowiązania, skoro kwestionowana jest sama zasadność istnienia obowiązku.

Zdaniem skarżącego, w stanie sprawy zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu bądź umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń w całości,

o czym mowa w art. 104 ust. 4 ustawy. Nie może być również mowy o tym, że

nie może mieć zastosowania art. 64 pkt 7 tej ustawy, skoro strona w toku postępowania przedłożyła w poczet materiału dowodowego szereg dokumentów, z których wynika, że R. S. w rażący sposób naruszał m.in. obowiązek alimentacyjny jak i szereg obowiązków wynikających z relacji rodzic-dziecko.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji.

Sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 1634), zwanej dalej p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem sprawa może być rozpoznana w tym trybie, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

W niniejszej sprawie wniosek o jej rozpoznanie w trybie uproszczonym złożył organ

w odpowiedzi na skargę, zaś strona skarżąca w terminie 14 dni od zawiadomienia

o złożeniu takiego wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 p.p.s.a. wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.).

Rozpatrując sprawę w ramach tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny dopatrzył się naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a co za tym idzie powodowały konieczność wyeliminowania z obrotu prawnego zarówno zaskarżonej decyzji, jak i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji.

W sprawie jest bezsporne, że w toku postępowania administracyjnego wszczętego w przedmiocie zmiany decyzji dotyczącej odpłatności za pobyt ojca skarżącego – R. S. w domu pomocy społecznej, A. S., zobowiązany do ponoszenia kosztów z tego tytułu, złożył wniosek – datowany na 11 lipca 2023 r. - o całkowite zwolnienie go z odpłatności (w aktach sprawy nie ma wniosku z 29 czerwca 2022 r., na który powołuje się autorka skargi). W uzasadnieniu wniosku wskazywał, że od 25 lat nie ma kontaktu z ojcem, zaś w dzieciństwie był świadkiem przemocy stosowanej przez niego przez wobec matki skarżącego. Do wniosku dołączył kopię dokumentacji, z której wynika, że R. S. był prawomocnie skazany za znęcanie się w okresie od 1985 r. do listopada 1996 r. nad swoją żoną K. S. na karę 1 roku i 6 miesięcy pozbawienia wolności

w zawieszeniu na 4 lata, przy czym z uwagi na nieprzestrzeganie nałożonego przez sąd obowiązku powstrzymania się od nadużywania alkoholu, w 2000 r. zarządzono wykonanie tej kary.

Opisany wyżej wniosek wpłynął do organu I instancji przed wydaniem decyzji kończącej postępowanie w sprawie (data nadania w urzędzie pocztowym 13 lipca 2023 r.) i nie ulega wątpliwości, że oba orzekające w sprawie organy nie rozpoznały go merytorycznie. W decyzji z 3 sierpnia 2023 r. organ I instancji nie odniósł się

w ogóle do złożonego przez skarżącego żądania dotyczącego zwolnienia go

z ponoszenia kosztów pobytu ojca w domu pomocy społecznej, natomiast

w zaskarżonej decyzji SKO przyjęło, że organ w toku spornego postępowania nie był uprawniony do badania, czy zachodzą okoliczności przemawiające za całkowitym zwolnieniem strony z ponoszenia kosztów odpłatności, gdyż "(...) najpierw musi istnieć prawomocnie orzeczony obowiązek ponoszenia opłaty w określonej wysokości, a dopiero potem możliwe jest zwolnienie z tego obowiązku.".

Dokonując oceny trafności tego stanowiska Sąd zauważa, że z dniem

4 października 2019 r. (tj. z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 19 lipca 2019 r.

o zmianie ustawy o pomocy społecznej oraz ustawy o ochronie zdrowia psychicznego, Dz.U. z 2019 r. poz. 1690) zmieniona została treść art. 64 ustawy. Zgodnie z brzmieniem tego przepisu obowiązującym na datę wydania zaskarżonej decyzji (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 901 ze zm.), osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

W porównaniu do wcześniejszej wersji przepisu dodano sformułowanie: "obowiązane do wnoszenia opłaty". Motywy prawodawcy, ukierunkowane na rozszerzenie zakresu możliwości zwolnienia z opłaty również na etapie jej ustalania, wynikają z uzasadnienia do projektu ustawy nowelizującej (Sejm VIII kadencji, druk sejmowy nr 3524), w którym wskazano, że dokonana zmiana "poszerza możliwość zwalniania z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, obok osób wnoszących opłatę, również osób zobowiązanych do wnoszenia opłat zgodnie

z przepisami ustawy, ale jeszcze ich niewnoszących".

W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności (także w drodze zmiany decyzji w trybie art. 106 ust. 5 ustawy, tak jak miało to miejsce w tym przypadku), o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. Taki zaś wniosek skarżący złożył w opisanym wyżej piśmie datowanym na 11 lipca 2023 r. (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 24 kwietnia 2024 r., I OSK 616/23, z 19 września 2023 r., sygn. I OSK 1864/21 i z 11 marca 2022 r., sygn. I OSK 1644/21 oraz wyroki WSA: w Gliwicach z 23 maja 2024 r., II SA/Gl 2008/23;

w Krakowie z 14 maja 2024 r., III SA/Kr 1633/23 i z 22 kwietnia 2024 r., III SA/Kr 169/24; w Szczecinie z 28 marca 2024 r., II SA/Sz 38/24; w Kielcach, II SA/Ke 579/23; dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl).

Tym samym, zaskarżona decyzja oraz decyzja organu I instancji podlegają uchyleniu ze względu na naruszenie art. 64 ustawy poprzez jego błędną wykładnię prowadzącą do braku rozważenia możliwości zwolnienia skarżącego z wnoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej na etapie ustalania wysokości tej opłaty w drodze decyzji podejmowanej w trybie art. 106 ust. 5, pomimo złożonego wniosku w tym przedmiocie. Organ II instancji nie miał więc podstaw do zastosowania art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. i utrzymania w mocy zaskarżonej decyzji, skoro organ I instancji nie rozpatrzył wniosku A. S. datowanego na 11 lipca 2023 r., co oznacza, że nie rozpoznał istoty sprawy. W stosunku do decyzji I instancji zasadne okazały się wszystkie zarzuty skargi dotyczące naruszenia art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. w zw. z art. 107 § 3 poprzez brak odniesienia się w decyzji z 3 sierpnia 2023 r. do wniosku o zwolnienie A. S. z ponoszenia opłaty za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Tym samym przepisom w zw. z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. uchybił organ II instancji, gdyż nie dostrzegł ich naruszenia w decyzji objętej odwołaniem.

Z tych przyczyn obie wydane w sprawie decyzje podlegały uchyleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a.

Na wynik sądowej kontroli nie ma wpływu podnoszona w skardze oraz we wniosku o zawieszenie postępowania sądowego z 15 kwietnia 2024 r. okoliczność toczącego się obecnie przed organem I instancji postępowania w przedmiocie zwolnienia skarżącego z odpłatności za pobyt ojca w domu pomocy społecznej. Sąd administracyjny kontroluje bowiem poddane mu pod osąd akty wedle stanu faktycznego i prawnego aktualnych na datę ich wydania. Wniosek skarżącego

o zwolnienie z odpłatności, złożony w kontrolowanym w tej sprawie postępowaniu, powinien być rozstrzygnięty w ramach tego właśnie postępowania, a nie postępowania odrębnego. Natomiast wynik tego odrębnego postępowania, jeżeli będzie miał charakter ostateczny i prawomocny, może mieć wpływ na rozstrzygnięcie tej sprawy, co organ będzie miał na uwadze przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Ponownie rozpoznając sprawę organy rozstrzygające zastosują się do oceny prawnej i wskazań zawartych w uzasadnieniu niniejszego wyroku. W szczególności obowiązkiem organu I instancji będzie rozważenie możliwości zwolnienia skarżącego z opłaty na podstawie art. 64 pkt 7 ustawy, przy czym każde rozstrzygnięcie (pozytywne lub negatywne) musi zostać wyrażone w sentencji i należycie umotywowane w uzasadnieniu decyzji.