Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Podrazik Sędziowie Sędzia WSA Jan Szuma (spr) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 08 kwietnia 2022 r. sprawy ze skargi K. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] października 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę

Decyzją z dnia [...] października 2021 r., [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze (zwane dalej "Kolegium"), po rozpatrzeniu odwołania K. J., utrzymało w mocy decyzję Burmistrza U. (zwanego dalej "Burmistrzem") z dnia [...] lipca 2021 r., [...] o odmowie przyznania odwołującej się świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną babcią M. H..

Powyższe rozstrzygnięcia wydano w następujących okolicznościach udokumentowanych w aktach sprawy.

Wnioskiem z dnia [...] grudnia 2019 r. (k. 40-42 akt administracyjnych), do którego załączono także urzędowy formularz (k. 36-38 akt administracyjnych), K. J. wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią M. H.. Dołączyła między innymi orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w P. z dnia [...] stycznia 2013 r., [...], w którym M. H. zaliczono do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym, a stopień niepełnosprawności datowano od [...] listopada 2012 r. (k. 34 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] stycznia 2021 r., [...] Burmistrz odmówił K. J. przyznania świadczenie pielęgnacyjnego z powołaniem na art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. b oraz art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 615, dalej "u.ś.r.") (k. 29 akt administracyjnych).

Powyższa decyzja została uchylona przez Kolegium na skutek odwołania wnioskodawczyni, a sprawę przekazano do ponownego rozpatrzenia (decyzja z dnia [...] marca 2021 r., [...]). Organ odwoławczy zaznaczył, że w sprawie ani fakt posiadania przez K. J. prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego, ani data powstania niepełnosprawności osoby objętej opieką nie powinny być przesłankami odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium wyjaśniło, iż po pierwsze możliwe jest wybranie przez zainteresowaną korzystniejszego świadczenia, natomiast gdy chodzi o moment powstania niepełnosprawności, to regulacja dotycząca tego zagadnienia została uznana za niezgodną z ustawą zasadniczą wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia [...] października 2014 r., K [...]. Końcowo organ odwoławczy nadmienił, że ustalić należy, czy K. J. obciążona jest obowiązkiem alimentacyjnym wobec babci.

W dniu [...] czerwca 2021 r. przeprowadzono wywiad środowiskowy w miejscu zamieszkania M. H.. Ustalono między innymi, że niepełnosprawną posiada dwie córki – A. Z.-Z. i R. S.. Pierwsza z nich każdego dnia odwiedza matkę, rozmawia z nią, a jeżeli jest taka potrzeba, to pomaga. Córka niepełnosprawnej R. S. nie może się zająć matką, gdyż opiekuje się niepełnosprawnym mężem (k. 10-11 akt administracyjnych). Do wywiadu środowiskowego dołączono oświadczenie K. J., która wskazała, że zrezygnowała z pracy w sklepie, aby zajmować się babcią. Opieki nie mogła się natomiast podjąć A. Z.-Z. (matka K. J.), gdyż w tym czasie mieszkała za granicą i pracowała (k. 8 akt administracyjnych). W kolejnym oświadczeniu K. J. wskazała, że ani ona ani jej matka nie posiadają orzeczenia o niepełnosprawności (k. 3 akt administracyjnych).

Decyzją z dnia [...] lipca 2021 r., [...] Burmistrz, powołując się na art. 17 ust. 1a u.ś.r., odmówił przyznania świadczenia pielęgnacyjnego K. J.. Zaznaczył, że M. H. posiada dwie córki nie posiadające orzeczenia o niepełnosprawności, a zgodnie z art. 129 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2020 r. poz. 1359, dalej "K.r.o.") obowiązek alimentacyjny krewnych bliższych stopniem pokrewieństwa (czyli córek M. H.) wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych z dalszym stopniem pokrewieństwa (czyli wnuczki K. J.).

W odwołaniu K. J. zarzuciła między innymi naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego niezastosowanie, gdy tymczasem przepis ten stanowi podstawę prawną przyznania jej świadczenia pielęgnacyjnego oraz dokonanie błędnej wykładni art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. poprzez li tylko literalne odczytanie tego przepisu, gdy tymczasem należy przyjąć, iż umożliwia on przyznanie odwołującej się świadczenia pielęgnacyjnego (jako że córki osoby niepełnosprawnej z obiektywnych i niekwestionowanych względów nie sprawują nad nią opieki).

Decyzją z dnia [...] października 2021 r., [...] Kolegium utrzymało w mocy decyzję Burmistrza. W uzasadnieniu przedstawiło identyczne stanowisko jak organ pierwszej instancji, rozwijając argumentację prawną i przywołując orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego.

W skardze K. J. ponowiła zarzuty odwołania, a nadto zarzuciła naruszenie art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 oraz art. 7 w zw. z art. 80 ustawy z dnia [...] czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2021 r., poz. 735 z późn. zm., dalej "K.p.a.") polegające na nie podjęciu działań zmierzających do ustalenia czy bliżsi zstępni M. H. (córki) mogą sprawować opiekę nad matką.

Wskazując na powyższe K. J. wniosła o uchylenie decyzji obu instancji oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania. Wystąpiła także o rozpoznanie sprawy w postępowaniu uproszczonym.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje:

Skarga nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

W niniejszej sprawie osią sporu jest to, czy K. J. jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego jako osoba rzeczywiście sprawująca opiekę nad niepełnosprawną babcią M. H.. Zagadnienie to wiąże się z ustaleniami dotyczącymi obarczenia członków rodziny skarżącej obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do których odsyła ustawa o świadczeniach rodzinnych.

Zaznaczyć należy, że art. 17 ust. 1 u.ś.r., przez odesłanie do przepisów ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, ograniczając go do osób zobowiązanych do alimentacji. Z woli ustawodawcy, nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja z zatrudnienia dla jej sprawowania, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna, a osobą niepełnosprawną, wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei zgodnie z art. 128 K.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny), obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 K.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 K.r.o.). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 K.r.o.). Z art. 617 § 1 K.r.o. wynika, że krewnymi w linii prostej są zstępni (syn, córka, wnuk, prawnuk) oraz wstępni (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie).

Należy podkreślić, że w orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym na tle instytucji świadczenia pielęgnacyjnego podkreśla się, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w przepisie art. 128 i następnych K.r.o., a który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, rezygnując z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej świadczenia pielęgnacyjnego. Świadczenie to jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Podkreślenia wymaga w tym miejscu, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Zaakcentować należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Z przytoczonych regulacji wynika, że uzyskanie uprawnienia do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę zobowiązaną do alimentacji w dalszej kolejności możliwe jest w sytuacji, gdy brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności – gdy takiej osoby w ogóle nie ma lub gdy osoba taka nie jest w stanie sprawować opieki nad potrzebującym. Świadczenie pielęgnacyjne jest bowiem świadczeniem przeznaczonym wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 18 lipca 2012 r., I OSK 198/12, ONSAiWSA 2013, Nr 4, poz. 69, orzeczenia.nsa.gov.pl).

W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że skarżąca jest wnuczką wymagającej opieki M. H., która ma dwie córki nie legitymujące się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, a więc osoby zobowiązane w bliższej, niż skarżąca, kolejności w rozumieniu art. 132 K.r.o. do spełnienia obowiązku alimentacyjnego. W stanie faktycznym kontrolowanej sprawy K. J. nie powołała takich oto okoliczności, że córki M. H. – A. Z.-Z. oraz R. S. nie mogą wspierać matki, czy to przez osobistą opiekę czy to przez wsparcie majątkowe (chociażby kierowane do K. J.). Sądząc po przedstawionych w toku wywiadu środowiskowego oraz w oświadczeniach okolicznościach (zarobkowanie A. Z.-Z. za granicami kraju), można domyślać się, że w rodzinie po prostu uzgodniono, iż w zaistniałych okolicznościach to wnuczka zająć ma się opieką nad babcią – w rozumieniu pomocy w codziennych czynnościach.

W ocenie Sądu materiał sprawy nie daje podstaw to przyjęcia, że zachodzą obiektywne okoliczności uniemożliwiające córkom M. H. spełnienie ciążącego na nich obowiązku alimentacyjnego wobec matki, jak nie w formie bezpośredniej opieki, to w formie dostarczenia środków pieniężnych koniecznych do zapewnienia takiej opieki (na przykład w celu finansowania wkładu osobistego K. J. w dobro rodziny). Skoro zatem obowiązek alimentacyjny względem M. H. ciąży w pierwszej kolejności na jej dzieciach, jako osobach zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności, to z treści art. 132 K.r.o. jasno wynika, że obowiązek ten – wymagany w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. – ciążyłby na skarżącej jako wnuczce zobowiązanej do alimentacji względem babci, dopiero w następnej kolejności (art. 129 § 1 in fine K.r.o.). Już ta okoliczność ma wpływ na kwestię przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia, bez względu na ziszczenie się pozostałych przesłanek.

W kontekście powyższych rozważań za niewystarczające należy uznać argumenty skargi odwołujące się do sytuacji faktycznej w rodzinie K. J., która wyraża się w tym, że to właśnie ona podjęła się sprawowania opieki nad babcią.

Wydane w niniejszej sprawie decyzje organów administracji obu instancji odpowiadają prawu, prawidłowo bowiem ustalono, że nie została spełniona przesłanka istnienia obowiązku alimentacyjnego skarżącej wobec jej babci.

Końcowo Sąd nadmienia, że analizując niniejszą sprawę oczywiście miał na względzie orzecznictwo sądów administracyjnych, w którym niekiedy dopuszcza się przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym w dalszej kolejności, pomimo że zobowiązani w bliższej kolejności nie legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Sąd w tym składzie poglądów tego rodzaju, wyrażonych w judykaturze, nie kwestionuje. Uważa natomiast, że konkretne okoliczności ustalone w niniejszej sprawie po prostu nie dają wystarczającej podstawy, aby posiłkować się wspomnianą wyżej wykładnią funkcjonalną art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. Ani w toku postępowania wyjaśniającego, ani w odwołaniu i wreszcie w skardze nie wskazano, a tym bardziej nie udokumentowano, powodów, dla których alimentacja – czy to osobista czy finansowa – ze strony córek M. H. jest obiektywnie niemożliwa.

W tym miejscu Sąd zaznacza, odnosząc się do zarzutów skargi, że nie podziela także zarzutu naruszenia przepisów proceduralnych, zwłaszcza dotyczących postępowania wyjaśniającego (art. 6, art. 8, art. 9, art. 77 § 1 oraz art. 7 w zw. z art. 80 K.p.a.). W ocenie składu orzekającego organy nie były obowiązane niejako wbrew treści art. 17 ust. 1b pkt 2 u.ś.r. badać możliwości córek M. H. co do opieki nad matką (czy co do finansowania takiej opieki) skoro nie przedstawiono i nie ujawniono w toku sprawy żadnych okoliczności świadczących o obiektywnym braku po ich stronie zdolności do alimentacji.

Mając powyższe na uwadze Sąd na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (obecnie tekst jednolity Dz. U. z 2022 r., poz. 329 z późn. zm.) oddalił skargę uznając, że wydane w sprawie decyzje nie naruszają prawa.

Niniejszą sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w postępowaniu uproszczonym stosownie do art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 P.p.s.a.