Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Żurawik (spr.), Sędziowie Sędzia NSA Bonifacy Bronkowski, Sędzia WSA Stanisław Nitecki, Protokolant Katarzyna Czabaj, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 października 2020 r. sprawy ze skargi "A" w Katowicach na decyzję Wojewody Śląskiego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zezwolenia na realizację inwestycji drogowej oddala skargę.

Prezydent Miasta B. w dniu [...] r., działając na podstawie art. 11a, 11f i 12 ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych (obecnie j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 1363 ze zm. – dalej: "specustawa drogowa"), po rozpatrzeniu wniosku dyrektora Miejskiego Zarządu Dróg, działającego na podstawie pełnomocnictwa udzielonego przez Prezydenta Miasta B., udzielił zezwolenia na realizację inwestycji drogowej pod nazwą ",Rozbudowa ulicy [...] w B. na odcinku od skrzyżowania z ulicą [...] do skrzyżowania z drogą serwisową drogi ekspresowej [...]". Jednocześnie określił linie rozgraniczające, zatwierdził podział nieruchomości wyznaczony liniami rozgraniczającymi teren, stwierdził nabycie z mocy prawa przez Gminę B. nieruchomości znajdujących się w liniach rozgraniczający teren, zatwierdził projekt budowlany, nadał decyzji rygor natychmiastowej wykonalności, ustalił obowiązek przebudowy sieci uzbrojenia terenu, urządzeń wodnych, przebudowy innych dróg publicznych i określił ograniczenia w korzystaniu z nieruchomości poza liniami rozgraniczającymi dla realizacji obowiązków oraz zezwolił na wykonanie tych obowiązków.

Od powyższej decyzji odwołanie wniosła "A." Sp. z o.o. [...] S.K.A. z siedzibą w K. Zaskarżonej decyzji zarzucono niezgodne z prawem nieuwzględnienie w treści zaskarżonej decyzji (w tym w zatwierdzonym mocą decyzji projekcie budowlanym) zjazdu z ulicy [...] na nieruchomość stanowiącą własność odwołującego się, a składającą się z działek ewidencyjnych nr 1 (której podział zaskarżona decyzja zatwierdza) oraz 2, obręb S. w B., pomimo, iż zgodnie z przepisami zjazd taki winien zostać uwzględniony, objęty decyzją i projektem budowlanym, a następnie wykonany. Podano, że organ I instancji naruszył zasady postępowania administracyjnego, w szczególności art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 256 ze zm. – dalej k.p.a.).

Wojewoda Śląski decyzją z dnia [...] r., nr [...], działając na podstawie art. 138 §1 pkt 2 k.p.a. uchylił zaskarżoną decyzję w pkt. 2 (strona 1) i nadał mu nowe, następujące brzmienie:

"2. Działkach znajdujących się poza liniami rozgraniczającymi pas drogowy, podlegających ograniczeniu w korzystaniu dla realizacji obowiązku przebudowy sieci uzbrojenia terenu oraz przebudowy innych dróg publicznych (uwaga - w nawiasie podano pierwotny nr działki):

Gmina B., obręb S.: 3, 4, 5, 6 (7), 8, 9, 10.

Nadto Wojewoda uchylił zaskarżoną decyzję w pkt. IX oraz ppkt IX.3. (strona 4 i 5), i nadał im nowe brzmienie w zakresie obowiązku przebudowy sieci uzbrojenia terenu oraz innych dróg publicznych. W pozostałej części Wojewoda utrzymał w mocy ww. decyzję organu I instancji.

W uzasadnieniu podano m. in., że wniosek jest kompletny, a inwestor uzyskał niezbędne opinie. Postępowanie administracyjne organu I instancji było co do zasady prawidłowe. Wydana decyzja wymagała jednak dokonania korekty merytoryczno – reformatoryjnej. W treści zaskarżonej decyzji w pkt. 2 (strona 1) Prezydent Miasta B. wskazał nieruchomości podlegające ograniczeniu w korzystaniu, w związku z obowiązkiem przebudowy sieci uzbrojenia terenu, urządzeń wodnych oraz przebudowy innych dróg publicznych. Jednakże w ramach przedmiotowej inwestycji konieczne jest ograniczenie w korzystaniu wskazanych nieruchomości tylko z uwagi na konieczność przebudowy sieci uzbrojenia terenu oraz innych dróg publicznych. W związku z tym, że specustawa drogowa wprost wskazuje w ww. art. 11f ust. 1 pkt 8 dla wykonania jakich obowiązków może zostać ustanowione ograniczenie w korzystaniu z nieruchomości, konieczne stało się uchylenie nieprecyzyjnego, niezgodnego z ww. przepisem zapisu pkt. IX i ppkt IX.3. decyzji oraz nadanie mu nowego brzmienia. Organ wskazał, że to inwestor we wniosku o wydanie decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej decyduje o przebiegu drogi. Spółka w dalszym ciągu posiada bezpośredni dostęp do drogi publicznej z działki nr 11. Budowa zjazdu należy do właściciela lub użytkownika nieruchomości przyległej do drogi, po uzyskaniu w drodze decyzji administracyjnej zezwolenia zarządcy drogi na lokalizację zjazdu. Zgodnie natomiast z art. 29 ust. 2 ustawy z dnia 21 marca 1985 r. o drogach publicznych (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 470 ze zm. – dalej u.d.p.), w trakcie planowanej przebudowy drogi przebudowane zostają wyłącznie zjazdy dotychczas istniejące. Również zarzut dotyczący wyłączenia organu, tj. Prezydenta Miasta B. z orzekania w przedmiotowej sprawie jest bezpodstawny. Przepisy specustawy drogowej mają charakter szczególny w stosunku do przepisów k.p.a. Z brzmienia art. 11a specustawy drogowej wynika, iż w odniesieniu do dróg powiatowych i gminnych decyzję o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, na wniosek właściwego zarządcy drogi, wydaje starosta.

Skargę na powyższą decyzję wniosła "A." Sp. z o.o. [...] S.K.A. z siedzibą w K., reprezentowana przez pełnomocnika. Zaskarżonej decyzji zarzucono:

1) naruszenie art. 24 § 1 pkt 1 k.p.a., co mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bowiem sprawę rozstrzygał organ Prezydent Miasta B., który jednocześnie reprezentuje jako organ gminę B., posiadającą osobowość prawną, jako stronę porozumienia zawartego dnia [...] roku ze spółką "B." Sp. z o.o. z siedzibą w W., a osoba pełniąca funkcje Prezydenta Miasta pozostaje ze stroną, czyli gminą B. w takim stosunku, że wynik sprawy może mieć wpływ na prawa i obowiązki - z uwagi na możliwe istnienie wpływu sposobu załatwienia sprawy na interesy majątkowe gminy B., a przez to również osoby pełniącej funkcje organu wykonawczego w oparciu o przepisy ustawy z dnia 17 grudnia 2004 r. o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych (j.t. Dz. U. z 2019 r. poz. 1440 z późn. zm.);

2) naruszenie przepisu art. 4 pkt 8 u.d.p., poprzez jego błędną wykładnię w ten sposób, iż organ błędnie uznał, że w rozumieniu tego przepisu zjazd istniejący, to zjazd fizycznie wykonany w terenie, na istnienie którego na wniosek właściciela została uzyskania co najmniej decyzja o lokalizacji zjazdu, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu prowadzi do wniosku, że istnienie zjazdu w rozumieniu u.d.p. nie jest warunkowane wydaniem decyzji o lokalizacji zjazdu oraz fizycznym wykonaniem w terenie;

3) naruszenie art. 80 k.p.a., które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to poprzez błędne przyjęcie, iż z ulicy [...] przed przebudową na mocy decyzji, do nieruchomości Skarżącego nie było zjazdu, podczas, gdy prawidłowa ocena okoliczności, przy uwzględnieniu przepisów art. 4 pkt 8 u.d.p., powinna prowadzić do odmiennych wniosków, a nadto iż w przypadku nieruchomości stanowiących działki nr 12 oraz 13 mimo identycznej sytuacji faktycznej właścicielom tych nieruchomości zaprojektowano i wykonano zjazdy, a w wyniku tego organ dopuścił się naruszenia art. 29 ust. 2 u.d.p., poprzez jego niezastosowanie odnośnie nieruchomości stanowiącej własność Skarżącego;

4) w sytuacji, gdyby Sąd nie podzielił zarzutów naruszenia art. 4 pkt 8 u.d.p. wskazanego w punkcie 1) oraz zarzutu naruszenia art. 80 k.p.a. – naruszenie przepisu art. 29 ust. 2 u.d.p., poprzez ich błędną wykładnię w ten sposób, że organ błędnie uznał, iż w trakcie planowanej przebudowy drogi przebudowane zostają wyłącznie zjazdy dotychczas istniejące, podczas gdy prawidłowa wykładnia tego przepisu wskazuje, że przebudowie podlegają zjazdy dotychczas istniejące, ale jednocześnie budowie podlegają również zjazdy nieistniejące,

5) naruszenie art. 9 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 1333 z późn. zm. – dalej p.b.), poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji, gdy na dokonanie odstępstwa technicznego konieczne jest wystąpienie z wnioskiem przez inwestora, a w przedmiotowej sytuacji, z uwagi na ciążący na inwestorze obowiązek wybudowania zjazdu (w świetle art. 29 ust. 2 u.d.p.), to inwestor zobowiązany był do uzyskania upoważnienia ministra, który ustanowił przepisy techniczno-budowlane, a następnie udzielenia zgody na odstępstwo, bowiem tylko budowa/przebudowa zjazdu oznaczała prawidłowe wykonanie normy zawartej w przepisie art. 29 ust. 2 u.d.p., a w rezultacie powyższych naruszeń decyzje naruszyły art. 11f ust. 1 pkt 8 lit. h) specustawy drogowej, poprzez nieuwzględnienie w treści rozstrzygnięć objętych tymi decyzjami wymagań dotyczących ochrony uzasadnionego interesu Skarżącej w postaci wybudowania/przebudowania zjazdu na nieruchomość stanowiącą własność Skarżącej, tj. działkę nr 11.

Mając powyższe na uwadze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania organowi I instancji, ewentualnie stwierdzenie wydania powyższych decyzji z naruszeniem prawa z jednoczesnym zasądzeniem na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania (w tym kosztów zastępstwa procesowego).

W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Podał, że działał na podstawie i w granicach prawa, a rozstrzygnięcie znajduje umocowanie w zgromadzonym materiale dowodowym. W uzasadnieniu powtórzył swą poprzednią argumentację.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym zgodnie z § 2 tegoż artykułu kontrola, o której mowa, jest sprawowana pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd rozpoznaje sprawę rozstrzygniętą zaskarżonym aktem z punktu widzenia kryterium legalności, to jest zgodności z prawem całego toku postępowania administracyjnego i prawidłowości zastosowania prawa materialnego. Nadto zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz. U. z 2019 roku, poz. 2325 ze zm. – dalej p.p.s.a.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz wskazaną podstawą prawną.

W wyniku analizy akt sprawy Sąd stwierdził, że skarga nie jest uzasadniona. Zaskarżone rozstrzygnięcie nie narusza bowiem ani prawa materialnego, ani też organ odwoławczy nie naruszył reguł procedury administracyjnej w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, bądź skutkującym wznowieniem tego postępowania. Tymczasem, zgodnie z art. 145 § 1 p.p.s.a., dopiero stwierdzenie tego rodzaju naruszenia prawa uzasadnia uwzględnienie skargi.

W pierwszej kolejności odnieść się należy do zarzutu braku wyłączenia organu I instancji od rozpoznania sprawy administracyjnej. W świetle art. 11a ust. 1 specustawy drogowej wojewoda w odniesieniu do dróg krajowych i wojewódzkich albo wykonujący zadania zlecone z zakresu administracji rządowej starosta w odniesieniu do dróg powiatowych i gminnych, wydają decyzję o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej na wniosek właściwego zarządcy drogi.

Specustawa drogowa, zawierając szczególne uregulowania proceduralne wobec przepisów k.p.a., nie wprowadza wyłączenia prezydenta miasta na prawach powiatu w sprawach, jak w niniejszym postępowaniu. Należy przy tym odpowiedzieć się za zakazem wykładni rozszerzającej przepisów o wyłączeniu organu administracji publicznej. Taki pogląd przedstawił również Naczelny Sad Administracyjny w wyroku z dnia 30 marca 2010 r., sygn. akt II OSK 88/10.

Gdy ustawodawca dostrzega konieczność wyłączenia organu ze względu na możliwą kolizję interesów, wprost przewiduje to w przepisach (np. art. 124 ust. 8 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami; j.t. Dz. U. z 2020 r., poz. 65 ze zm.: "W sprawach, o których mowa w ust. 1, w których stroną postępowania jest gmina lub powiat, prezydent miasta na prawach powiatu sprawujący funkcję starosty podlega wyłączeniu na zasadach określonych w rozdziale 5 działu I Kodeksu postępowania administracyjnego."). Nie można zatem podzielić zarzutu, że orzekał w sprawie organ I instancji podlegający wyłączeniu.

Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 października 2012 r., K 4/10, OTK-A 2012/9/106, rozpoznając zagadnienie zgodności z Konstytucją zaskarżonych przepisów ustawy z dnia 10 kwietnia 2003 r. o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych stwierdził, że charakterystyczne dla całej ustawy o inwestycjach drogowych są przepisy służące ułatwieniu realizacji tego rodzaju inwestycji i przyspieszeniu postępowań. Decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej zawiera w sobie rozstrzygnięcia kilku różnych kwestii administracyjnoprawnych. Jakkolwiek w sprawach dotyczących zezwolenia na realizację inwestycji drogowej w ustawie nieuregulowanych stosuje się odpowiednio przepisy ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane, z wyjątkiem art. 28 ust. 2 (art. 11i ust. 1 specustawy drogowej), to jednak decyzja taka ma przedmiotowo szerszy charakter niż pozwolenie na budowę. Konsekwencją jej wydania jest nie tylko zatwierdzenie projektu budowlanego, ale i szereg innych skutków prawnych.

Wskazać również należy, że w świetle specustawy drogowej w sposób szczególny uregulowane zostało nie tylko postępowanie administracyjne, ale również postępowanie sądowoadministracyjne. I tak, np. wg jej art. 11g ust. 3 w postępowaniu przed organem odwoławczym oraz przed sądem administracyjnym nie można uchylić decyzji w całości ani stwierdzić jej nieważności, gdy wadą dotknięta jest tylko część decyzji dotycząca odcinka drogi, nieruchomości, działki. Ograniczenia w tym zakresie wprowadza także art. 31 specustawy drogowej.

Zgodnie z art. 11f ust. 1 specustawy drogowej (w brzmieniu na dzień wydawania rozstrzygnięcia) decyzja o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej zawiera w szczególności:

1) wymagania dotyczące powiązania drogi z innymi drogami publicznymi, z określeniem ich kategorii;

2) określenie linii rozgraniczających teren, w tym określenie granic pasów drogowych innych dróg publicznych w przypadku gdy wniosek, o którym mowa w art. 11d, zawiera określenie granic tych pasów;

3) warunki wynikające z potrzeb ochrony środowiska, ochrony zabytków i dóbr kultury współczesnej oraz potrzeb obronności państwa;

4) wymagania dotyczące ochrony uzasadnionych interesów osób trzecich;

5) zatwierdzenie podziału nieruchomości, o którym mowa w art. 12 ust. 1;

6) oznaczenie nieruchomości lub ich części, według katastru nieruchomości, które stają się własnością Skarbu Państwa lub właściwej jednostki samorządu terytorialnego;

7) zatwierdzenie projektu budowlanego;

8) w razie potrzeby inne ustalenia dotyczące:

a) określenia szczególnych warunków zabezpieczenia terenu budowy i prowadzenia robót budowlanych,

b) określenia obowiązku budowy i okresu użytkowania tymczasowych obiektów budowlanych,

c) określenia obowiązku i terminów rozbiórki istniejących obiektów budowlanych nieprzewidzianych do dalszego użytkowania oraz tymczasowych obiektów budowlanych,

d) określenia szczegółowych wymagań dotyczących nadzoru na budowie,

e) obowiązku budowy lub przebudowy sieci uzbrojenia terenu,

f) obowiązku budowy lub przebudowy urządzeń wodnych lub urządzeń melioracji wodnych szczegółowych,

g) obowiązku budowy lub przebudowy innych dróg publicznych,

h) obowiązku budowy lub przebudowy zjazdów,

i) określenia ograniczeń w korzystaniu z nieruchomości dla realizacji obowiązków, o których mowa w lit. b, c oraz e-h,

j) zezwolenia na wykonanie obowiązków, o których mowa w lit. b, c oraz e-h.

Wszystkie powyższe wywody wskazują, że ustawa ta ma na celu przede wszystkim ułatwienie realizacji takich inwestycji. NSA w wyroku z 3 września 2014 r., sygn. II OSK 1730/14, zwraca uwagę na związany charakter decyzji o zezwoleniu na realizację inwestycji drogowej, stąd organ nie może oceniać racjonalności, czy też słuszności przyjętych we wniosku rozwiązań projektowych, gdyż postępowanie w sprawie zezwolenia na realizację danej inwestycji drogowej toczy się na wniosek zarządcy drogi. To bowiem inwestor dokonuje wyboru najkorzystniejszych w jego ocenie rozwiązań odnoszących się do planowanego przez niego przedsięwzięcia drogowego. NSA wskazuje, że skutki z tym związane są rekompensowane w formie odszkodowania. Zawarty w art. 11f ust. 1 pkt 4 ustawy o szczególnych zasadach przygotowania i realizacji inwestycji w zakresie dróg publicznych obowiązek uwzględnienia uzasadnionych interesów osób trzecich należy interpretować w taki oto sposób, że chodzi tu o interesy obiektywnie uzasadnione.

W treści art. 11f ust. 1 pkt 8 lit. h) ww. ustawy jest mowa o "obowiązku budowy lub przebudowy zjazdów", przy czym rozstrzygnięcia w tym zakresie wydawane są "w razie potrzeby". Ustawodawca zakłada więc, że nie każda sytuacja będzie wymagała wydania tego rodzaju rozstrzygnięcia, a zatem nie zawsze konieczne będzie wybudowanie zjazdu na sąsiednią nieruchomość. Z tej regulacji nie można wywodzić roszczenia o taką inwestycję, bez spełnienia dalszych przesłanek. Skoro tak, to zastosowanie przywołanej normy będzie ograniczać się tylko do sytuacji szczególnych. Celem przywołanego przepisu jest ochrona właścicieli nieruchomości przylegających do budowanej drogi przed pozbawieniem dostępu do drogi publicznej. Ma to znaczenie, ale tylko w sytuacji, kiedy wskutek częściowego przejęcia nieruchomości pod realizację inwestycji drogowej zmieniają się uwarunkowania dotyczącej obsługi komunikacyjnej pozostałej części nieruchomości. Tak byłoby, gdyby np. dotychczas istniejący zjazd znalazł się w strefie skrzyżowania w takim miejscu, że jego utrzymanie i korzystanie z niego po zakończeniu inwestycji drogowej byłoby niedopuszczalnym prawnie i faktycznie (zob. np. wyrok NSA z 9 maja 2017 r., sygn. II OSK 435/17). Powołana regulacja specustawy drogowej koresponduje z treścią art. 29 ust. 2 u.d.p. nakładając obowiązek zapewnienia dostępu do drogi publicznej nieruchomościom, które do tej pory taki dostęp poprzez zjazdy miały.

Trudno przyjmować, że w przypadku ww. inwestycji drogowych konieczne jest wybudowanie zjazdów na każdą sąsiednią nieruchomość, bez względu na to, czy taki zjazd poprzednio istniał, czy nie istniał. Takie rozumowanie byłoby wręcz sprzeczne z przepisami rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 r. w sprawie warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać drogi publiczne i ich usytuowanie (j.t. Dz. U. z 2016 r., poz. 124). W przypadku niektórych kategorii dróg prawo wręcz nakazuje ograniczanie liczby zjazdów, bądź zakazuje ich budowy, dla zachowania bezpieczeństwa ruchu drogowego (np. §9 ust. 1 pkt 1 – 5 ww. rozporządzenia – por. wyrok WSA w Gliwicach z 16 listopada 2018 r., sygn. II SA/Gl 709/18).

Jakkolwiek sporna w niniejszej sprawie droga ma charakter lokalny ("L"), co zauważa Prezydent Miasta w swej decyzji na s. 1, to przywołane wyżej posiłkowo uregulowania rozporządzenia Ministra Transportu i Gospodarki Morskiej z dnia 2 marca 1999 r. wskazują, iż sposób rozumowania zaprezentowany w skardze, gdzie to wyciąga się ogólne wnioski na temat obowiązku wykonania zjazdu, gdy zażyczy sobie tego właściciel nieruchomości przyległej do drogi, nie może się ostać.

Nie ma znaczenia brak przesłuchania świadka przez organ na okoliczności podnoszone w skardze, bowiem byłby to dowód całkowicie nieprzydatny z punktu widzenia prawnego.

Projektant zatem nie uwzględnił dodatkowego zjazdu na nieruchomość skarżącej Spółki, gdyż nie miał takiego obowiązku, zgodnie z ww. przepisami. To, że innym podmiotom ma być wybudowany zjazd nie może tu mieć znaczenia przesądzającego. Sąd nie bada legalności i zasadności rozstrzygnięć w innych sprawach.

Nie doszło zatem do naruszenia art. 7, 24, 77 § 1, 80, 107 §3, 138 §1 pkt 2, 156 §1 k.p.a., art. 4 pkt 8 i 29 ust. 2 u.d.p., art. 11f ust. 1 pkt 8 lit. h) specustawy drogowej, ani też innych przepisów uzasadniających uwzględnienie skargi.

Z powyższych względów skarga nie mogła odnieść skutku i jako nieuzasadniona w stopniu oczywistym podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.

Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.