Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Andrzej Jurkiewicz, Sędziowie NSA Jerzy Bujko ( spr.), Leszek Włoskiewicz, Protokolant Jacek Gaj, po rozpoznaniu w dniu 28 września 2005 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Wojewody Warmińsko-Mazurskiego o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego między tym organem a Samorządowym Kolegium Odwoławczym w Olsztynie w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji Naczelnika Gminy [...] w sprawie o przejęcia na własność Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi [...], gmina [...]. postanawia oddalić wniosek

Wnioskiem z dnia 19 V 2005 r. Wojewoda Warmińsko-Mazurski wystąpił do Naczelnego Sądu Administracyjnego o rozstrzygnięcie sporu o właściwość rzeczową pomiędzy nim a Samorządowym Kolegium Odwoławczym w Olsztynie do rozpoznania wniosku S. S. o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy [...] z dnia [...] X 1988 r., Nr [...] w sprawie przejęcia na własność Państwa gospodarstwa rolnego położonego we wsi [...], gm. [...].

W uzasadnieniu tego wniosku Wojewoda podał, że S. S. wystąpił o stwierdzenie nieważności wymienionej wyżej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie, które postanowieniem z dnia 22 IV 2005 r. stwierdziło brak swojej właściwości i sprawę przekazało do rozpoznania Wojewodzie Warmińsko-Mazurskiemu. SKO uznało, że do rozpoznania wniosku S. S. jest właściwy organ wyższego stopnia w stosunku do organu, który wydał decyzję objętą wnioskiem (art. 157 § 1 k.p.a.). Naczelnicy gmin nie byli organami jednostek samorządu terytorialnego lecz terenowymi organami administracji państwowej stopnia podstawowego a po zniesieniu tych urzędów ustawą z 8 III 1990 r. o samorządzie terytorialnym ich kompetencje w zakresie przejmowania gospodarstw rolnych na własność państwa na wniosek rolnika zostały przekazane rejonowym organom rządowej administracji ogólnej. Następnie, pod rządami obecnie obowiązującej ustawy z 20 XII 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników kompetencje te przeszły do właściwości Agencji Nieruchomości Rolnych Skarbu Państwa. Zdaniem SKO w Olsztynie organem wyższego stopnia, właściwym do stwierdzenia nieważności decyzji, jest właściwy terenowo Wojewoda Warmińsko-Mazurski.

Z powyższą argumentacją nie zgodził się Wojewoda wskazując, iż właściwym do rozpoznania wniosku o stwierdzenie nieważności decyzji naczelnika gminy jest organ wyższego stopnia nad organami gminy, to jest Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie, co wynika z art. 17 pkt 1 k.p.a. Organy administracji rządowej nie są właściwe rzeczowo do oceny zasadności ostatecznych orzeczeń wydanych w I instancji przez organy samorządowe, a więc przez organy gminy. Wojewoda Warmińsko-Mazurski powołał się na takie samo stanowisko zajmowane przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi zajmowane w analogicznych sprawach i na postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 14 III 2003 r., II SA 3748/02.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Stanowiska Wojewody Warmińsko-Mazurskiego i Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie sprowadzają się do ustalenia przez Naczelny Sąd Administracyjny, który z tych organów jest właściwy do stwierdzenia nieważności decyzji o przejęciu na rzecz Skarbu Państwa gospodarstwa rolnego, wydanej na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 XII 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 268 ze zm.). Toczące się postępowanie o stwierdzenie nieważności tej decyzji prowadzone jest na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i przepisy te określają organ właściwy do stwierdzenia nieważności decyzji. W myśl przepisu art. 157 k.p.a. wniosek o stwierdzenie nieważności decyzji administracyjnej rozpoznaje organ wyższego stopnia, a gdy decyzja została wydana przez ministra lub samorządowe kolegium odwoławcze – te organy. Natomiast jakie organy są wyższego stopnia w rozumieniu tego przepisu określa art. 17 k.p.a. Wątpliwości co do właściwości organu w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji pojawiają się wówczas, gdy nastąpiła zmiana właściwości rzeczowej organów załatwiających tego typu sprawy, albo sprawy takie nie są już załatwiane w formie decyzji administracyjnej.

Decyzja, której stwierdzenia nieważności domaga się S. S. została wydana na podstawie art. 51 i art. 59 ust. 3 ustawy z 14 XII 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 269). Zgodnie z tymi przepisami przekazanie gospodarstwa rolnego Państwu następowało na podstawie decyzji terenowego organu administracji państwowej stopnia podstawowego, a więc naczelnika gminy. Terenowe organy administracji państwowej o właściwości ogólnej i szczególnej przestały istnieć z dniem wejścia w życie ustawy z dnia 10 V 1990 r. – Przepisy wprowadzające ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych (Dz. U. Nr 32, poz. 291 ze zm.) i ich kompetencje przejęły organy nowo utworzonych gmin i organy administracji rządowej.

Zgodnie z art. 5 pkt 19 ustawy z dnia 17 V 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy, a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 34, poz. 198 ze zm.), która to ustawa weszło w życie z dniem 27 V 1990 r. sprawy dotyczące wydawania decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego przez Państwo z art. 59 ust. 3 ustawy z dnia 14 XII 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin przeszły do właściwości rządowej administracji. Z kolei art. 5 ustawy z dnia 17 V 1990 r. o podziale zadań i kompetencji określonych w ustawach szczególnych pomiędzy organy gminy a organy administracji rządowej oraz o zmianie niektórych ustaw, został skreślony przez art. 12 ustawy z dnia 29 XII 1998 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z wdrożeniem reformy ustrojowej państwa (Dz. U. Nr 162, poz., 1126). Natomiast sama ustawa z dnia 14 XII 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin straciła moc z dniem 1 I 1991 r. na podstawie art. 122 ustawy z dnia 20 XII 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1998 r. Nr 7, poz. 25). Ustawa z dnia 20 XII 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników w art. 58 ust. 2 w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 20 VI 1992 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. Nr 58, poz. 280) stanowiła, że przejęcie nieruchomości na rzecz Państwa i ustalenie odpłatności następuje w drodze decyzji Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa obecnie Agencji Nieruchomości Rolnych, art. 12 ustawy z dnia 11 IV 2003 r. o kształtowaniu ustroju rolnego (Dz. U. Nr 64, poz. 592). W artykule 58 ust. 4 cytowanej ustawy z dnia 20 XII 1990 r. zawarta jest delegacja ustawowa do wydania rozporządzenia, w którym zostaną szczegółowo określone zasady i tryb postępowania w sprawach o przejmowanie nieruchomości na własność Skarbu Państwa. W oparciu o tę delegację zostało wydane rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Gospodarki Żywnościowej z dnia 18 XI 1992 r. w sprawie stwierdzenia niemożliwości sprzedaży nieruchomości przez osoby uprawnione do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego rolników oraz przejmowanie tych nieruchomości na własność Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 89, poz. 445). Z regulacji zawartych w tym rozporządzeniu (§ 2 ust. 1 i ust. 4 pkt 2 oraz § 7 ust. 3) wynika, że czynności związane z przejęciem na wniosek właściciela nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w drodze decyzji Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa następują, jeżeli właściciel ma już ustalone prawo do emerytury lub renty.

Należy podkreślić, że przeprowadzona reforma administracyjna z 1998 r. poprzez zmianę szeregu ustaw prawa materialnego ustawą z dnia 24 VII 1998 r. o zmianie niektórych ustaw określających kompetencje organów administracji publicznej w związku z reformą ustrojową państwa (Dz. U. Nr 106, poz. 668) nie wskazuje organu właściwego w sprawach dotyczących przejęcia nieruchomości w oparciu o ustawę z 1982 r. W tej sytuacji, skoro od dnia 27 V 1990 r. sprawy wydawania decyzji o przejęciu gospodarstwa rolnego przez Państwo przeszły do właściwości administracji rządowej, a od 1992 r. w drodze decyzji wydawanej przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa (Agencję Nieruchomości Rolnych) to organu wyższego stopnia do stwierdzenia nieważności decyzji wydanej przed tą datą należy poszukiwać w ustaleniu obecnie organu wyższego stopnia w stosunku do organu który byłby właściwy do wydania decyzji w pierwszej instancji. Organem wyższego stopnia w stosunku do Agencji Nieruchomości Rolnych (Agencji Własności Rolnej Skarbu Państwa) jest minister właściwy do spraw rozwoju wsi. Skoro spór kompetencyjny w tej sprawie toczy się przed sądem administracyjnym między Samorządowym Kolegium Odwoławczym w Olsztynie a Wojewodą Warmińsko-Mazurskim, a żaden z tych organów nie jest właściwy do rozpoznania sprawy objętej sporem, wniosek o rozstrzygnięcie sporu kompetencyjnego nie może być uwzględniony i podlega oddaleniu. Do rozstrzygania sporów kompetencyjnych stosuje się odpowiednio przepisy o postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym. Spory rozstrzyga stosownie do art. 15 § 1 pkt 4 ustawy z dnia 30 VIII 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) Naczelny Sąd Administracyjny w drodze postanowienia.

Wobec tego, że postępowanie dotyczy sporu, który nie ma usprawiedliwionych podstaw, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 151 w zw. z art. 15 § 2 i art. 64 § 3 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.