Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.), Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Sędzia WSA Karolina Kisielewicz, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 13 maja 2021 r. sprawy ze skargi A. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2020 nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, dalej: "Prezes ZUS", decyzją z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2020 r. poz. 256, z późn. zm.), dalej k.p.a., po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję poprzedzającą z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...], odmawiającą przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku z wniosku A. W. z dnia [...] marca 2020 r., wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53), zwanej dalej ustawą o emeryturach i rentach z FUS.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie.

Prezes ZUS wskazał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane wnioskodawcy, bowiem nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Strona nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczony nie miał wpływu.

W toku postępowania ustalono, że A. W. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] kwietnia 2020 r. uznany został za całkowicie niezdolnego do pracy do [...] maja 2021 r. Udokumentował 24 lata, 7 miesięcy i 15 dni okresów składkowych i nieskładkowych, jednakże w 10-leciu przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy - zamiast wymaganych 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - udokumentował 3 lata, 2 miesiące i 15 dni okresów składkowych. W okresie od [...] października 2016 do [...] listopada 2017 r., tj. do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, nie wykonywał pracy lub innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Istniejąca u wnioskodawcy od lutego 2016 r. do [...] listopada 2017 r. częściowa niezdolność do pracy nie uniemożliwiała, a jedynie ograniczała podjęcie zatrudnienia. Fakt ten nie stanowi szczególnej okoliczności, w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Ponadto ustalano, że w okresach od [...] listopada 2000 r. do [...] sierpnia 2001 r., od [...] marca 2009 r. do [...] sierpnia 2010 r. oraz od [...] listopada 2010 do [...] października 2016 r. skarżący prowadził pozarolniczą działalność gospodarczą. Jednakże za okresy [...] lutego 2001 r., od [...] marca 2001 do [...] marca 2001 r., [...] maja 2001 r., od [...] lipca 2001 r. do [...] lipca 2001 r., od [...] sierpnia 2001 r. do [...] sierpnia r. 2001 r., od [...] kwietnia 2009 r. do [...] sierpnia 2010 r. oraz od [...] listopada 2010 r. do [...] października 2016 r. nie odprowadzał z tego tytułu składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

W związku z tym organ stwierdził że skarżący miał realną możliwość kształtowania przebiegu ubezpieczenia. Świadome zaś prowadzenie działalności gospodarczej bez odprowadzania wymaganych składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe nie może być uznane za szczególną okoliczność, w rozumieniu art. 83 ustawy

emerytalnej, która uniemożliwiałaby nabycie uprawnień do świadczenia przyznawanego na zasadach ogólnych. Zaprzestanie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą nie może być "premiowane" przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku, a trudności z prowadzeniem działalności gospodarczej nie są okolicznościami szczególnymi, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna strony, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku.

A. W., pismem z dnia [...] września 2020 r., skierował do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...], wnosząc o jej uchylenie.

Skarżący zarzucił zaskarżonej decyzji naruszenie:

1. przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, poprzez niewłaściwą wykładnię i błędne zastosowanie, skutkujące przyjęciem, iż w jego sprawie nie występują szczególne okoliczności, uzasadniające przyznanie prawa do renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy;

2. przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy - art. 7 k.p.a. - zasady dochodzenia do prawdy obiektywnej oraz art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a., nakazujących wyczerpujące zebranie, rozpatrzenie i ocenę całego zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, wskutek czego organ w sposób nieuprawniony uznał, iż nie spełnia warunków określonych w art. 83 ust. 1 ustawy emeryturach i rentach z FUS, uzasadniających przyznanie świadczenia w drodze wyjątku.

Skarżący wskazał, że do uzyskania świadczenia rentowego w trybie zwykłym zabrakło mu niespełna 2 lata. Zaś do udowodnienia wymaganych dla mężczyzny 25 lat składkowych i nieskładkowych zabrakło mu niespełna 5 miesięcy.

Podał, że ma wykształcenie średnie w zawodzie technik hodowca. Pracował jako asystent lekarza weterynarii, konwojent, doręczyciel poczty, referent dokumentalista, kierowca samochodu osobowego, pracownik fizyczny. W latach 2000 - 2016 prowadził działalność gospodarczą związaną z prowadzeniem salonu Kolporter. Wykorzystywał swoje wszelkie możliwości zarobkowe i dostosowywał się do zmian na rynku pracy w trakcie swojego życia zawodowego.

Ze względu na stan zdrowia oraz fakt, że prowadzenie salonu Kolporter było niedochodowe, nie miał środków na pokrycie składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Oświadczył, że nie był to jego świadomy wybór, lecz zmusiła go do tego sytuacja życiowa. Stan zdrowia uniemożliwił mu znalezienie innej pracy zarobkowej.

W związku z powyższym uznał, że twierdzenia Prezesa ZUS o realnej możliwości kształtowania przez niego, jako osobę prowadzącą działalność gospodarczą, przebiegu ubezpieczenia, są oderwane od stanu faktycznego, realiów rynkowych na przestrzeni ostatnich 20 lat oraz zasad logiki i doświadczenia życiowego.

Podał, że od około 30 lat cierpi na cukrzycę, od około 2010 r. bierze insulinę, wcześniej jedynie zażywał tabletki. Od wielu lat choruje na nadciśnienie tętnicze. W 2011 r. przeszedł operację usunięcia lewej przepukliny pachwinowej.

W dniu [...] czerwca 2013 r. trafił do Szpitala w [...] w trybie nagłym - stwierdzono u niego wówczas [...]. W Szpitalu w [...] przebywał wówczas do dnia [...] czerwca 2013 r. Następnie w okresie od [...] lipca 2013 r. do [...] lipca 2013 r. przebywał w Centrum [...] w [...], gdzie usunięto mu [...].

W 2013 r. przeszedł sepsę, która spowodowała wraz z pozostałymi schorzeniami nieodwracalne zmiany i doprowadziła do całkowitej utraty zdolności do pracy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137, z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do § 2 art. 1 tej ustawy kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie wydane w sprawie z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami.

Skarga zasługuje na uwzględnienie, albowiem Prezes ZUS nie rozważył w sprawie wszystkich istotnych okoliczności faktycznych, mających znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, czym naruszył przepisy postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia.

W myśl art. 124 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej zawarte, stosuje się przepisy ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Prezes ZUS, podejmujący decyzję administracyjną w sprawie świadczenia przyznawanego w drodze wyjątku, jest zatem związany rygorami procedury administracyjnej, określającej jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. Zgodnie z art. 7 k.p.a., organ administracji publicznej zobowiązany jest przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej, a więc podejmować wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy. W myśl art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., powinien w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie według wymagań określonych w art. 107 § 3 k.p.a.

W rozpoznawanej sprawie, Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji, odmawiając A. W., przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku stwierdził, że z akt sprawy nie wynikają szczególne okoliczności, na skutek których wymieniony nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego.

Stwierdzić należy, iż przy stosowaniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy ocenie podlega nie sam fakt, lecz przyczyny nieopłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Zatem organ był obowiązany ustalić, czego nie uczynił w sposób prawidłowy, jakie były przyczyny niespełnienia warunku nabycia uprawnień rentowych, a mianowicie braku pięcioletniego okresu opłacania składek w dziesięcioleciu poprzedzającym przed datą powstania u skarżącego całkowitej niezdolności do pracy.

Organ nie uwzględnił w swych rozważaniach wielu istotnych czynników, mających istotne znaczenie dla prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Mianowicie, nie ocenił stanu zdrowia skarżącego. Nie wziął pod uwagę, podnoszonych przez wnioskodawcę w jego wniosku z dnia [...] marca 2020 r. (powtórzonych w skardze), okoliczności, dotyczących jego zdrowia oraz przyczyn nieodprowadzania składek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej.

Stwierdzenie tak licznych schorzeń u skarżącego wywołuje uzasadnione podejrzenie, iż dolegliwości zdrowotne, które mogły mieć wpływ na kształtowanie przebiegu jego zatrudnienia, mogły także wystąpić dużo wcześniej niż ustalona w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS data powstania całkowitej niezdolności do pracy. Zbadanie tej kwestii jest szczególnie istotne z uwagi na twierdzenia strony, że jego stan zdrowia ulegał stałemu pogorszeniu.

Stwierdzona u skarżącego zaawansowana choroba nie pojawiła się z dnia na dzień, a z pewnością dawała objawy wcześniej. Okoliczność ta mogła zaważyć na przerwach w świadczeniu pracy, ograniczając aktywność zawodową skarżącego, a definitywne zdiagnozowanie choroby skutkowało wydaniem orzeczenia o niezdolności do pracy.

Wyjaśniając powyższe, należy także wziąć pod uwagę dość długi staż ubezpieczeniowy (ponad 24 lata) oraz przebieg ubezpieczenia, z którego wynika, że mimo przerw skarżący podejmował zatrudnienie podlegające ubezpieczeniu.

Należy zatem rozważyć, czy podniesione uwarunkowania nie stanowią szczególnej okoliczności, z powodu której skarżący nie mógł uzyskać świadczenia w trybie zwykłym.

Dolegliwości zdrowotne osoby ubezpieczonej (aczkolwiek niekwalifikowane przez lekarza orzecznika ZUS jako całkowita niezdolność do pracy) mogą usprawiedliwiać jej ograniczoną aktywność na rynku pracy i w całokształcie zaistniałych okoliczności stanowić okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Ocena stanu zdrowia z tego punktu widzenia nie musi być stwierdzona w orzeczeniu o całkowitej niezdolności do pracy wydanym przez lekarza ZUS. Całkowita niezdolność do pracy potwierdzona takim orzeczeniem jest bowiem niezależną przesłanką przyznania świadczenia w drodze wyjątku, która musi zaistnieć w dacie rozstrzygania o przyznaniu tego świadczenia.

Rozpatrując ponownie wniosek A. W. o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, Prezes ZUS będzie obowiązany, mając na względzie dyspozycje przepisu art. 7, art. 9 oraz art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., wyjaśnić wskazane wątpliwości i dokonując oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, wydać decyzję zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.

Mając na względzie wszystko powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.), orzekł jak w sentencji.