Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Jagielska po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia M. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 16 listopada 2015 r. sygn. akt I SA/Gl 1354/14 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie ze skargi M. P. na postanowienie P. w K. z dnia [...] września 2014 r. nr [...] w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać M. P. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. postanowieniem z dnia 16 listopada 2015 r. o sygn. akt I SA/Gl 1354/14, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2012 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; dalej jako p.p.s.a.) odmówił M. P. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie z jej skargi na postanowienie P. w K. z dnia [...] września 2014 r. w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym.

Wyjaśniając motywy podjętego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy M. P. oświadczyła, iż wnosi o ustanowienie radcy prawnego lub adwokata, prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem, posiada dom o pow. 70 m2, w którym zamieszkuje jej syn, mieszkanie w Stanach Zjednoczonych Ameryki o pow. 40 m2 zakupione na kredyt i dotąd niespłacone, udział w spadku po rodzicach w 1/3 części, a ponadto wraz z mężem otrzymuje świadczenie emerytalne w kwocie 1825 zł brutto miesięcznie (wnioskodawczyni) oraz 2249 zł brutto miesięcznie (mąż) i świadczenie pomocowe ze środków publicznych USA w wysokości 346 USD. W piśmie poprzedzającym wniosek, reprezentujący M. P. syn wyjaśnił, że skarżąca ukończyła 70 lat, zamieszkuje w USA, od kilku lat cierpi na szereg chorób przewlekłych, skutkujących permanentnym zwiększaniem się wydatków na utrzymanie, natomiast od dwóch lat boryka się z ciężkimi problemami zdrowotnymi (przeszła trzy skomplikowane operacje przewodu pokarmowego, a powtarzające się stany zapalne jamy brzusznej wskazują na koniczność wykonania kolejnego zabiegu w najbliższym czasie). Z uwagi na wiek i stan zdrowia wnioskodawczyni nie może zarobkować. Pomoc profesjonalnego pełnomocnika jest zaś niezbędna z powodu chęci zaskarżenia do Naczelnego Sądu Administracyjnego wyroku WSA z dnia 31 marca 2015 r., a koszty radcy prawnego lub adwokata wynoszą około 3000 zł. W odpowiedzi na wezwanie do uzupełnienia wniosku, nieprofesjonalny pełnomocnik skarżącej (syn) przedstawił m.in. wyciągi z krajowych rachunków bankowych skarżącej oraz jej męża, a także kopie dokumentów w języku angielskim, w tym dokumentu wskazującego na wysokość zasiłku otrzymywanego ze środków publicznych USA.

W opisanych wyżej okolicznościach Sąd odmówił M. P. przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu. Jak wskazał Sąd, stawka minimalna dla profesjonalnego pełnomocnika przed sądem II instancji wynosi 180 zł, zarówno w przypadku radcy prawnego, jak i adwokata. Sąd podkreślił, że ceny usług prawniczych są zróżnicowane i trudno przyjąć, iż koszty sporządzenia skargi kasacyjnej w niniejszej sprawie w każdym przypadku oscylować będą wokół kwoty zasugerowanej przez pełnomocnika skarżącej (około 3000 zł). Ponadto Sąd uznał, że skarżąca oraz jej małżonek otrzymują regularnie świadczenie emerytalne, czyli uzyskują w gospodarstwie domowym stały dochód, z którego jest możliwe sfinansowanie kosztów prowadzonego postępowania. W ocenie WSA niejasna pozostaje kwestia źródeł finansowania przez skarżącą i jej męża kosztów leczenia w USA, które – jak powszechnie wiadomo – jest bardzo kosztowne. Pełnomocnik skarżącej przedłożył wprawdzie dokument (w języku angielskim) wskazujący na otrzymywanie dofinansowania opieki medycznej w USA (wskazano w nim męża skarżącej), jednak dokument ten nie wyjaśnia szeroko pojętej kwestii finansowania leczenia. Z uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że nie tylko skarżąca cierpi na szereg dolegliwości wymagających leczenia oraz zabiegów chirurgicznych, ale także jej mąż boryka się z poważnymi problemami zdrowotnymi. Zdaniem WSA na podstawie dokumentacji zgromadzonej w aktach nie można przyjąć, że zabiegi chirurgiczne skarżącej i jej męża (włącznie z rehabilitacją) mogą zostać sfinansowane ze świadczeń emerytalnych oraz świadczenia pomocowego ze środków publicznych USA i z dofinansowania opieki medycznej w tym kraju. WSA uznał zatem, że skarżąca nie wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny.

W zażaleniu wniesionym do Naczelnego Sądu Administracyjnego (dalej: NSA), uzupełnionym obszernym pismem z dnia [...] stycznia 2016 r., M. P. domagała się uchylenia postanowienia Sądu z dnia 16 listopada 2015 r. i przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu lub uchylenia tego postanowienia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu zażalenia wskazano, że skarżąca przedłożyła Sądowi I instancji dokument źródłowy potwierdzający przyznane jej dofinansowanie opieki medycznej na terenie USA – kartę stanowego programu I. Departament of Healthcare and Family Services (HFS Medical Card), na której widnieją dane skarżącej, a nie jej męża. Karta ta uprawnia skarżącą, ze względu na posiadanie rezydencji na terenie USA, wiek oraz trudną sytuację materialną, do nieodpłatnego korzystania z zalecanych jej przez lekarzy usług medycznych oraz dofinansowania zakupu przepisywanych lekarstw. Programy stanowe tego typu dla osób znajdujących się w takiej sytuacji jak skarżąca i jej mąż nie są niczym nadzwyczajnym w USA, a przynależność do danego programu widnieje w systemie informatycznym, natomiast pacjentowi wydawana jest odpowiednia karta. Nie wydaje się na tę okoliczność odrębnych zaświadczeń, potwierdzających szczegółowy zakres przyznanej pomocy (widnieje on w wielostronicowych regulaminach). Wnosząca zażalenie podkreśliła, że gdyby było ją stać na ponoszenie znacznych, jak zaznaczył Sąd, wydatków związanych z zabiegami chirurgicznymi i rehabilitacją na terenie USA, to nie wszczynałaby procesu, w którym wartość przedmiotu sporu wynosi ok. 1500 zł.

Ponadto składająca zażalenie zwróciła uwagę, że koszty sporządzenia skargi kasacyjnej od wyroku, który zapadł w tej sprawie zbliżają się do kwoty 3000 zł brutto. Koszt pomocy prawnej wynika z dokonanego przez nieprofesjonalnego pełnomocnika skarżącej (syna) rozeznania rynku usług prawniczych, na dowód czego do zażalenia załączono cztery wydruki z poczty elektronicznej syna skarżącej, zwierające informacje od radców prawnych i adwokatów, że koszt sporządzenia skargi kasacyjnej w opisanej sprawie wynosi przeciętnie 3000 zł brutto. Zdaniem składającej zażalenie w odniesieniu do dokumentów i oświadczeń przedłożonych do akt sprawy, Sąd powinien uznać, że poniesienie tego wydatku może stanowić istotny uszczerbek w koniecznym utrzymaniu skarżącej i jej rodziny, więc skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

Zażalenie zasługuje na uwzględnienie.

Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Natomiast uregulowana w art. 243-263 p.p.s.a. instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W myśl art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Z treści powołanego przepisu wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Jeżeli oświadczenie to okaże się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego strony lub budzi wątpliwości, to strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Inicjatywa dowodowa w zakresie właściwego przedstawienia przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy leży zatem po stronie skarżącego, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy.

Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. ocena wniosku M. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest w całości błędna, natomiast z uwagi na to, że sprawa została dostatecznie wyjaśniona już przed Sądem I instancji, sąd kasacyjny uchylił zaskarżone postanowienie i uwzględnił złożony przez M. P. wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Takie orzeczenie NSA podjął z poniższych powodów.

Przede wszystkim uznać należy, że wnioskodawczyni wystarczająco wykazała, iż koszty pomocy prawnej profesjonalnego pełnomocnika tj. adwokata lub radcy prawnego wynoszą w tej sprawie ok. 3000 zł brutto. Kwota ta obejmuje sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej od wyroku, który skarżąca chciałby zaskarżyć nie zgadzając się z jego treścią i nie mając wystarczających środków pieniężnych na poniesienie tego wydatku bez uszczerbku w utrzymaniu koniecznym siebie i swojej rodziny. NSA podkreśla, że wysokość kosztów pomocy prawnej świadczonej przez profesjonalnego pełnomocnika z wyboru stanowi zawsze przedmiot umowy tego pełnomocnika z klientem i w żadnym razie nie jest, jak nie wiadomo dlaczego przyjął Sąd, regulowana stawkami minimalnymi określonymi w odpowiednich rozporządzeniach. Odnosząc się w tym miejscu do stanowiska Sądu, że niewiarygodne jest wycenienie kosztów sporządzenia skargi kasacyjnej na kwotę 3000 zł, NSA uznaje to stanowisko za oderwane od realiów społecznych i gospodarczych, choć nie można rzecz jasna przyjąć, że usługa ta mogłaby zostać wyceniona przez innego adwokata lub radcę prawnego niżej. Sąd nie powinien kwestionować powszechnie znanego faktu, że ceny usług prawniczych w Polsce, chociaż w każdym przypadku są przedmiotem zindywidualizowanych rozliczeń pełnomocnika z klientem, utrzymują się na wysokim poziomie. Doświadczenie życiowe wskazuje również, że strona, pragnąc wynająć profesjonalnego pełnomocnika do sądu kasacyjnego, gdzie obowiązuje tzw. przymus adwokacko-radcowski każdorazowo musi się liczyć z kosztami. Nie można odmówić słuszności stronie wnoszącej zażalenie, która od początku postępowania z wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadcza, że koszty profesjonalnego pełnomocnika w tej sprawie oscylują w granicach 3000 zł. Brak jest powodów dla zakwestionowania wiarygodności tego oświadczenia, tym bardziej że opiera się ono na przedłożonych do zażalenia wydrukach korespondencji prowadzonej przez syna skarżącej z radcami prawnymi oraz adwokatami na ten temat.

Z uwagi na powyższe Naczelny Sąd Administracyjny przyjmuje, że sporządzenie i wniesienie skargi kasacyjnej w tej sprawie może skarżącą kosztować 3000 zł brutto, natomiast przechodząc do istoty sprawy NSA stwierdza, że wydatek rzędu 3000 zł, w świetle dokumentów i oświadczeń zgromadzonych w aktach sprawy może spowodować uszczerbek w koniecznym utrzymaniu skarżącej i jej rodziny w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Jest tak dlatego, że skarżąca wraz z mężem dysponuje miesięcznie kwotą 5523 zł [4074 zł emerytur małżonków plus 346 USD świadczenia pomocowego z USA; przy czym 346 USD daje 1449 zł (zgodnie ze średnim kursem dolara amerykańskiego wg NBP, obowiązującym w dacie orzekania Sądu, który wynosił 3,95 zł za 1 USD]. Bez wdawania się w zbędne szczegóły (wydatki na utrzymanie osobiste małżonków, koszty energii elektrycznej itp.) już na pierwszy rzut oka nie powinno budzić wątpliwości, że poniesienie przez skarżącą z budżetu domowego wydatku na pomoc prawną w kwocie 3000 zł spowoduje uszczerbek w utrzymaniu skarżącej i jej męża, z którym prowadzi gospodarstwo domowe w USA. Oznacza to, że skarżąca wykazała, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Należy również rozwiać wątpliwości Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w zakresie ponoszonych przez M. P. kosztów leczenia w Stanach Zjednoczonych Ameryki. W kontrolowanym postanowieniu Sąd uznał jako fakt notoryjny, że koszty leczenia w USA są bardzo wysokie, natomiast skarżąca nie wykazała, że nie ma obowiązku ponoszenia tych kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się z Sądem, że koszty opieki medycznej w USA są zazwyczaj – z pespektywy przeciętnego polskiego obywatela – znaczne, a niekiedy nawet dla polskiego obywatela nieosiągalne, jednak nie podziela oceny Sądu, że skarżąca ponosi koszty opieki medycznej na terenie USA wyłącznie z własnych środków. Jednoznacznie przeczy temu posiadanie przez skarżącą HFS Medical Card, z której wynika zwolnienie skarżącej od kosztów usług medycznych w tym państwie oraz dofinansowanie zakupu przepisywanych lekarstw. Kopię tej karty, wystawionej na skarżącą, a nie na jej męża, załączono do akt sprawy przed rozpoznaniem przez WSA wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli zaś Sąd miał wątpliwości do czego taka karta uprawnia, winien wezwać stronę do złożenia stosownych wyjaśnień w tej kwestii, czego nie uczynił. Reasumując tę część rozważań uznać wypada, że Sąd I instancji nie powinien odmawiać skarżącej przyznania prawa pomocy, zakładając, że skoro skarżącą stać na kosztowne leczenie w Stanach, to tym bardziej stać ją na opłacenie kosztów profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd nie miał w aktach sprawy wystarczających podstaw do sformułowania takiego wniosku.

Ponadto bez znaczenia dla rozpatrzenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika z urzędu pozostaje okoliczność zamieszkiwania wnioskodawczyni oraz jej małżonka w Stanach Zjednoczonych Ameryki. Z samego faktu zamieszkiwania skarżącej w USA nie można wnioskować o jej wysokim (znacznym) statusie majątkowym. Przeciwnie, bowiem zostało wykazane, że skarżąca z racji wieku i ewidentnie bardzo złego stanu zdrowia korzysta, wspólnie z mężem, z dofinansowania opieki medycznej w tym kraju, a małżonkowie nie osiągają znacznych dochodów. Skoro małżonkowie emeryci prowadzą gospodarstwo domowe za granicą, a stan ich zdrowia wyklucza podróżowanie, to jest rzeczą oczywistą, że ich interesów w Polsce doglądają zamieszkujący tutaj członkowie rodziny (np. skarżącą reprezentuje jej syn).

Jak zostało wyjaśnione wyżej M. P. przekonująco wykazała przed Sądem I instancji brak możliwości poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, co pozwoliło Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu uchylić kontrolowane postanowienie na podstawie art. 188 p.p.s.a. i zastosować wobec skarżącej art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., czyli przyznać prawo pomocy we wnioskowanym zakresie.

W tym stanie rzeczy oraz na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w związku z art. 188 i art. 197 § 2 p.p.s.a. NSA postanowił jak w sentencji.