Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Iwona Bogucka, Sędzia WSA Maria Taniewska-Banacka, Protokolant sekr. sąd. Elwira Massel, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 14 stycznia 2009 r. sprawy ze skargi J. B., W. B. i J. R. na decyzję Wojewody z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy zwrotu wywłaszczonej nieruchomości oddala skargę

Decyzją Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. z dnia

[...] r. nr [...] wywłaszczono na wniosek [...] Przedsiębiorstwa [...] [...] części działek oznaczonych jako pgr [...] i [...], stanowiących w [...] częściach współwłasność spadkobierców A. B., w [...] częściach współwłasność E. B. oraz w pozostałej części współwłasność Skarbu Państwa. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wywłaszczenie następuje pod budowę [...] szkoły [...] z internatem, co zostało stwierdzone lokalizacją szczegółową nr [...] z dnia [...] r. wydaną przez Prezydium MRN w B.

W piśmie z dnia [...] r. o zwrot w/w nieruchomości zwrócili się jako spadkobiercy ówczesnych współwłaścicieli R.R., J.B., W. B. i J. R. Żądanie to podtrzymali następnie na rozprawie administracyjnej w dniu [...] r.

Po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku został on oddalony decyzją Prezydenta B. z dnia [...] r., utrzymaną następnie w mocy decyzją Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...].

W następstwie wniesionej skargi decyzje te zostały uchylone wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Katowicach z dnia

28 października 2003 r. sygn. akt II SA/Ka 2654/01.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy Prezydent Miasta B. decyzją z dnia [...] r. ponownie odmówił zwrotu objętych postępowaniem nieruchomości. Decyzja ta została utrzymana następnie w mocy decyzją Wojewody [...] z dnia [...] r. nr [...]. Po rozpoznaniu skargi J. B., W. B. i R. R. decyzje te zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 18 lipca 2006 r. sygn. akt II SA/Gl 655/05. W uzasadnieniu tego wyroku Sąd nie zakwestionował jedynie odmowy zwrotu części obecnej działki Nr [...], (na której wybudowano część internatu szkoły) oraz działki nr [...], która jest przedmiotem użytkowania wieczystego [...] Przedsiębiorstwa [...], które to prawo zostało ujawnione w [...] r. w Kw nr [...] (do której ma zastosowanie treść art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami). Uznał natomiast, że sprawa nie została wyjaśniona należycie co do pozostałych nieruchomości z punktu widzenia zastosowania do nich obowiązującej wówczas treści art. 229a ustawy o gospodarce nieruchomościami. Nie zostało bowiem ustalone zdaniem Sądu, że budowa na nich hoteli robotniczych mieściła się w celach, na jakie nieruchomość mogła być wywłaszczona w oparciu o art. 3 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. Nr 10 poz. 64 ze zm.).

W toku ponownego postępowania przed organem I instancji, podczas rozprawy administracyjnej w dniu [...] r. połączonej z oględzinami nieruchomości, jeden z wnioskodawców – R. R. oświadczył, że podtrzymuje jedynie żądanie nieodpłatnego zwrotu działki nr [...] "rezygnuje z roszczenia o zwrot pozostałych gruntów zabudowanych budynkami". Pozostali wnioskodawcy podtrzymali żądanie zwrotu.

Decyzją z dnia [...] r. Nr [...] wydaną na podstawie art. 136 ust. 3 i art. 229 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (obecnie Dz. U. z 2004 r. Nr 261 poz. 2603 ze zm., zwanej dalej ustawą lub ustawą o gospodarce nieruchomościami) Prezydent Miasta B. orzekł o odmowie zwrotu stanowiących własność Skarbu Państwa, położonych w B. obręb [...] działek, oznaczonych numerami: [...],[...],[...],[...],[...],[...],[...] i [...]. W uzasadnieniu decyzji opisał przebieg dotychczasowego postępowania w sprawie ze szczególnym uwzględnieniem treści uzasadnień zapadłych w przedmiotowej sprawie w/w wyroków NSA Ośrodka Zamiejscowego w Katowicach i WSA w Gliwicach. Dalej stwierdził, że na rozprawie administracyjnej jeden z wnioskodawców tj. R. R. ograniczył żądanie zwrotu jedynie do działki nr [...] i to z zastrzeżeniem, iż jej zwrot powinien nastąpić nieodpłatnie tzn. bez obowiązku zwrotu pobranego przy wywłaszczeniu odszkodowania. W związku z tym stanowiskiem został on wezwany dodatkowo dwukrotnie do ostatecznego określenia swojego żądania w zakresie zwrotu wywłaszczonych gruntów, na które to wezwania nie udzielił odpowiedzi. W konsekwencji należało zdaniem organu przyjąć, że wniosek o zwrot pozostałych działek nie pochodzi od wszystkich następców prawnych poprzednich właścicieli, co stanowi warunek konieczny dokonania zwrotu. Z żądania zwrotu pozostałych działek poza działką nr [...] zrezygnował bowiem R.R., co zdaniem organu I instancji przesądza o odmowie ich zwrotu.

O odmowie zwrotu należało też orzec w stosunku do działki nr [...] o pow. [...] m2,

a to z uwagi na treść art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami, na co zwrócił już uwagę WSA w Gliwicach w wyroku z dnia 18 lipca 1996 r. Działka ta jakkolwiek nie została wykorzystana zgodnie z celem wywłaszczenia (nie została w ogóle zabudowana) to pozostaje w użytkowaniu wieczystym [...] Przedsiębiorstwa [...] w B., które to prawo zostało ujawnione w księdze wieczystej przed [...] r.

W odwołaniu od tej decyzji pełnomocnik pozostałych wnioskodawców wniósł o jej uchylenie i wydanie orzeczenia o zwrocie objętych nią działek. W uzasadnieniu odwołania zrelacjonował przebieg dotychczasowego postępowania potwierdzając stanowisko organu, że w świetle treści art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami wniosek o zwrot wywłaszczonych nieruchomości musi pochodzić od wszystkich spadkobierców poprzednich właścicieli wywłaszczonej nieruchomości. Zdaniem pełnomocnika odwołujących się warunek ten został spełniony. Wniosek o zwrot został bowiem sformułowany w piśmie z dnia [...] r. pochodzącym od wszystkich spadkobierców poprzednich właścicieli. Został on następnie przez nich podtrzymany na rozprawie administracyjnej w dniu [...] r. Żądanie to nie zostało odwołane, a sprawa nim wszczęta nie została zakończona. Wbrew stanowisku organu I instancji brak jest zdaniem odwołujących się podstaw do przyjęcia, że wniosek o zwrot został cofnięty przez R .R. W tym względzie organ ten nie mógł powołać się na brak odpowiedzi na skierowane do R. R. wezwania z dnia [...] r. i z dnia [...] r., a to z tego względu, że nie spełniały one wymogów o jakich mowa w art. 54 § 1 pkt 5 i 6 kpa, głównie dlatego, iż nie zawierały one pouczenia o skutkach prawnych nieudzielenia na nie odpowiedzi. Nie pouczono bowiem R. R., że w takiej sytuacji organ przyjmie, iż nie podtrzymuje on żądania zwrotu wywłaszczonej nieruchomości.

Alternatywnie odwołujący się wnieśli o wyznaczenie rozprawy administracyjnej celem złożenia przez R.R. ustnego wniosku o zwrot, w przypadku zaś braku takiego wniosku o wyznaczenie im terminu do złożenia pozwu do sądu powszechnego o zobowiązanie do złożenia oświadczenia woli zastępującego taki wniosek i o zawieszenie postępowania administracyjnego.

Wojewoda [...] odwołania tego nie uwzględnił i zaskarżoną decyzją z dnia [...] r. nr [...], wydaną z powołaniem się na art. 138 § 1 pkt 1 i art. 104 kpa oraz art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami, utrzymał decyzję organu I instancji w mocy. Uzasadniając to rozstrzygnięcie podzielił ustalenia faktyczne organu I instancji i ich ocenę prawną. W szczególności powołując się m.in. na przytoczone orzeczenia NSA stwierdził, że skuteczny wniosek o zwrot wywłaszczonej nieruchomości musi pochodzić od wszystkich podmiotów uprawnionych do żądania zwrotu. W przypadku współwłasności dotyczy to wszystkich współwłaścicieli lub ich następców prawnych. W rozpatrywanej sprawie warunek ten został spełniony jedynie odnośnie działki Nr [...] o pow. [...] m2, co do której żądanie zwrotu zostało przez R. R. podtrzymane. Nie mogło być jednak uwzględnione z uwagi na treść art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Działka ta została obciążona prawem użytkowania wieczystego na rzecz [...] Przedsiębiorstwa [...] w B. i prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej Nr [...] w [...] r. Zdaniem Wojewody nie zasługiwał też na uwzględnienie zarówno wniosek o wyznaczenie rozprawy administracyjnej jak i wniosek o udzielenie odwołującym się terminu do złożenia pozwu do sądu powszechnego celem uzyskania orzeczenia zastępującego oświadczenie R. R. w przedmiocie żądania zwrotu pozostałych działek. Oświadczenie złożone przez w/w podczas rozprawy administracyjnej w dniu [...] r. co do rezygnacji z żądania zwrotu tych działek jest bowiem prawnie skuteczne.

W skardze do sądu administracyjnego pełnomocnik J. B., W.B. i J. R. wniósł o uchylenie decyzji organów obu instancji i o zasądzenie kosztów postępowania sądowego. Zarzucił, że decyzja Wojewody została wydana z naruszeniem art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami przez jego niewłaściwe zastosowanie, art. 7 w zw. z art. 77 § 1 kpa przez wydanie jej bez zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego, art. 54 § 1 pkt 6 kpa przez zaniechanie prawidłowego wezwania R. R. do złożenia oświadczenia dotyczącego wniosku o zwrot wywłaszczonych nieruchomości oraz z naruszeniem art. 9 kpa polegającym na nienależytym i wyczerpującym poinformowaniem R. R. o dokonaniach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie jego praw i obowiązków. Zdaniem skarżących wbrew stanowisku organu odwoławczego, spełnione zostały określone w art. 136 ust. 3 i art. 137 ustawy o gospodarce nieruchomościami przesłanki zwrotu objętych żądaniem działek gdyż tylko na jednej z nich został zrealizowany cel wywłaszczenia (została zabudowana internatem szkoły). Wniosek o zwrot został złożony skutecznie przez wszystkie uprawnione do tego osoby i nie został przez nie, również przez R. R., odwołany. Świadczy o tym zdaniem skarżących okoliczność, że R.R. był już po rozprawie administracyjnej w dniu [...] r. dwukrotnie wzywany, a to pismami z dnia [...] i [...] r., do złożenia oświadczenia woli w przedmiocie zwrotu wywłaszczonych nieruchomości. Świadczy to o tym, że organ I instancji powziął uzasadnioną wątpliwość co do skuteczności oświadczenia złożonego na rozprawie w dniu [...] r. Wtedy zaś wezwania powinny być sformułowane zgodnie z treścią art. 54 § 1 pkt 6 kpa przez wskazanie skutków prawnych niezastosowania się do tych wezwań. Tym samym został też naruszony art. 9 kpa. Skutkuje to także przyjęciem, że z naruszeniem treści art. 7 i 77 § 1 kpa sprawa nie została wyjaśniona należycie do końcowego rozstrzygnięcia. Uchybienie to mógł usunąć organ odwoławczy wyznaczając rozprawę administracyjną, czego jednak nie uczynił. Bezpodstawnie nie udzielił też odwołującym się terminu do złożenia pozwu do sądu powszechnego o zobowiązaniu R. R. do złożenia oświadczenia woli (i nie zawiesił w tym celu postępowania), który to wniosek został złożony przez nich alternatywnie ("na wypadek").

W odpowiedzi na skargę Wojewoda [...] wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

W piśmie procesowym z dnia [...] r. Komenda Miejska Policji w B. (uczestniczka postępowania) również wniosła o oddalenie skargi przychylając się do stanowiska Wojewody [...]. Dodatkowo podniosła, że zabudowana działka nr [...] znajduje się w jej trwałym zarządzie od dnia [...] r. Własność znajdującego się na tej działce budynku, w którym umiejscowiono [...] Komisariat Policji w B. oraz prawo użytkowania wieczystego działki zostało nabyte przy tym przez Skarb Państwa od [...] Przedsiębiorstwa [...] umową notarialną z dnia [...] r.

W piśmie procesowym z dnia [...] r. pełnomocnik skarżących podtrzymując wnioski i zarzuty skargi dodatkowo powołał się na treść protokołu z posiedzenia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] r. w sprawie sygn. akt [...] o zezwolenie na dokonanie czynności przekraczającej zwykły zarząd oraz treść oświadczenia R.R. z dnia [...] r.

Na rozprawie sądowej w dniu [...] r. pełnomocnik Izby Skarbowej w K. wnosząc o oddalenie skargi podniósł, że działka nr [...] została nabyta w drodze umowy cywilnoprawnej. Została ona zabudowana trwale budynkiem, na który Izba Skarbowa poniosła duże nakłady finansowe.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga nie zasługuje na uwzględnienie albowiem wbrew jej zarzutom brak jest zdaniem Sądu podstaw do przyjęcia, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem obowiązującego prawa, skutkującego jej wzruszeniem. Jak to zasadnie wskazały organy obu instancji, a zaakceptowała w jednoznaczny sposób strona skarżąca, konieczną przesłanką pozytywnego orzeczenia o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości, jest złożenie wniosku o zwrot przez wszystkich uprawnionych, tj. przez poprzednich właścicieli lub ich następców prawnych. Warunek ten wynika z treści art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Taka wykładnia tego przepisu jest jednolicie akceptowana zarówno w literaturze przedmiotu jak i w orzecznictwie (zobacz chociażby orzeczenia NSA powołane w zaskarżonej decyzji – aktualne również na gruncie ustawy o gospodarce nieruchomościami). Jest on oczywisty gdy zważy się, że na poprzednim właścicielu lub jego następcach prawnych ciąży obowiązek zwrotu odszkodowania, które zgodnie z art. 140 ust. 4 ustawy obejmuje również wzrost wartości nieruchomości wskutek działań podjętych bezpośrednio na nieruchomości po jej wywłaszczeniu, przy czym odszkodowanie to nie może być wyższe niż wartość rynkowa nieruchomości w dniu zwrotu (ust. 2 art. 140 ustawy). Nie jest zatem oczywiste, że zwrot wywłaszczonej nieruchomości przyniesie zawsze korzyść majątkową podmiotom, na rzecz których zwrot nastąpi.

Również zdaniem Sądu ten konieczny warunek pozytywnego orzeczenia o zwrocie nie został w odniesieniu do objętych postępowaniem nieruchomości, a konkretnie do udziałów w jej własności (bo przedmiotem wywłaszczenia było jedynie [...] części we własności), z wyłączeniem działki nr [...], spełniony. Na rozprawie administracyjnej w dniu [...] r. jeden z wnioskodawców tj. R.R. zrezygnował bowiem z żądania zwrotu wywłaszczonych działek poza działką nr [...]. Oznacza to, że wniosek o zwrot tych działek został przez niego cofnięty. Wbrew stanowisku skarżących treść tego oświadczenia nie budzi zdaniem Sądu wątpliwości, gdyż jest jednoznaczna co do rezygnacji z zamiaru podtrzymywania żądania zwrotu, co prawidłowo ustalił zdaniem Sądu Wojewoda. Treści tego oświadczenia nie podważa i nie mogła podważać okoliczność, że już po tej rozprawie organ I instancji zwracał się do R.R. o zajęcie stanowiska co do zakresu żądania zwrotu, którą to okoliczność akcentują skarżący i artykułują ją jako główny zarzut skargi. Treść kierowanych do R. R. pism nie mogła bowiem zmieniać treści złożonego przez niego na rozprawie administracyjnej w dniu [...] r. oświadczenia. Z tego też względu pisma te nie były wezwaniami o jakich mowa w art. 54 kpa i dlatego nie mogły być sformułowane z naruszeniem treści pkt 5 i 6 § 1 tego artykułu. Pisma te mogły by być traktowane jak wezwania z art. 54 kpa tylko wówczas gdyby istotnie oświadczenie woli ich adresata o jakich w tych pismach mowa budziło jakiekolwiek wątpliwości, a tak jak już podkreślono, również zdaniem Sądu, nie było. W konsekwencji pisma te, wbrew stanowisku skarżących, potwierdzają jedynie zdaniem sądu, że organ I instancji niejako na wyrost zrealizował zasady postępowania określone w art. 8 i 9 kpa dając R. R. możliwość przemyślenia stanowiska zajętego na rozprawie w dniu [...] r.

Nawet gdyby przyjąć, że pisma te stanowiły wezwania w rozumieniu art. 54 kpa, to co najmniej w piśmie z dnia [...] r. organ I instancji jednoznacznie określił zdaniem Sądu jak interpretuje treść oświadczenia R. R. z dnia

[...] r. i jakie złożenie tego oświadczenia pociąga skutki prawne dla toczącego się postępowania administracyjnego.

O tym, że R. R. był w pełni świadomy tych skutków świadczy zdaniem Sądu wbrew odmiennym sugestiom skarżących, również treść protokołu z posiedzenia Sądu Rejonowego w B. w dniu [...] r., na którym zeznał on iż jego oświadczenie było podyktowane tym, że zdawał sobie sprawę z obowiązku zwrotu nakładów poczynionych na nieruchomości po ich wywłaszczeniu. Z protokołu rozprawy administracyjnej w dniu [...] r. nie wynika przy tym w żaden sposób aby złożone tam przez R.R. oświadczenie stanowiło jedynie propozycję ugodowego rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej, co wynika z tego oświadczenia z dnia [...] r. i z w/w protokołu SR w B. z dnia [...] r. Z tego też względu brak jest zdaniem Sądu jakichkolwiek podstaw prawnych aby dokumenty te, sporządzone już po wydaniu zaskarżonej decyzji, mogły mieć wpływ na ocenę treści oświadczenia z dnia

[...] r. O rzeczywistych i zgodnych z ustaleniami organów obu instancji intencjach tego oświadczenia świadczy też okoliczność, że R. R. nie odwołał się od decyzji organu I instancji ani nie wniósł skargi do sądu administracyjnego. Akceptował zatem rozumienie przez organy orzekające treści jego oświadczenia. W każdej chwili do czasu zakończenia postępowania administracyjnego mógł zmienić swoje stanowisko przez złożenie oświadczenia, że podtrzymuje pierwotny wniosek o zwrot nieruchomości, czego również nie uczynił.

Zdaniem Sądu bezpodstawny jest też zarzut skarżących, że z naruszeniem obowiązujących przepisów organ odwoławczy nie wyznaczył rozprawy administracyjnej celem wezwania R. R. do złożenia oświadczenia co do jego wniosku o zwrot nieruchomości. W okolicznościach niniejszej sprawy obowiązek taki nie wynikał bowiem z treści art. 89 kpa. Należy mieć bowiem na uwadze, że każdy z wnioskodawców miał prawo decydowania we własnym zakresie, stosownie do własnej oceny sprawy o podtrzymywaniu wniosku o zwrot. Wnioskodawcy jako członkowie rodziny mogli też poza rozprawą, bez żadnych przeszkód, uzyskać wspólne stanowisko.

Z żadnego przepisu prawa nie wynikał też zdaniem Sądu obowiązek zawieszenia postępowania celem umożliwienia skarżącym wystąpienia na drogę postępowania cywilnego o wydanie orzeczenia w trybie art. 201 kc. Świadczyłoby to zdaniem Sądu o braku obiektywności ze strony organu, który w ten sposób identyfikowałby się ze stanowiskiem skarżących a pomijał wolę R. R., który ograniczył żądanie wniosku o zwrot. Należy mieć też w tym względzie na uwadze, że skarżący byli reprezentowani przez profesjonalnego pełnomocnika i mogli wystąpić na drogę postępowania cywilnego jeszcze przed wydaniem zaskarżonej decyzji, czego jednak nie uczynili. Sam fakt złożenia takiego wniosku opartego na treści art. 199 kc potwierdza przy tym zdaniem Sądu stanowisko organów orzekających, że R. R., niezgodnie z wolą skarżących, ograniczył wniosek o zwrot nieruchomości.

Należy też zaakcentować, że żądanie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości nie podlega przedawnieniu i w każdej chwili wniosek w tym przedmiocie może być ponowiony. Trudno zatem mówić o negatywnych i trwałych następstwach cofnięcia takiego żądania, wynikających tylko z tej czynności procesowej, co nie byłoby już bez znaczenia dla ewentualnej oceny stanowiska organów z punktu widzenia treści art.9 kpa.

Również co do odmowy zwrotu działki nr [...] zaskarżona decyzja nie narusza zdaniem Sądu obowiązującego prawa. Jak to bowiem zasadnie ustalono w postępowaniu administracyjnym, czego skarżący nie kwestionowali, a co wynika z wpisu w księdze wieczystej Nr [...] Sądu Rejonowego w B. (karta [...], teczka nr [...] akt adm.), działka ta pozostaje w użytkowaniu wieczystym [...] Przedsiębiorstwa [...] w B. i prawo to zostało ujawnione w tej księdze dnia [...] r. Zgodnie zatem z treścią art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami roszczenie o zwrot tej działki nie mogło zostać uwzględnione. W tym zresztą zakresie w skardze nie przedstawiono żadnych konkretnych zarzutów. Odnośnie tego przepisu ustawy należy jedynie marginalnie zasygnalizować z uwagi na treść pisma procesowego Komendy Miejskiej Policji w B. (pozostaje to bowiem bez znaczenia dla oceny legalności obecnie zaskarżonej decyzji), że w przypadku merytorycznego rozpoznania wniosku o zwrot, rozstrzygnięcia wymagałaby kwestia (dotychczas pomijana) czy ma on zastosowanie również do działek, których prawo wieczystego użytkowania nabył Skarb Państwa na drodze aktów cywilnoprawnych od podmiotu, który przed 1 stycznia 1998 r. był ujawniony w księdze wieczystej.

Z tych wszystkich względów skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. W tej zaś sytuacji zgodnie z treścią art. 209 tej ustawy nie było podstaw do orzekania w przedmiocie wniosku skarżących o zasądzenie kosztów postępowania sądowego z uwagi na treść pisma procesowego Komendy Miejskiej Policji w B.

SJ/