Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Edyta Kędzierska, Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk (spr.),, Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Protokolant specjalista Anna Koenigshaus, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 4 sierpnia 2022 r. sprawy ze skargi P. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 31 marca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/651/2022/3217 w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta C. z dnia 4 lutego 2022 r. nr [...].

Decyzją z dnia 4 lutego 2022 r. nr [...] wydaną na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t.j. Dz.U. z 2021 poz. 877, dalej w skrócie "u.p.o.u.a.") Prezydent Miasta C. ustalił, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone P. M. (dalej "skarżąca") na rzecz jej córki M. W. w okresie od 1 października 2020 r. do 31 sierpnia 2021 r. (wypłacone na podstawie decyzji ostatecznej z dnia 3 września 2020 r. nr [...] w sprawie ustalenia prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego) zostały nienależnie pobrane i zobowiązał skarżącą do zwrotu kwoty 5.500 zł. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie.

W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że dłużnik alimentacyjny M. W. zmarł w dniu 1 października 2020 r., o czym organ został poinformowany przez Komornika Sądowego pismem datowanym na dzień 18 sierpnia 2021 r.

W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca podniosła, że nie wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, przy czym o jego śmierci dowiedziała się od Komornika Sądowego w dniu 24 sierpnia 2021 r.

Odwołanie nie przyniosło jednak oczekiwanego przez skarżącą skutku, gdyż zaskarżoną obecnie decyzją z dnia 31 marca 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/651/2022/3217 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu Kolegium nakreśliło przebieg dotychczasowego postępowania oraz przybliżyło podstawę normatywną rozstrzygnięcia.

Organ odwoławczy podniósł, że zgodnie z art. 2 pkt 11 u.p.o.u.a. osoba uprawniona do świadczeń z funduszu alimentacyjnego to osoba uprawniona do alimentów od rodzica na podstawie tytułu wykonawczego pochodzącego lub zatwierdzonego przez sąd, jeżeli egzekucja okazała się bezskuteczna. Natomiast bezskuteczność egzekucji oznacza egzekucję, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych; za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej (art. 2 pkt 2 u.p.o.u.a.). Zgodnie z art. 2 pkt 3 u.p.o.u.a., dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Następnie organ stwierdził, że w związku z powyższymi przepisami, nie jest możliwe pobieranie świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w sytuacji gdy dłużnik alimentacyjny nie żyje, albowiem warunkiem pobierania tych świadczeń jest bezskuteczność egzekucji alimentów, zaś prowadzenie postępowania egzekucyjnego jest możliwe tylko wobec żyjącego dłużnika alimentacyjnego. W sytuacji zatem braku osoby zobowiązanej do płacenia alimentów, nie można mówić o prawie do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organ dodał, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma z istoty swej charakter zaliczkowy, a zatem podlega zwrotowi i nie stanowi bezzwrotnej pomocy Państwa dla osób uprawnionych. W związku z tym śmierć dłużnika alimentacyjnego, która w konsekwencji oznacza brak możliwości zwrotu tego świadczenia, powoduje utratę prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Podniósł, że w niniejszej sprawie zostały spełnione przesłanki nienależnie pobranych świadczeń, określone w art. 2 pkt 7 ppkt a u.p.o.u.a., gdyż zostały one wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia.

W skardze wniesionej od powyższej decyzji, skarżąca ponownie wskazała, że nie wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, gdyż nie utrzymywała z nim kontaktu od wielu lat. O jego śmierci dowiedziała się dopiero w sierpniu 2021 r. od Komornika Sądowego, po czym natychmiast zawiadomiła o tym organ.

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie i podtrzymał dotychczasową argumentację.

Na rozprawie skarżąca podtrzymała stanowisko przedstawione w skardze.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W ramach swej kognicji sąd bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. Stosownie do art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U z 2022 r., poz. 329) dalej "p.p.s.a.", sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi, oraz powołaną podstawą prawną.

Uwzględnienie skargi następuje w przypadkach naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a.), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. b) p.p.s.a.), oraz innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a.). W przypadkach, gdy zachodzą przyczyny określone w art. 156 k.p.a. sąd stwierdza nieważność decyzji lub postanowienia (art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a.), jeżeli zachodzą przyczyny określone w innych przepisach, sąd stwierdza wydanie decyzji lub postanowienia z naruszeniem prawa. Przedstawiona tutaj regulacja prawna nie pozostawia zatem wątpliwości, co do tego, że zaskarżona decyzja może ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy.

Przeprowadzone w określonych wyżej ramach badanie zgodności z prawem zaskarżonego aktu wykazało, że jest on dotknięty uchybieniami uzasadniającymi jego wzruszenie, a tym samym skarga zasługuje na uwzględnienie.

Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, którą ustalono, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone skarżącej na rzecz jej córki w okresie od 1 października 2020 r. do 31 sierpnia 2021 r. zostały nienależnie pobrane i określono wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego na kwotę 5.500 zł., zobowiązując skarżącą do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń.

Organy obydwu instancji ustaliły bowiem, że dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu 1 października 2020 r., zatem w sprawie wystąpiła – według ich oceny - przesłanka nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego zawarta w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie: t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 1205, dalej w skrócie jak dotychczas u.p.o.u.a.). Zgodnie z tym przepisem nienależnie pobranym świadczeniem jest świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części.

Obowiązek zwrotu świadczeń nienależnie pobranych z funduszu alimentacyjnego reguluje przepis art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., według którego osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu.

W związku ze stwierdzonymi wyżej okolicznościami stanu faktycznego, do oceny prawnej w niniejszej sprawie należało odnieść pogląd Naczelnego Sądu Administracyjnego, wyrażony w wyroku z dnia 17 listopada 2020 r. w sprawie o sygn. akt I OSK 1163/20, który to pogląd Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w pełni podziela i przyjmuje za własny.

NSA wskazał w uzasadnieniu wymienionego orzeczenia, że "z treści przytoczonych wyżej art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 ustawy wynika, że obowiązek zwrotu został połączony nie z samym tylko "nienależnym świadczeniem", lecz z instytucją "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są pojęciami tożsamymi [...]. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym w szczególności wówczas, gdy świadczenie zostało przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zawinionego zaniechania). Obowiązek zwrotu obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W konsekwencji za uprawniony uznać należy wniosek, że dla podjęcia rozstrzygnięcia o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia nie jest wystarczające samo stwierdzenie, że pobrane świadczenie jest nienależne, ale konieczne jest wykazanie, że osoba, której te świadczenia wypłacono, pobrała je ze świadomością, że świadczenie to jej nie przysługuje, a więc, że można ją uznać za "osobę, która pobrała nienależne świadczenia", jak to określił ustawodawca w art. 23 ust. 1 ustawy (...). Dopiero takie ustalenie może być podstawą zobowiązania tej osoby do zwrotu pobranych świadczeń, na podstawie art. 23 ust. 1 ustawy" (wyrok NSA sygn. akt I OSK 1163/20).

W aktach administracyjnych rozpoznawanej sprawy znajduje się oświadczenie skarżącej z dnia 24 sierpnia 2021 r. Zgodnie z jego treścią w dniu 24 sierpnia 2021 r. otrzymała pismo od Komornika, zawierające informację, że dłużnik alimentacyjny nie żyje od 1 października 2020 r. Jednocześnie skarżąca oświadczyła, że nigdy (wcześniej) nie otrzymała żadnych informacji o zgonie dłużnika od Komornika, ani od rodziny, gdyż nie utrzymuje kontaktu z rodziną dłużnika (karta 42 akt administracyjnych).

W aktach administracyjnych znajduje się również postanowienie Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym K. w K., w którym w związku ze zgonem dłużnika alimentacyjnego zawieszono postępowanie egzekucyjne oraz umorzono postępowanie egzekucyjne w części dotyczącej bieżących świadczeń alimentacyjnych począwszy od daty zgonu dłużnika tj. od dnia 1 października 2020 r. (karta 41 akt administracyjnych). W uzasadnieniu tego postanowienia Komornik Sądowy wskazał, że w toku dotychczasowych czynności egzekucyjnych ustalono, że dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu 1 października 2020 r., co zostało potwierdzone przez Urząd Miasta Biuro Ewidencji Ludności w K. pismem z dnia 12 sierpnia 2021 r. Z akt sprawy administracyjnej wynika przy tym, że postanowienie to zostało doręczone zarówno skarżącej jak i organowi I instancji. Na okoliczność braku wiedzy o śmierci dłużnika alimentacyjnego i powzięcia jej dopiero od Komornika Sądowego skarżąca wskazywała także w odwołaniu (podobnie wskazała w skardze do tutejszego Sądu).

W kontekście powyższych okoliczności stwierdzić należy, że kwestia, czy skarżąca, pobierając świadczenia z funduszu alimentacyjnego w określonym w decyzji okresie, wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, miała kluczowe znaczenie dla wyniku sprawy. Z uzasadnień wydanych w sprawie decyzji wynika jednak, że organy obu instancji w ogóle tej kwestii nie ustaliły. Tymczasem dopiero stwierdzenie, że skarżąca pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie, gdy już wiedziała o śmierci dłużnika alimentacyjnego, uprawnia organ do przyjęcia, że doszło do nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 23 ust. 1 w zw. z art. 2 pkt 7 lit. a u.p.o.u.a.

Z uwagi na zaniechanie wyjaśnienia wskazanych wyżej okoliczności, organy obydwu instancji dopuściły się naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Jednocześnie organy naruszyły prawo materialne, przez błędną wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a wyżej wymienionej ustawy – jak bowiem wskazał NSA w przywołanym powyżej wyroku - nie można zgodzić się z wykładnią art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, przyjmującą jego zastosowanie niezależnie od wiedzy strony.

Mając na względzie dotychczasowe rozważania skargę należało uwzględnić i zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 135 p.p.s.a., uchylić zaskarżoną decyzję i decyzję organu I instancji. Nie ulega bowiem wątpliwości, że pominięte ustalenia dotyczyły podstaw rozstrzygnięcia, a zatem naruszenie przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Ponadto nieprawidłowa wykładnia przepisów prawa materialnego – jak wskazano wyżej - miała wpływ na wynik sprawy.

Rozpatrując ponownie sprawę organ uwzględni przedstawioną wyżej wykładnię art. 2 pkt 7 lit. a i art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a. i uzupełni ustalenia we wskazanym kierunku. Następnie organ przeprowadzi analizę okoliczności ustalonych w sprawie w kontekście zaistnienia przesłanek do zastosowania wymienionych przepisów