Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Durzyńska Sędziowie WSA Dorota Apostolidis WSA Przemysław Żmich (spr.) Protokolant referent stażysta Agnieszka Stefańska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 lipca 2020 r. sprawy ze skargi A. D., C. D., G. S., F. K., M. Ż., M. S.(1), C. A., V. C., K. K., J. S., M. D., Z. S. i M. S.(2) na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia [...] października 2019 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody M. z dnia [...] czerwca 2019 r. nr [...]; 2. zasądza od Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji na rzecz A. D., C. D., G. S., F. K., M. Ż., M. S.(1), C. A., V. C., K. K., J. S., M. D., Z. S. i M. S.(2) solidarnie kwotę 680 (sześćset osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, po rozpatrzeniu odwołania A. D., C. D., M. S., J. S., M. D., G. S., W. S., F. K., M. Z., K. N., C. A., V. A., decyzją z [...] października 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy decyzję Wojewody [...] z [...] czerwca 2019 r. nr [...] o odmowie potwierdzenia wyżej wymienionym prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. S. nieruchomości poza obecnymi granicami RP w m. Z., S., S., pow. P., woj. [...] oraz J. i H., pow. B., woj. [...].

Zaskarżona decyzja wydana została w następującym stanie sprawy.

Wnioskiem z [...] grudnia 2008 r. A. D., C. D., M. S., G. S., W. S., F. K., M. Z., C. A., V. A., N. A., J. S., J. D. oraz K. Z. wystąpili do Wojewody [...] o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. S. nieruchomości poza obecnymi granicami RP w m. Z., S., S., pow. P., woj. [...] oraz J. i H., pow. B., t.

Wojewoda [...] w punkcie I decyzji z [...] listopada 2014 r. nr [...] stwierdził, że A. D., C. D., J. S., G. S., W. S., F. K., M. Z., K. N., C. A. i V. A. posiadają prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. S. poza obecnymi granicami RP nieruchomości gruntowych w m. Z., S., S., pow. P., woj. [...] oraz J. i H., pow. B., t. Natomiast w punkcie V ww. decyzji odmówił ww. osobom potwierdzenia prawa do rekompensaty w zakresie: dworu, stajni, obory, chlewni, owczarni, ogrodu kwiatowego i sadu pozostawionych we w m. Z. oraz dworu, budynków gospodarczych, fabryki nawozów sztucznych "[...]"', gorzelni, wozowni pozostawionych we wsi J. Ponadto w punkcie VI ww. decyzji Wojewoda odmówił J. S. potwierdzenia prawa do rekompensaty w zakresie udziału przypadającego M. S.

W związku z wniesionym przez strony postępowania odwołaniem Minister Skarbu Państwa decyzją z [...] lutego 2015 r. nr [...] uchylił ww. decyzję Wojewody [...] w całości i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji.

Postanowieniem z [...] grudnia 2015 r. nr [...] Wojewoda [...], działając na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 kpa, zawiesił z urzędu postępowanie w sprawie potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. S. przedmiotowej nieruchomości do czasu rozstrzygnięcia zagadnienia wstępnego polegającego na ustaleniu spadkobierców po J. D. i J. S.

Na skutek wniesionego zażalenia Minister Skarbu Państwa postanowieniem z [...] stycznia 2016 r. nr [...] uchylił ww. postanowienie Wojewody [...], wskazując na błędną podstawę zawieszenia postępowania. W ocenie organu II instancji zawieszenie przedmiotowego postępowania powinno nastąpić na podstawie art. 97 § 1 pkt 1 kpa.

Powyższe postanowienie uczyniono przedmiotem skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 17 maja 2016 r. sygn. akt I SA/Wa 361/16 uchylił ww. postanowienie Ministra Skarbu Państwa. Sąd stwierdził, że organ I instancji prawidłowo zawiesił postępowanie o potwierdzenie prawa do rekompensaty na podstawie art. 97 § 1 pkt 4 kpa.

W następstwie powyższego Minister Skarbu Państwa postanowieniem z [...] września 2016 r. nr [...] utrzymał w mocy ww. postanowienie Wojewody [...] z [...] grudnia 2015 r.

W związku z przedłożeniem dokumentów potwierdzających następstwo prawne po J. D. i J. S., Wojewoda [...] postanowieniem z [...] lipca 2018 r. nr [...], podjął z urzędu przedmiotowe postępowanie.

Następnie po analizie zgromadzonej w sprawie obszernej dokumentacji Wojewoda [...], na podstawie art. 7 ust. 2 ustawy z 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. 2017 r. poz. 2097) - dalej zwanej "ustawą", decyzją z [...] czerwca 2019 r. nr [...] odmówił A. D., C. D., M. S., J. S., M. D., G. S., W. S., F. K., M. Z., K. N., C. A., V. A., potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. S. nieruchomości poza obecnymi granicami RP w m. Z., S., S., pow. P., woj. [...] oraz J. i H., pow. B., t. W uzasadnieniu organ wskazał, że W. S. - właściciel przedmiotowych nieruchomości nie spełnił warunku przesiedlenia się na terytorium Polski w granicach powojennych, bowiem zmarł w dniu [...] maja 1946 r. na terenach dawnego ZSRR.

Niezgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem strony postępowania wniosły odwołanie, po rozpatrzeniu którego Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z [...] października 2019 r. nr [...] utrzymał w mocy ww. decyzję Wojewody [...] z [...] czerwca 2019 r. W uzasadnieniu wskazał, że Wojewoda ustalił, iż W. S., właściciel przedmiotowej nieruchomości, został aresztowany w kwietniu 1940 r. we L. przez NKWD, a następnie wywieziony do więzienia w K. Stwierdził, że dokumentami istotnymi w zakresie ustalenia okoliczności miejsca zamieszkania i opuszczenia byłego terytorium RP przez właściciela nieruchomości były: postanowienie częściowe Sądu Rejonowego dla [...] II Wydział Cywilny z [...] marca 2009 r. sygn. akt [...] oraz postanowienie z [...] kwietnia 2010 r. sygn. akt [...], w którym sąd wskazał, że W. S. zmarł w dniu [...] maja 1946 r. na terytorium dawnego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Jednocześnie Minister podniósł, że na podstawie art. 365 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby, Wojewoda zobligowany był przyjąć powyżej wskazaną datę i miejsce zgonu W. S. Wskazał także, że okoliczność śmierci wyżej wymienionego na terenie dawnego ZSRR potwierdzają również następujące opracowania: indeks represjonowanych, tom IV "Aresztowani w rejonie [...] i [...]. Alfabetyczny wykaz 5882 obywateli polskich aresztowanych przez NWKD w rejonie [...] i [...] w latach 1939-1941 r."; "Listy katyńskiej ciąg dalszy. Straceni na Ukrainie. Lista obywateli polskich zamordowanych na Ukrainie na podstawie decyzji Biura politycznego WKP (b) i naczelnych władz państwowych ZSRR z dnia 5 marca 1940 r." oraz "Przegląd Historyczny" Tom LXXIV, zeszyt 2, Warszawa, 1983 r.

Minister podkreślił, że materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie potwierdza okoliczności, że W. S. po opuszczeniu byłych terenów RP, w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., powrócił na obecne terytorium państwa polskiego. Zatem zdaniem organu, w świetle ustawy, powoduje to utratę prawa do rekompensaty. Stwierdził, że wbrew twierdzeniom zawartym w odwołaniu, warunek przesiedlenia się na obecne terytorium RP odnosi się tylko do osób fizycznych, które były w dniu [...] września 1939 r. właścicielami nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP. Wskazał, że spadkobiercy W. S. nie mogą być traktowani jako "byli właściciele" nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami RP i nie można w stosunku do nich oceniać spełnienia przesłanek materialnoprawnych określonych w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy. Podniósł, że nabycie prawa do rekompensaty przez spadkobierców ma charakter pochodny względem praw byłego właściciela. Jeśli były właściciel nie zrealizował przesłanek określonych w ustawie to jego spadkobiercy nie mogą nabyć powyższego prawa. Zdaniem organu okoliczność, w której następcy prawni byliby w lepszej sytuacji prawnej niż ich poprzednik naruszałoby zasadę nemo plus iuris in alium transferre potest quam ipse habet. Na poparcie przedstawionego stanowiska Minister przywołał treść uzasadnień wyroków Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2014 r., sygn. akt I OSK 2763/13 i z 7 lipca 2017 r., sygn. akt I OSK 2488/16 oraz wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 15 grudnia 2004 r. sygn. akt K 2/04.

Odnosząc się do powołanego w odwołaniu zarzutu naruszenia przez Wojewodę [...] art. 8 kpa, czyli zasady wzbudzania zaufania uczestników postępowania administracyjnego do władzy publicznej, gdyż uprzednio organ wydał już decyzję potwierdzającą w części prawo do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez W. S. nieruchomości poza obecnymi granicami RP, organ odwoławczy stwierdził, że ww. decyzja została w całości usunięta z obrotu prawnego decyzją Ministra Skarbu Państwa z [...] lutego 2015 r. nr [...] i ustalenia w niej zawarte nie muszą mieć bezpośredniego wpływu na toczące się aktualnie postępowanie. Poniósł, że wydana w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy decyzja Wojewody z [...] czerwca 2019 r. uwzględnia aktualnie obowiązującą linię orzeczniczą sądów administracyjnych. Zaznaczył, że z zasady określonej w art. 8 kpa. wynika przede wszystkim wymóg praworządnego oraz sprawiedliwego prowadzenia postępowania i rozstrzygnięcia sprawy przez organ administracji publicznej. Stwierdził, że tylko postępowanie odpowiadające takim wymogom i decyzje wydane w wyniku postępowania tak ukształtowanego mogą wzbudzać zaufanie obywateli do organów administracji publicznej nawet wtedy, gdy decyzje administracyjne nie uwzględniają ich żądań. Podkreślił, że o praworządnym i sprawiedliwym rozstrzygnięciu można mówić także wtedy, gdy zostało ono wydane w oparciu o aktualnie obowiązującą linię orzeczniczą sądów administracyjnych.

Od decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z [...] października 2019 r. nr [...] A. D., C. D., M. S., J. S., M. D., G. S., W. S., F. K., M. Z., K. N., C. A., V. A., wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Zaskarżonej decyzji zarzucili naruszenie: 1) art. 1 ust. 2 i art. 2 ustawy o poprzez ich nieprawidłową wykładnię polegającą na uznaniu, że przesłanką prawa do rekompensaty jest przybycie (przesiedlenie się) właściciela nieruchomości W. S. na obecne tereny Polski, gdy tymczasem ustawa nie stawia takiego wymogu, co wyraźnie potwierdzają: treść ustawy, okoliczności jej uchwalenia, treść uzasadnienia wyroku TK SK11/12, kierunek nowelizacji art. 2 ustawy oraz dotychczasowe orzecznictwo, w tym wypracowane pod rządami poprzednich przepisów zabużańskich, a w konsekwencji bezprawną odmowę potwierdzenia skarżącym prawa do rekompensaty za nieruchomości położone w miejscowościach: Z., S., S., J. i H., woj. [...], pomimo spełnienia wszelkich przesłanek do potwierdzenia tego prawa; 2) art. 2, art. 1, art. 31 oraz art. 64 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw i podstawowych wolności oraz art. 1 Protokołu nr 1 do ww. Konwencji poprzez ich niezastosowanie prowadzące do naruszenia podstawowych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej Polskiej, tj. zasady państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej, zasady działania na podstawie i w granicach prawa, zapewnienia praw człowieka i obywatela, w tym ochronę dziedziczenia oraz zakazu ograniczenia obywatelowi praw skutkujące zaakceptowaniem w zaskarżonym orzeczeniu braku potwierdzenia prawa do rekompensaty za majątek (nieruchomości) pozostawiony na Kresach Wschodnich przez spadkodawcę skarżących, co jest szczególnie rażące w świetle orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego (z 8 listopada 1989 sygn. akt K 7/89, SN uzasadnienie wyroku z 10 października 2003 r. sygn. akt II CK 36/02) oraz treści wyroku Wielkiej Izby ETPC w Strasburgu z 22 czerwca 2004 r. w sprawie skargi Broniowski przeciwko Polsce.

W oparciu o tak sformułowane zarzuty wnieśli o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji Ministra i poprzedzającej ją decyzji Wojewody oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego wg. norm prawem przepisanych.

W uzasadnieniu motywów skargi wskazano, że W. S. po wkroczeniu Armii Czerwonej do Galicji Wschodniej w 1939 r. został aresztowany przez NKWD w domu rodzinnym we L. w nocy [...] kwietnia 1940 r., po czym wszelki ślad po nim zaginął. Aresztujący enkawudziści powiedzieli córce W. – W., że aresztowany jest Polakiem i ma [...] synów w wojsku. Podniesiono, że Sąd Rejonowy dla [...] postanowieniem z [...] marca 2009 r. (sygn. akt. [...]) stwierdził zgon W. S., syna T. A., ur. [...] lipca 1873 r. w B. na dzień [...] maja 1946 r. oraz oznaczył miejsce zgonu na terytorium dawnego ZSRR. Według stanu faktycznego ustalonego przez sąd wynika, że w czasie II Wojny Światowej W. S. został w kwietniu 1940 r. aresztowany we L. przez NKWD, a następnie wywieziony do więzienia w K. Z przekazów od współwięźniów najbliżsi dowiedzieli się, że najprawdopodobniej został on zamordowany w 1941 r., ponieważ nie wrócił do celi.

Uzasadniając zarzut dotyczący błędnej wykładni art. 1 ust 2 i art. 2 ustawy (tj. brak przesłanki prawa do rekompensaty w postaci konieczności przybycia właściciela pozostawionych nieruchomości na obecne tereny Polski) wskazano, że zaskarżona decyzja opiera się na błędnej wykładni art. 1 ust. 2 ustawy, przyjmującej, że zawarta w tym przepisie norma zawiera wymóg przesiedlenia się właściciela pozostawionej nieruchomości w obecne granice Polski jako przesłankę potwierdzenia prawa do rekompensaty. Podniesiono, że w tym zakresie decyzja opiera się na dwóch wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego (I OSK 2763/13 i powielającym zawarte w nim argumenty wyroku I OSK 2488/16), które to wyroki zostały wydane w warunkach zupełnego zlekceważenia treści wyroku TK SK 11/12 oraz błędnego odczytania ratio legis ustawy. Dla poparcia swoich twierdzeń powołano się na wyrok NSA I OSK 182/09 i I OSK 1528/13, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 7 listopada 2008 r. sygn. akt I SA/Wa 1136/08 w świetle których nieuprawnione jest wprowadzenie przez organ dodatkowego warunku jakim jest przesiedlenie się uprawnionego, po zakończeniu działań wojennych na terytorium Polski. Podniesiono, że stanowisko dopuszczające możliwość uznania przesiedlenia właściciela pozostawionej nieruchomości na obecne tereny Polski za dorozumianą przesłankę prawa do rekompensaty stoi w sprzeczności z ugruntowanym orzecznictwem dotyczącym literalnego rozumienia treści ustawy (powołując się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego I OSK 30/12). Wskazano, że brak jest argumentów by odstąpić od gramatycznej/językowej wykładni ustawy, a takowa nie pozwala na uznanie, by wśród przesłanek prawa do rekompensaty znajdował się wymóg przesiedlenia na obecny obszar Polski, gdyż takowy nie został w jej przepisach zwerbalizowany.(powołano się na wyroki NSA I OSK 1087/07 i I OSK 515/09).

Stwierdzono, że pierwotne ratio legis rządowego projektu ustawy z 2005 r. obejmowało poza repatriantami także wszystkie osoby, które z różnych względów nie repatriowały się lecz opuściły byłe tereny Polski w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. i przemieściły się na obecne tereny Polski. Dodanie w drugim czytaniu art. 1 ust. 2 ustawy miało na celu rozszerzenie katalogu osób uprawnionych poza już uprzednio ustalony ww. krąg uprawionych. Z tej przyczyny owo rozszerzenie, dokonane w katalogu osób uprawnionych, które w wyniku wojny rozpoczętej w 1939 r. musiały opuścić terytoria obecnie niestanowiące obszaru Rzeczypospolitej Polskiej, mogło dotyczyć wyłącznie osób, które nie przemieściły się na obecne tereny Polski, gdyż w przeciwnym wypadku dokonana zmiana nie obejmowałaby wskazanego przez posła sprawozdawcę rozszerzenia podmiotowego względem katalogu osób uprawnionych, opisanego w uzasadnieniu (ratio legis) głosowanego przez Sejm rządowego projektu ustawy. Podniesiono, że Trybunał Konstytucyjny, mimo że w części uzasadnienia swego wyroku SK 11/12 przeanalizował wszystkie regulacje zabużańskie, w tym zaskarżoną ustawę to nie uznał jej za akt zawierający analizowany wymóg przesiedlenia. Co więcej, TK stwierdził, że wymóg przesiedlenia był sformułowany jedynie w sposób dorozumiany. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęto niekwestionowaną zasadę, że ustawodawca nie może nakładać na stronę obowiązku w sposób dorozumiany, zawsze winno to nastąpić w sposób jasny i jednoznaczny. Z tej, zdaniem skarżących, przyczyny uznanie, że art. 1 i art. 2 ustawy zawierają dorozumiany obowiązek przesiedlenia się zabużan na obecne tereny Polski, jako przesłankę prawa do rekompensaty, nie odpowiada prawu. Podkreślono, że obowiązek wskazania przez wnioskodawcę miejsc zamieszkania właściciela pozostawionego mienia po przesiedleniu (i jego następców prawnych) miał na celu wyłącznie umożliwienie organom administracji uzyskania informacji pozwalających na rzetelną ocenę dotychczasowego sposobu realizacji praw przez te osoby oraz zapobieżeniu nadużyciom w tym zakresie (wykrycie próby powtórnej realizacji prawa do czego niezbędna jest znajomość miejsca zamieszkania). Analizowane uzasadnienie projektu rządowego ustawy, w ocenie skarżących, nie wskazuje aby przepis jej art. 6 ust. 1 pkt 3 miał na celu wprowadzenie lub potwierdzenie rzekomej przesłanki przesiedlenia. Art. 6 ust. 1 pkt 3 ustawy nie zawiera przesłanek materialnych przyznania prawa do rekompensaty. Takowe są wskazane w art. 2 w zw. z art. 1 ustawy, co jasno wynika z systematyki przepisów i ich treści. Wskazano, że zdaniem TK jedyną cechą wspólną dla wszystkich kategorii osób uprawnionych jest zmuszenie [ich] (...) do pozostawienia swojej nieruchomości a nie (także) przesiedlenie na obecne tereny Polski. Stwierdzono, że także współczesne realia ustawy wskazują, że przesiedlenie w obecne granice Polski nie ma doniosłego znaczenia dla wszystkich przypadków osób uprawnionych. Zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje także właścicielowi pozostawionej nieruchomości, który miał jedynie dodatkowe miejsce zamieszkania na byłych terenach Polski i "nie mógł na nie powrócić" z powodów wskazanych w art. 1 ustawy (por. wyrok NSA I OSK 2262/16). W przypadku osób należących do tej kategorii, które zarazem miały "główne" miejsce zamieszkania na obecnych terenach Polski, przesłanką potwierdzenia prawa do rekompensaty nie jest przesiedlenie w obecne granice Polski (gdyż siłą rzeczy nie można przesiedlić kogoś, kto już mieszka w miejscu docelowego przesiedlenia) lecz brak możliwości dalszego korzystania z dodatkowego miejsca zamieszkania na byłych terenach Polski, co w żaden sposób nie musi łączyć się z faktem jakiegokolwiek przesiedlenia, czy - nawet szerzej - przemieszczenia z byłych terenów Polski w obecne jej granice. Podkreślono, że cechą wspólną wszystkich tych kategorii osób jest to, ze zostały one zmuszone okolicznościami faktycznymi i prawnymi do pozostawienia swojej nieruchomości. Analizując poszczególne grupy uprawnionych Trybunał uznał że prawo do rekompensaty mają nie tylko osoby repatriowanie (...), ale takie osoby wypędzone z tych obszarów (art. 1 pkt 1 ustawy) oraz osoby, które na skutek innych okoliczności, niż umowy repatriacyjne lub wypędzenie, były zmuszone opuścić byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej.

W odpowiedzi na skargę Minister Rozwoju wniósł o jej oddalenie i jednocześnie podtrzymał stanowisko prezentowane dotychczas w sprawie.

W toku postępowania sądowego ([...] marca 2020 r.) zmarł jeden ze skarżących W. S. W jego miejsce wstąpiły z mocy prawa jego spadkobiercy Z. S. i M. S. (pismo pełnomocnika skarżących z [...] lipca 2020 r., akt poświadczenia dziedziczenia [...] czerwca 2020 r. Rep. [...] nr [...]).

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje.

Skarga jest uzasadniona.

Zgodnie z art. 2 pkt 1 ustawy prawo do rekompensaty przysługuje właścicielowi nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli spełnia on łącznie następujące wymogi: 1) był w dniu [...] września 1939 r. obywatelem polskim i miał miejsce zamieszkania na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w rozumieniu przepisów: a) art. 3 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prywatnych wewnętrznych (Dz. U. Nr 101, poz. 580) lub b) art. 24 Kodeksu Postępowania Cywilnego (Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934), lub c) § 3-10 rozporządzenia Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 23 maja 1934 r. wydanego w porozumieniu z Ministrem Skarbu co do § 2 ust. 3-5, z Ministrem Spraw Wojskowych co do §§ 20, 21, 22, 24 ust. 3, § 49 ust. 1 i 2, § 55 i § 56 oraz z Ministrem Spraw Zagranicznych co do § 18 ust. 1 i 2, § 51 i § 55, o meldunkach i księgach ludności (Dz. U. Nr 54, poz. 489) - oraz opuścił byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej z przyczyn, o których mowa w art. 1, lub z tych przyczyn nie mógł na nie powrócić; 2) posiada obywatelstwo polskie.

Pozostawienie nieruchomości na tzw. Kresach Wschodnich przez jej przedwojennego właściciela musiało mieć miejsce na skutek wypędzenia z byłego terytorium RP lub jego opuszczenia w warunkach określonych w art. 1 ust. 1 pkt 1-4 i w art. 1 ust. 1a ustawy, tj. na podstawie zawartych układów i umów dwustronnych.

Co istotne zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy przyznanie prawa do rekompensaty może nastąpić również wówczas, gdy właściciel pozostawionej nieruchomości był zmuszony do opuszczenia byłego terytorium RP i nastąpiło to na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i 1a ustawy) okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.

Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie W. S. spełnił przesłanki z art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy.

Poza sporem jest to, że W. S. był [...] września 1939 r. obywatelem polskim (decyzja Wojewody [...] z [...] listopada 2010 r. stwierdzająca posiadanie obywatelstwa polskiego do daty zgonu), miał [...] września 1939 r. i w czasie wojny miejsce zamieszkania na byłym terytorium RP, tj. we L. przy ul. [...] (postanowienie Sądu Rejonowego dla [...] z [...] kwietnia 2010 r. sygn. akt [...], oświadczenia - k. [...] akt adm.).

Nie jest też sporne to, że W. S. w kwietniu 1940 r. został aresztowany przez NKWD we L. i wywieziony poza byłe terytorium RP do więzienia w K., gdzie ostatni raz był widziany. Sąd Rejonowy dla [...] w postanowieniu z [...] kwietnia 2010 r. sygn. akt [...] ustalił datę śmierci W. S. na [...] maja 1946 r. i miejsce zgonu - terytorium dawnego ZSRR.

W ocenie składu orzekającego w niniejszej sprawie W. S., skoro został w czasie II Wojny Światowej aresztowany przez sowiecki aparat represji i wywieziony, wbrew swojej woli, poza przedwojenne terytorium II RP (na teren U.), a następnie zmarł po zakończeniu II Wojny Światowej na terytorium byłego ZSRR, to niewątpliwie poprzednik prawny skarżących z przyczyn związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie mógł (z własnej woli) powrócić na byłe terytorium RP

W. S. na skutek innych (poza wymienionymi w art. 1 ust. 1 i 1a ustawy) okoliczności związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r. (aresztowania we L., wywiezienia na teren U., a następnie więzienia i śmierci poza byłym terytorium RP) nie mógł powrócić na byłe terytorium RP.

Zdaniem Sądu art. 2 pkt 1 ustawy w zakresie zwrotu: "z tych przyczyn (związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r.) nie mógł na nie (byłe terytorium RP) powrócić" nie uzależnia przyznania prawa do rekompensaty od niemożności powrotu na byłe terytorium RP tylko i wyłącznie w przypadku, gdy obywatel polski w dniu [...] września 1939 r. i w czasie wojny przebywał na terenie, który odpowiada obszarowi obecnej Rzeczypospolitej Polskiej i w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r. nie mógł powrócić na byłe terytorium RP.

W ocenie Sądu także przymusowe wywiezienie właściciela pozostawionego mienia w czasie wojny w kierunku wschodnim, poza byłe terytorium RP, co następnie skutkowało więzieniem i jego śmiercią na terenie byłego ZSRR, miało ten skutek, że nie mógł on już nigdy powrócić na Kresy Wschodnie. Również ten przypadek mieści się w dyspozycji art. 2 pkt 1 ustawy.

Sąd stoi na stanowisku, że art. 2 ustawy nie wymaga, aby w każdym z przypadków wymienionych w art. 1 ustawy właściciel pozostawionego mienia w czasie wojny rozpoczętej w 1939 r. lub po jej zakończeniu przesiedlił się na obecne terytorium RP.

Trzeba mieć na uwadze, że okoliczności opuszczenia przez właścicieli pozostawionego mienia byłego terytorium RP, a także okoliczności dotyczące niemożności powrotu na to terytorium - w związku z wojną rozpoczętą w 1939 r., były bardzo różne.

W przypadku np. obywateli opuszczających byłe terytorium RP w ramach tzw. układów republikańskich (zorganizowanej akcji przesiedleńczej) naturalne było to, że przesiedlają się oni na obecne terytorium RP i w tej sytuacji ujawniał się element socjalny prawa do rekompensaty. Osoby takie, mające status repatrianta, otrzymywały w ramach prawa do rekompensaty pomoc w różnej formie na zagospodarowanie się w nowym miejscu.

Inaczej było natomiast, gdy obywatel polski, wbrew swojej woli, został aresztowany i wywieziony przez sowiecki aparat represji w czasie wojny poza byłe terytorium RP na wiele lat i zmarł na terytorium byłego ZSRR. Tego typu osoby, bytując w bardzo trudnych warunkach (np. w gułagu lub więzieniu) często były doprowadzane do fizycznego wyniszczenia i umierały, nie mogąc powrócić na byłe terytorium RP. W takim przypadku nie mogło być mowy o socjalnym aspekcie prawa do rekompensaty. Dla spadkobierców, którzy wiele lat po zakończeniu wojny występowali o prawo do rekompensaty rekompensata przybierała w takim przypadku formę odszkodowania, ponieważ nie była związana z osiedlaniem się po wojnie na obecnym terytorium RP.

W ocenie Sądu zarówno Wojewoda [...], jak i Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wadliwie przyjęli, że w każdym przypadku jednym z warunków nabycia prawa do rekompensaty jest przemieszczenie się właściciela nieruchomości pozostawionej na obecne terytorium RP w okolicznościach związanych z wojną rozpoczętą w 1939 r..

W konsekwencji organy obu instancji dokonały wadliwej wykładni art. 2 pkt 1 ustawy przyjmując, że W. S., skoro nie przesiedlił się na obecne terytorium RP, to nie mógł być uznany za właściciela nieruchomości pozostawionej w rozumieniu tego przepisu i że w tej sytuacji wnioski o przyznanie prawa do rekompensaty nie mogły, z tego powodu, być uwzględnione.

Wobec tego Sąd uznał, że wskazane wyżej organy odmawiając prawa do rekompensaty naruszyły przepisy prawa materialnego - art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy, w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy.

W ponownie prowadzonym postępowaniu Wojewoda [...] potraktuje W. S. jako właściciela pozostawionego mienia, o którym mowa w art. 2 pkt 1 w zw. z art. 1 ust. 2 ustawy.

Dodatkowo Sąd zauważa, że w niniejszej sprawie ujawnił się spór pomiędzy stronami, a organem I instancji, co do pominiętego udziału M. S., która wskazała brata J. S. jako uprawnionego do rekompensaty oraz co do stanu pozostawionego mienia w miejscowościach Z. i J. Jego konsekwencją było złożenie przez adw. S. B. wniosku z [...] kwietnia 2014 r. o uzupełnienie, co do rozstrzygnięcia postanowienia Wojewody [...] z [...] kwietnia 2014 r. nr [...]4, w trybie art. 111 § 1 w zw. z art. 126 kpa.

Skoro zatem w aktach sprawy wakuje tego rodzaju wniosek, to – jeżeli organ uzna, że zostały spełnione wszystkie przesłanki warunkujące wydanie decyzji, o której mowa w art. 8 ustawy - winien wpierw ów wniosek rozpoznać w formie postanowienia, jak tego wymaga art. 111 ust. 1b kpa.

W takim przypadku organ I instancji będzie miał na uwadze to, że w postanowieniu wydanym na podstawie art. 7 ust. 1 organ dokonuje pozytywnej oceny spełnienia wymogów dotyczących sfery podmiotowej i przedmiotowej sprawy, w oparciu o dowody, o których mowa w art. 6 ustawy. Na tym etapie organ wojewódzki decyduje w oparciu o akta sprawy, kto jest uprawniony do rekompensaty i jakie konkretne nieruchomości zostały pozostawione poza obecnymi granicami RP, jakiego rodzaju były to nieruchomości i jaka była ich powierzchnia. Tym postanowieniem (ostatecznym i niezaskarżalnym poprzez wniesienie zażalenia) organ ten jest związany (art. 110 § 1 w zw. z art. 126 kpa). Postanowienie to wyznacza dalszy kierunek i zakres postępowania. Operaty szacunkowe sporządzone na wezwanie zawarte w postanowieniu, o którym mowa w art. 7 ust. 1 ustawy, nie mogą zawierać innego zakresu wyceny, niż mienie wskazane w tym postanowieniu.

Z kolei decyzja przyznająca prawo do rekompensaty zawiera wskazanie: osób którym potwierdza prawo do rekompensaty, zwaloryzowanej na dzień wydania decyzji wartości nieruchomości pozostawionych i wysokości rekompensaty, z uwzględnieniem wartości nieruchomości pozostawionych określonej przez rzeczoznawcę majątkowego w operatach szacunkowych (art. 8 ust. 1 pkt 2 i 3 w zw. z art. 13 ust. 2 i 3 ustawy), wybranej formy realizacji prawa do rekompensaty.

Zatem w zależności od poczynionych ustaleń i ocen organ I instancji wyda stosowny akt, który uzasadni zgodnie z wymogami kpa.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) orzekł, jak w sentencji. O kosztach postępowania sądowego Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 powołanej wyżej ustawy w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.).