Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz po rozpoznaniu w dniu 21 kwietnia 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia X sp. z o.o. z siedzibą w [...] na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 lutego 2026 r. sygn. akt II SA/Po 926/25 w przedmiocie odrzucenia skargi w sprawie ze skargi X sp. z o.o. z siedzibą w [...] na czynność Prezydenta Miasta Poznania w przedmiocie wpisu nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Poznania postanawia: oddalić zażalenie.

Postanowieniem z dnia 23 lutego 2026 r. sygn. akt II SA/Po 926/25, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odrzucił skargę X sp. z o.o. z siedzibą w [...] na czynność Prezydenta Miasta Poznania w przedmiocie wpisu nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Poznania.

W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd wskazał, że X sp. z o.o. z siedzibą w [...] wniosła w dniu 17 listopada 2025 r. (data nadania pocztowego pisma procesowego z dnia 14 listopada 2025 r.) do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skargę na czynność Prezydenta Miasta Poznania w przedmiocie wpisu nieruchomości do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Poznania, polegającą na ujęciu budynków położonych przy ul. [...] [...] i [...] w [...] w gminnej ewidencji zabytków (dalej również: GEZ) pod pozycjami odpowiednio - [...] i [...], na podstawie zarządzenia nr [...] z dnia 17 października 2019 r. Spółka domagała się stwierdzania bezskuteczności czynności Prezydenta Miasta Poznania w zakresie ujęcia w gminnej ewidencji zabytków budynków położonych przy ul. [...] [...] i [...] w [...] pod pozycjami odpowiednio - [...] i [...]. W uzasadnieniu Spółka wyjaśniła, że w piśmie z dnia 29 września 2025 r., działając przez swego pełnomocnika, wniosła o wykreślenie z GEZ wprowadzonej zarządzeniem Prezydenta Miasta Poznania z dnia 17 października 2019 r. nr [...]: 1) nieruchomości położonej na terenie gminy - Miasta Poznań przy ul. [...] [...], wpisanej do tej ewidencji pod poz. [...]) nieruchomości położonej na terenie gminy - Miasta Poznań przy ul. [...] [...], wpisanej do tej ewidencji pod poz. [...]. Spółka stwierdziła, że Prezydent Miasta nie powiadomił żadnego z właścicieli nieruchomości ujętych w przedmiotowej ewidencji, w tym również samej skarżącej, która po zapoznawaniu się z orzecznictwem usiłowała w pierwszej kolejności doprowadzić do tego, by organ sam dokonał wykreślenia budynków z gminnej ewidencji zabytków. Skarżąca podniosła, że liczyła na to, że organ w ramach samokontroli dokona takiego wykreślenia, dlatego złożyła wspomniane pismo z dnia 29 września 2025 r. Organ odmówił jednak dokonania przedmiotowego wykreślenia i negatywnie zaopiniował wniosek skarżącego, co uczynił pismem z dnia 15 października 2025 r., doręczonym pełnomocnikowi skarżącego w dniu 28 października 2025 r. Spółka wniosła o to, by Sąd uznał, że uchybienie 30-dniowego terminu do wniesienia skargi nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznał sprawę, zwłaszcza że czynność Prezydenta Miasta stanowi głęboką ingerencję w prawo własności i została dokonana wbrew stanowisku Trybunału Konstytucyjnego, stąd też niewątpliwe zasadne jest rozpoznania sprawy przez Sąd. Skarga została przy jej wniesieniu opłacona kwotą 400 zł tytułem opłaty sądowej od skargi.

Prezydent Miasta w odpowiedzi na skargę wniósł w pierwszej kolejności o odrzucenie skargi z powodu braku prawidłowego umocowania pełnomocnika spółki, jak też uchybienia terminu do wniesienia skargi, o którym mowa w art. 53 § 2 p.p.s.a., a w następnej kolejności - o oddalenie skargi jako niezasadnej.

Uzasadniając odrzucenia przedmiotowej skargi Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w pierwszej kolejności podkreślił, że włączenie do ewidencji zabytków na podstawie art. 22 ust. 4 i 5 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 1292, dalej: u.o.z.) zabytku nieruchomego jest czynnością organu administracji, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.), podlegającą kognicji sądów administracyjnych, a nie aktem organu samorządowego w rozumieniu art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. Konsekwencją ustalenia, że przedmiotem skargi jest czynność organu z dnia 17 października 2019 r. polegająca na ujęciu (włączeniu): 1) budynku położonego przy ul. [...] [...] w [...], na działce nr [...] ark. [...], obr. [...], pochodzącego z ok. 1900 r. (k. 21), wpisanego do GEZ pod poz. [...]) budynku położonego przy ul. [...] [...] w [...], na działce nr [...], ark. [...], obr. [...], pochodzącego z 4 ćwierćwiecza XIX w (k. 23), wpisanego do GEZ pod poz. [...], jest przyjęcie, że terminowość wniesienia skargi w tej sprawie należało ustalić na podstawie normy prawnej zawartej w art. 53 § 2 p.p.s.a. Zgodnie zaś z tym przepisem, jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności, przy czym sąd po wniesieniu skargi może uznać, że uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego i rozpoznać skargę. Przepis art. 53 § 2 p.p.s.a. wiąże rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia skargi z uzyskaniem wiedzy o podjęciu kwestionowanej czynności, a nie z uzyskaniem wiedzy, że czynność ta mogła zostać podjęta z naruszeniem przepisów prawa. Natomiast zgodnie z art. 58 § 1 pkt 2 p.p.s.a. sąd odrzuca skargę wniesioną po upływie terminu do jej wniesienia.

W wyniku przeprowadzenia oceny w niniejszej sprawie co do terminowości wniesienia skargi w dniu 17 listopada 2025 r. na przedmiotową czynność Prezydenta Miasta Poznania, Sąd stwierdził, że skarżąca Spółka wniosła skargę na przedmiotową czynność organu w zakresie ujęcia (włączenia) zabytku nieruchomego do GEZ z uchybieniem terminu. Zdaniem Sądu, Spółka wiedziała o zaskarżonej czynności, tj. fakcie ujęcia przedmiotowych nieruchomości (budynków) w GEZ, co najmniej już w dniu 29 września 2025 r., kiedy to złożyła wniosek o wykreślenie tych budynków z gminnej ewidencji zabytków. W istocie zasadnie zdaniem Sądu można domniemywać, że faktycznie Spółka wiedziała o kwestionowanej czynności znacznie wcześniej, skoro jeszcze przed wystąpieniem do organu zapoznawała się ze stanowiskiem orzecznictwa dotyczącym gminnej ewidencji zabytków, w wyniku czego wniosła w dniu 29 września 2025 r. o wykreślenie budynków z GEZ. W szczególności chodzi tu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18 dotyczący art. 22 ust. 4 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (aktualnie: Dz.U. z 2024 r., poz. 1292) i wyroki sądów administracyjnych. Skoro zaś Spółka wniosła skargę w przedmiotowej sprawie z oczywistym uchybieniem miesięcznego terminu, o którym mowa w art. 53 § 2 p.p.s.a., to należało rozważyć, czy nastąpiło to bez winy strony i nie stanowi przeszkody do merytorycznego rozpoznania skargi.

Zdaniem Sądu, strona skarżąca nie wykazała się należytą starannością w dbałości o własne sprawy. Sąd wskazał, że o czynności ujęcia zabytku budynkowego w GEZ Spółka w sposób oczywisty wiedziała jeszcze przed 29 września 2025 r. Nic nie stało na przeszkodzie, by najdalej w terminie 30 dni od tej daty wnieść skargę do sądu administracyjnego. Tymczasem Spółka nie uczyniła tego w ustawowo określonym czasie, lecz dopiero 17 listopada 2025 r. Sąd podkreślił, że rozpoczęcie biegu terminu do wniesienia skargi łączy się z uzyskaniem wiedzy o podjęciu kwestionowanej czynności, a nie z uzyskaniem wiedzy, że czynność ta mogła zostać podjęta z naruszeniem przepisów prawa. Nie może być zatem wytłumaczeniem oczekiwanie na otrzymanie stanowiska Prezydenta Miasta w przedmiocie wykreślenia tych budynków z GEZ, które zostało wyrażone w piśmie organu z dnia 15 października 2025 r. znak [...].

W ocenie Sądu, argumentacja przedstawiona w skardze nie świadczy o tym, że zachodzą podstawy do uznania, iż uchybienie terminu do wniesienia skargi nastąpiło bez winy strony, jak tego wymaga art. 53 § 2 p.p.s.a. Sąd nie zgodził się ze stanowiskiem Spółki, która uważa, że w takiej sytuacji, skoro liczyła na wykreślenie budynków z gminnej ewidencji zabytków w ramach samokontroli, to usprawiedliwione jest wniesienie skargi dopiero po odmowie dokonania tegoż wykreślenia. Wskazał, że po pierwsze, każda sprawa podlega indywidualnej ocenie w zakresie okoliczności, jakie doprowadziły do uchybienia terminu. Po drugie, wobec skarżącej – będącej spółką prawa handlowego, która jako profesjonalny podmiot działający w branży budowlanej (a co wynika już chociażby z samego przedmiotu działalności wpisanego do KRS) powinna dysponować niezbędną wiedzą fachową dotyczącą różnych aspektów procesu inwestycyjnego, w tym również z zakresu ochrony zabytków, a przy tym mieć zabezpieczoną możliwość skorzystania z bieżącej pomocy prawnej – należy oczekiwać dochowania obiektywnego miernika staranności w prowadzeniu własnych spraw. Po trzecie, od kilku lat orzecznictwo sądów administracyjnych konsekwentnie potwierdza, jaki charakter ma ujęcie obiektu w GEZ i jeżeli istniały co do tego rozbieżności, to z całą pewnością wątpliwości w tym zakresie zostały usunięte jeszcze w latach 2023-2024.

W związku z tym w ocenie Sądu w żadnej mierze nie świadczy o braku zawinienia stanowisko Spółki przedstawione w skardze. Taka argumentacja nie przekonuje Sądu w niniejszej sprawie, bowiem to, kiedy profesjonalny podmiot prawa handlowego, mając już wiedzę o czynności organu, o której mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., uznaje za stosowne przeprowadzenie niezbędnych analiz i działań prawnych w tym względzie, nie ma znaczenia dla oceny zawinienia strony w uchybieniu terminu. Dlatego też nie można oczekiwać, że wybór określonych działań poprzedzających wniesienie skargi i domniemane oczekiwanie na załatwienie sprawy przez organ "w ramach samokontroli" miałyby w niniejszej sprawie stanowić o braku winy w uchybieniu terminu. Sąd zauważył jeszcze, że co do zasady po wniesieniu skargi organ ma możliwość jej uwzględnienia w trybie autokontroli na podstawie art. 54 § 3 p.p.s.a.

Wobec treści skargi i okoliczności sprawy brak jest także zdaniem Sądu podstaw do przyjęcia, że postulowane przez organ odrzucenie skargi byłoby przejawem nadmiernego rygoryzmu prowadzącego do naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji i wyrażonego w tym przepisie prawa do sądu. Skorzystanie z prawa do sądu jest bowiem obwarowane określonymi wymogami formalnymi, których w tym wypadku nie można uznać za nadmierny rygoryzm (formalizm).

Podsumowując Sąd stwierdził, że skarga w niniejszej sprawie została wniesiona przez skarżącą (reprezentowaną przez pełnomocnika procesowego) z istotnym przekroczeniem terminu wskazanego w art. 53 § 2 p.p.s.a. W treści skargi nie powołano przy tym takich okoliczności, które mogłyby zasadnie świadczyć o braku zawinienia w uchybieniu terminu do wniesienia skargi. Sąd nie dopatrzył się zatem w tej sprawie okoliczności uzasadniających uznanie, że oczywiste uchybienie terminu do wniesienia skargi miało miejsce bez winy strony. W tym stanie rzeczy Sąd odrzucił skargę.

Zażaleniem X sp. z o.o. z siedzibą w [...] zaskarżyła powyższe postanowienie, zarzucając mu naruszenie:

1) art. 53 § 2a p.p.s.a. poprzez niezastosowanie i przyjęcie, że skarżący nie dochował 30-dniowego terminu na złożenie skargi;

ewentualnie, w razie przyjęcia, że art. 53 § 2a p.p.s.a. nie znajduje tutaj zastosowania:

2) art. 53 § 2 p.p.s.a. poprzez błędną wykładnię i przyjęcie, że brak jest przesłanek do rozpoznania skargi;

3) art. 45 ust. 1 Konstytucji i art. 32 ust. 1 Konstytucji, gdyż ten sam WSA w Poznaniu, np. w sprawie II SA/Po 751/23, przyjął skargę i rozpatrzył ją pozytywnie, mimo iż upłynął tam ponad rok od moment, w którym skarżący dowiedział się o czynności Prezydenta Miasta Poznania, natomiast w sprawę niniejszej odrzuca się skargę argumentując, że skarżący opóźnił się faktycznie o 2 tygodnie, co w sposób jednoznaczny narusza zasadę równego traktowania przez organy władzy publicznej oraz utrudnia skarżącemu dostęp do Sądu, a przedmiotem niniejszej sprawy jest prawo własności – również jedno z najważniejszych praw konstytucyjnych.

Z uwagi na powyższe w zażaleniu wniesiono o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zasądzenie od organu na rzez skarżącego kosztów postępowania zażaleniowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych.

W odpowiedzi na zażalenie Prezydent Miasta Poznania wniósł o jego oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Zażalenie nie zasługiwało na uwzględnienie.

Przechodząc do oceny zasadności rozpoznawanego środka zaskarżenia od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 23 lutego 2026 r. sygn. akt II SA/Po 926/25 w pierwszej kolejności wyjaśnienia wymaga kwestia kwalifikacji prawnej przedmiotu skargi. W tym zakresie należy zauważyć, że co do charakteru działań organu podjętych na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1-3 u.o.z. włączających do gminnej ewidencji zabytków (GEZ) zabytków nieruchomych dominuje obecnie jednolite i podzielane również przez Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie stanowisko, zgodnie z którym działania takie należy uznać za czynności organu administracji, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. (zob. m.in. postanowienie NSA: z dnia 17.02.2026 r., sygn. akt II OZ 90/26; z 24 czerwca 2025 r., sygn. akt II OZ 949/25; z dnia 19.11.2024 r., sygn. akt II OZ 662/24; z dnia 20.05.2020r., sygn. akt II OSK 753/20). W konsekwencji, wbrew twierdzeniom strony skarżącej, kwestię terminu, w jakim należy wnieść skargę na tego typu akt normuje nie przywołany w zażaleniu art. 53 § 2a p.p.s.a. tylko art. 53 § 2 zd. 1 p.p.s.a. zgodnie z którym jeżeli ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia w sprawie będącej przedmiotem skargi, skargę na akty lub czynności, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4, wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia, w którym skarżący dowiedział się o wydaniu aktu lub podjęciu innej czynności.

Mając powyższe na względzie należy podzielić wyrażone w zaskarżonym postanowieniu stanowisko, zgodnie z którym skarga X sp. z o.o. z siedzibą w Poznaniu na czynność Prezydenta Miasta Poznania z dnia 17 października 2019 r. w przedmiocie wpisu budynków położonych przy ul. [...] [...] i [...] w [...] do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Poznania, została wniesiona z uchybieniem terminu. Jeszcze raz podkreślić należy, że w świetle treści art. 53 § 2 p.p.s.a., rozpoczęcie biegu 30-dniowego terminu do wniesienia skargi ustawodawca wiąże wyłącznie z powzięciem przez stronę skarżącą wiedzy o wydaniu aktu lub podjęciu czynności, a nie z uzyskaniem negatywnej odpowiedzi organu na wniosek o wykreślenie danych nieruchomości z Ewidencji Zabytków czy z uzyskaniem wiedzy, że czynność ta mogła zostać podjęta z naruszeniem prawa, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji. Jak wynika natomiast z akt przedmiotowej sprawy, wiedzę o ujęciu ww. nieruchomości w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Poznania skarżąca Spółka powzięła najpóźniej w dniu 29 września 2025 r., kiedy to działający w jej imieniu profesjonalny pełnomocnik sporządził i nadał w urzędzie pocztowym skierowany do Biura Miejskiego Konserwatora Zabytków Urzędu Miasta Poznania wniosek o wykreślenie ww. nieruchomości z Gminnej Ewidencji Zabytków. W tych okolicznościach – wobec braku szczegółowej informacji co do daty, w jakiej skarżąca Spółka dowiedziała się o wpisie budynków położonych przy ul. [...] [...] i [...] w [...] do Gminnej Ewidencji Zabytków – uznać należało, że to właśnie dnia 29 września 2025 r. rozpoczął swój bieg wynikający z art. 53 § 2 p.p.s.a. 30–dniowy termin do skutecznego wniesienia skargi na przedmiotową czynność. Termin ten upływał zatem skarżącej z dniem 29 października 2025 r. Skargę skarżącej Spółki nadaną w urzędzie pocztowym dopiero w dniu 17 listopada 2025 r. słusznie w zaskarżonym postanowieniu uznano zatem za wniesioną z uchybieniem terminu.

Dokonując jednocześnie oceny, czy uchybienie tego terminu nastąpiło bez winy skarżącego – stosownie do treści art. 53 § 2 zd. 2 p.p.s.a. – zasadnie Sąd pierwszej instancji uznał, że strona skarżąca nie wykazała powyższej okoliczności.

Uzasadniając brak winy w uchybieniu terminowi skarżąca podnosi, że zapoznała się z orzeczeniami WSA w Poznaniu i ustaliła, że Sąd ten rozstrzygał pomyślnie skargi obywateli na czynność Prezydenta Miasta Poznania z 17 października 2019 r. i to nawet wówczas, gdy skarżący dowiadywali się o tejże czynności na ponad rok przed wniesieniem skargi. Tymczasem okoliczność przywracania terminów do wniesienia skarg i przyjmowania do rozpoznania skarg na czynność Prezydenta Miasta Poznania z 17 października 2019 r. innych podmiotów w żaden sposób nie świadczy o tym, że w tej sprawie skarżąca Spółka bez swojej winy uchybiła terminowi do wniesienia skargi na tę samą czynność tylko w odniesieniu do innej nieruchomości. Każda bowiem sprawa przed sądem administracyjnym podlega rozpoznaniu w ramach oceny indywidualnej sytuacji prawnej i faktycznej, co też miało miejsce w sprawie o sygn. akt II SA/Po 751/23 powołanej przez skarżącą za przykład przyjęcia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu do rozpoznania skargi innego podmiotu na czynność Prezydenta Miasta Poznania z 17 października 2019 r. W sprawie tej, w której wyrok wydano 29 maja 2024 r., Sąd uznał, że wniesienie skargi miało miejsce bez winy skarżących mając na względzie rozbieżności, jakie zachodziły w orzecznictwie sądów administracyjnych co do charakteru działań organu podjętych na podstawie art. 22 ust. 5 pkt 1–3 ustawy o ochronie zabytków, a co za tym idzie co do trybu, w jakim powinna być wniesiona skarga na takie działania (czy w trybie art. 53 § 2 czy art. 53 § 2a p.p.s.a.). Skarżąca Spółka w przedmiotowej sprawie nie powoływała się natomiast na powyższe rozbieżności i wątpliwości co do trybu zaskarżenia spornej czynności organu. Ponadto występując dnia 29 września 2025 r. z wnioskiem do organu o wykreślenie z Gminnej Ewidencji Zabytków budynków położonych przy ul. [...] [...] i [...] w [...] powoływała się na orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (sygn. akt II SA/Po 751/23, II SA/Po 274/25) w których zwracano uwagę i podzielano formujące się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego stanowisko, że ujęcie zabytków w Gminnej Ewidencji Zabytków stanowi czynność z zakresu administracji publicznej dotyczącą uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa (art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a.), a zatem że termin do zaskarżenia tego typu czynności unormowany jest w art. 53 § 2 p.p.s.a. Skarżąca Spółka, reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, powołująca się we wniosku do organu z dnia 29 września 2025 r. na słuszne w jej ocenie orzecznictwo wprost wskazujące, że właściwym w sprawie wniesienia skargi na sporną czynność Prezydenta jest art. 53 § 2 p.p.s.a., powinna mieć świadomość, że w dniu, w którym dowiedziała się o podjęciu ww. czynności rozpoczął swój bieg trzydziestodniowy termin do wniesienia na nią skargi. W tych okolicznościach zaniechanie złożenia przez skarżącą Spółkę skargi w terminie należy oceniać w kategoriach niedbalstwa w prowadzeniu własnych spraw co jest okolicznością przez stronę zawinioną i co uniemożliwia uwzględnienie wniosku o przywrócenie terminu.

Z tych wszystkich względów Naczelny Sąd Administracyjny uznał zaskarżone postanowienie za prawidłowe i na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji o oddaleniu zażalenia.