Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Katarzyna Marasek-Zybura Sędzia WSA Jakub Makuch (spr.) Sędzia WSA Grzegorz Karcz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 1 kwietnia 2026 r. sprawy ze skargi R. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 29 października 2025 r., znak 562343414 w przedmiocie świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą.

Przedmiotem skargi R. K. (dalej jako "skarżący") była decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 29.10.2025 r. (znak 562343414) utrzymująca w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z 28.08.2025 r. (znak 010070/680/5168997/2025) o odmowie przyznania świadczenia wychowawczego.

Stan faktyczny i prawny tej sprawy był następujący:

1. W dniu 30.06.2025 r. skarżący wniósł o przyznanie świadczenia wychowawczego na dziecko A. Z., na okres świadczeniowy od 1 czerwca 2025 r. do 31 maja 2026 r. Do wniosku dołączył odpis skrócony aktu małżeństwa zawartego między nim, a matką dziecka (zmarłą 9.06.2025 r.) oraz pismo, w którym poinformował ZUS, że oczekuje na decyzję sądową dotycząca przyznania opieki nad małoletnia A. Z.

2. Pismem z 4.08.2025 r, ZUS wezwał skarżącego do uzupełnienie wniosku poprzez dostarczenie dokumentu potwierdzającego, że jest on opiekunem prawnym małoletniej A. lub dokumentu potwierdzającego, że małoletnia została umieszczona w pieczy zastępczej wraz z datą tej czynności. Na uzupełnienie wniosku ZUS wyznaczył termin 14 dni od dnia otrzymania wezwania.

3. Decyzją z 28.08.2025 r. ZUS odmówił skarżącemu przyznania świadczenia wychowawczego. Zdaniem organu, skarżący nie był uprawniony do złożenia wniosku o to świadczenia, albowiem nie należał do osób, o których mowa w art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

4.1. Dnia 11.09.2025 r. skarżący dostarczył do ZUS postanowienie Sądu Rejonowego w Olkuszu z 26.08.2025 r. (sygn. akt [...]) o udzieleniu, w trybie nagłym, na czas trwania postępowania sądowego - zabezpieczenia poprzez powierzenie skarżącemu pieczy nad małoletnią A. Z. oraz upoważniające skarżącego m.in. do pobierania wszelkich należnych tej małoletniej świadczeń finansowych, w tym świadczenia wychowawczego 800+.

4.2. W odwołaniu od decyzji ZUS z 28.08.2025 r. skarżący wskazał, iż na dzień wnoszenia odwołania, na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Olkuszu z 26.08.2025 r., została mu powierzona piecza na małoletnią A. Deklarował dosyłanie orzeczeń sądowych wydawanych w sprawie pieczy nad małoletnią.

4.3. W dniu 25.09.2025 r. skarżący wniósł do ZUS pismo, w którym oświadczył, iż to on ponosi odpowiedzialność finansową za małoletnią A. i jej córkę N. A. traktuje jak własną córkę, przez lata (od początku związku z jej matką, która zmarła 9.06.2025 r.) pełni rolę jej ojczyma. Podał, że odmowa przyznania świadczenia stoi w sprzeczności z postanowieniem sądu rodzinnego, którym powierzono skarżącemu bieżącą pieczę nad małoletnią oraz w sprzeczności z celem ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci.

5. Prezes ZUS decyzją z 29.10.2025 r. utrzymał w mocy decyzję objętą odwołaniem. Wskazał, że zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, świadczenie wychowawcze przysługuje osobom wymienionym w ww. przepisie, a skarżący nie należy do kręgu uprawnionych do złożenia wniosku o to świadczenie. Podał, że stosownie do art. 13 ust. 4 pkt 3 lit. ca) ustawy, rodzic zastępczy ubiegając się o świadczenie wychowawcze winien załączyć zaświadczenie organizatora rodzinnej pieczy zastępczej, a takiego zaświadczenia skarżący nie przedłożył.

W nawiązaniu do przesłanego przez skarżącego postanowienia sądu rodzinnego z 26.08.2025 r. o powierzeniu skarżącemu pieczy bieżącej nad małoletnią organ wyjaśnił, że piecza bieżąca nie jest równoważna pieczy zastępczej. Ma bowiem charakter doraźny. Wydane przez sąd rodzinny postanowienie nie stanowi podstawy do uznania skarżącego za opiekuna faktycznego w rozumieniu art. 2 pkt 10 ustawy, gdyż skarżący nie przedłożył dokumentów potwierdzających złożenie wniosku do sądu o przysposobienie małoletniego.

6.1. W skardze skarżący zarzucił naruszenie:

* art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP oraz art. 3 ust. 1, art. 20 i art. 27 Konwencji o Prawach Dziecka poprzez nieprawidłową interpretacje przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, co skutkowało pozbawieniem uprawnienia do świadczenia wychowawczego, a co godzi w interes dziecka;

* art. 4 ust 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez dokonanie jedynie językowej wykładni przepisów określających grupę osób uprawnionych do otrzymania świadczenia wychowawczego;

* art. 32 ust. 1, art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji, art. 3, art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka, poprzez błędne uznanie, że skarżącemu jako osobie sprawującej pieczę nad dzieckiem nie przysługuje świadczenie wychowawcze.

Skarga domagała się uchylenie zaskarżonej decyzji.

6.2. Uzasadniając skargę skarżący podał, że małoletnia A. jest córką z poprzedniego związku jego (zmarłej) żony. Małżeństwo matki z biologicznym ojcem dziecka zakończyło się rozwodem w 2021 r. oraz sądowym ograniczeniem ojcu władzy rodzicielskiej. Małoletnia nie utrzymuje kontaktów z biologicznym ojcem, który wyrokiem z 2019 r. został prawomocnie skazany za znęcanie się fizycznie i psychicznie na dzieckiem. Skarżący wyjaśnił, że 5.08.2024 r. małoletnia A. urodziła córkę, N. W tym stanie, S.R. w Olkuszu III Wydział Rodzinny i Nieletnich postanowieniem z 3.12.2024 r. (sygn. akt [...]), powierzył żonie skarżącego (matce A.) pieczę nad małoletnią N. i ustalił miejsce jej zamieszkania w każdorazowym miejscu zamieszkania opiekuna. Skarżący podał, że z matką A. zawarł związek małżeński dniu 30.04.2022 r., co stanowiło uwieńczenie trwającego już wcześniej stanu tworzenia jednej rodziny, wspólnego życia oraz gospodarstwa domowego. W dniu 9.06.2025 r. żona skarżącego niespodziewanie zmarła. Po jej śmierci, w oparciu o rodzinny charakter relacji łączącej skarżącego z małoletnią A. i jej córką N., sąd opiekuńczy powierzył skarżącemu bieżącą pieczę nad obojgiem dzieci (postanowienia Sądu Rejonowego w Olkuszu III Wydział Rodzinny i Nieletnich z 20.08.2025 r, [...] i z 26.08. 025 roku, [...]). Skarżący zwrócił uwagę, że w treści w.w. postanowień Sąd rodzinny upoważnił go do otrzymywania świadczeń należnych małoletnim. Podkreślił, że zamieszkuje z N. i A. oraz codziennie się nimi opiekuje. Ponosi przy tym wszelkie koszty utrzymania i wychowania dziewczynek - zapewnia im mieszkanie, wyżywienie, ubranie oraz opłaca naukę i leczenie. W relacjach rodzinnych pełni rolę ojczyma (wobec A.), zaś dziadka wobec N. Tym samym, jest on wyłącznym, rzeczywistym opiekunem małoletnich N. i A. W ocenie skarżącego, obowiązujące regulacje prawne nie powinny prowadzić do odmowy przyznania mu świadczenia wychowawczego. Powołując orzecznictwo wskazał, iż niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka jak i przepisami Konwencji o Prawach Dziecka jest zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, a pominięcie osób, które faktycznie wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem.

7. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie.

8. Przy piśmie z 17.02.2026 r. skarżący przedłożył postanowienie Sądu Rejonowego w Olkuszu z 25.11.2025 r, (sygn. akt [...]), którym powierzona została skarżącemu piecza nad małoletnią A. oraz upoważniono do pobierania wszelkich należnych małoletniej świadczeń finansowych, w tym świadczenia wychowawczego.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje:

9. Skarga była zasadna.

10. Jak wynika z przedstawionego w części historycznej uzasadnienia stanu sprawy, z wnioskiem o przyznanie świadczenia wychowawczego wystąpił skarżący, który nie jest biologicznym ojcem małoletniej A., lecz – pozostawał w związku małżeńskim ze zmarłą (9.06.2025 r.) matką tego dziecka. Z akt wynika przy tym, iż postanowieniem Sądu Rejonowego Wydział Rodzinny w Olkuszu z 25.09.2025 r. (sygn. akt [...]) powierzono skarżącemu pieczę nad małoletnią A. oraz upoważniono go m.in. do pobierania wszelkich należnych tej małoletniej świadczeń finansowych, w tym świadczenia wychowawczego. Tożsame orzeczenie uzyskał skarżący 26.08.2025 r. w trybie zabezpieczenia (postanowienie S.R. z 26.08.2025 r.). W sprawie nie ulegało przy tym wątpliwości to, że skarżący mieszka z małoletnią, opiekuje się nią, a ogół tych obowiązków przejął po śmierci żony (matki dziecka). Sprawuje zatem skarżący bieżącą pieczę nad tym dzieckiem.

10.1. Jak stanowi art. 4 ust. 1 ustawy z 11.02.2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2024 r., poz. 157; dalej: "ustawa") celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Według art. 4 ust. 2 ustawy, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo opiekunowi prawnemu dziecka, albo dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo - terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z 9.06.2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Użytą w cytowanym przepisie definicję "opiekuna faktycznego" odnaleźć można w art. 2 pkt 10 ustawy. Stosownie do tego przepisu, opiekunem faktycznym dziecka jest osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka.

10.2. Analiza przywołanych regulacji prawnych prowadzi do wniosku, że wśród uprawnionych do ubiegania się o świadczenie wychowawcze ustawa nie uwzględniła osoby faktycznie opiekującej się dzieckiem, czyli takiej jak skarżący – która sprawuje pieczę bieżącą nad dzieckiem z mocy orzeczenia sądu. Ustawa ogranicza krąg opiekunów faktycznych do osób, które wystąpiły z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka (por. cytowany wyżej art. 2 pkt 10 ustawy). Tym samym, ustawa pozbawiła opiekuna dziecka, nad którym jest sprawowana piecza bieżąca, możliwości uzyskania przynajmniej częściowego pokrycia wydatków na jego utrzymanie. Uznać więc należy, że przepisy ustawy w sposób niedostateczny chronią prawa jednostki, jaką jest rzeczywisty opiekun dziecka sprawujący nad nim bieżącą pieczę i to na mocy rozstrzygnięcia sądu rodzinnego, a przed wszystkim, nie chronią praw dzieci, na rzecz których świadczenie jest przewidziane. Uwzględniając, że świadczenie wychowawcze służy zaspokojeniu potrzeb dziecka, dbałości o jego dobro i ochronę, będąc przy tym skierowane do podmiotów, które opiekę nad dzieckiem rzeczywiście sprawują, to charakter i cel tego świadczenia powinny mieć nadrzędne znaczenie przy ustalaniu praw do tego wsparcia. W tej sytuacji, w celu zagwarantowania należytej ochrony interesów dzieci i zaspokojeniu ich potrzeb (czemu ma służyć świadczenie wychowawcze), niezbędne jest przy dokonywaniu wykładni art. 4 ust. 2 w zw. z art. 2 pkt 10 ustawy odniesienie się bezpośrednio do przepisów Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka (por.m.in. wyroki: WSA w Łodzi: z 16.10.2018 r. II SA/Łd 532/18, z 14.09.2017 r. II SA/Łd 566/17, z 20.12.2012 r. II SA/Łd 703/12, WSA w Krakowie z 9.11.2017 r. III SA/Kr 1140/17, WSA w Warszawie z 29.12.2016 r. VIII SA/Wa 833/16, WSA w Gliwicach z 4.03.2020 r. II SA/Gl 1486/19, z 4.04.014 r. IV SA/GL 695/13, Wyrok WSA w Krakowie z 11.06.2025 r., III SA/Kr 434/25).

10.3. Zgodnie z art. 72 ust. 1 zd. 1 i ust. 2 Konstytucji RP, Rzeczpospolita Polska zapewnia ochronę praw dziecka. Dziecko pozbawione opieki rodzicielskiej ma prawo do opieki i pomocy władz publicznych. Ustawa zasadnicza przewiduje prawo do żądania od organów władzy publicznej opieki i pomocy udzielanej dziecku. Pomoc władz publicznych jest szczególnie niezbędna w przypadku dziecka pozbawionego opieki rodzicielskiej, stąd art. 72 ust. 2 nakłada na władze tego rodzaju obowiązek (por. W. Skrzydło, Komentarz do art. 72 Konstytucji RP). Stosownie natomiast do art. 20 Konwencji o Prawach Dziecka przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych 20.11.1989 r., a ratyfikowanej przez RP 30.04.1991 r., dziecko pozbawione czasowo lub na stałe swego środowiska rodzinnego lub gdy ze względu na swoje dobro nie może pozostawać w tym środowisku, będzie miało prawo do specjalnej ochrony i pomocy ze strony państwa. Regulacja ta oznacza, że uchwalane przez Sejm ustawy muszą być z nią zgodne. Ratyfikowana umowa międzynarodowa, po jej ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw, stanowi część krajowego porządku prawnego i jest bezpośrednio stosowana, chyba że jej stosowanie jest uzależnione od wydania ustawy (art. 9 i art. 91 ust. 1 Konstytucji RP). We wszystkich działaniach dotyczących dzieci podejmowanych przez publiczne lub prywatne instytucje opieki społecznej, sądy, władze administracyjne lub ciała ustawodawcze, sprawą nadrzędną powinno być jak najlepsze zabezpieczenie interesów dziecka (art. 3 ust. 1 Konwencji).

10.4. W konsekwencji, zdaniem Sądu, niezgodne z konstytucyjną zasadą ochrony praw dziecka, jak i wskazanymi wyżej przepisami Konwencji o Prawach Dziecka jest zawężenie grupy osób legitymowanych do otrzymania świadczenia wychowawczego, wyłącznie do osób, które faktycznie opiekują się dzieckiem, ale jedynie pod warunkiem, że wystąpiły do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka, z jednoczesnym pominięciem osób, które faktycznie (rzeczywiście) wykonują bieżącą pieczę nad dzieckiem (por. wyrok WSA w Krakowie z 1.04.2025 r., III SA/Kr 1909/24).

11. W okolicznościach kontrolowanej sprawy (por. punkt 10 oraz punkt 6.2 uzasadnienia) skarżący sprawując pieczę nad małoletnią A., wobec odmowy przyznania świadczenia wychowawczego, został pozbawiony tego wsparcia mimo, że – po śmieci żony (matki dziecka) – przejął na siebie cały ciężar opieki. Sąd uznał zatem, że oceniane w tej sprawie ograniczenia w dostępności do świadczenia wychowawczego na podstawie ustawy o pomocy państwa w wychowaniu dzieci godzą w interes dziecka chroniony ustawą zasadniczą i umową międzynarodową, co pozwala na wywiedzenie tegoż uprawnienia wprost z postanowień Konstytucji RP i Konwencji o Prawach Dziecka.

12.1. Mając powyższe na względzie, Sąd uchylił obie kontrolowane decyzje, o czym orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2026 r., poz. 143).

12.2. Rozpoznając sprawę ponownie, organy administracji uwzględnią rozważania Sądu wyrażone w uzasadnieniu niniejszego wyroku i wydadzą decyzję w przedmiocie świadczenia wychowawczego odpowiadającą prawu.