Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Elżbieta Kowalik-Grzanka Sędzia NSA Henryk Wach Sędzia del. WSA Artur Adamiec (spr.) po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej A. Sp. j. w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 lutego 2019 r., sygn. akt V SA/Wa 494/18 w sprawie ze skargi B. Sp. j. w P. na decyzję Ministra Inwestycji i Rozwoju z dnia [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia postanowienia o odmowie stwierdzenia nieważności oświadczenia woli w sprawie rozwiązania umowy o dofinansowanie z udziałem środków z budżetu Unii Europejskiej oraz umorzenia postępowania organu I instancji 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od A. Sp. j. w P. na rzecz Ministra Funduszy i Polityki Regionalnej 360 (trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego.

Wyrokiem z 4 lutego 2019 r. sygn. akt V SA/Wa 494/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy

z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1302 ze zm.) dalej "p.p.s.a", oddalił skargę A. sp. j. z siedzibą w P. (dalej: spółki) na decyzję Ministra Inwestycji i Rozwoju z [...] stycznia 2018 r. nr [...] w przedmiocie uchylenia postanowienia oraz umorzenia postępowania organu I instancji.

Z ustaleń poczynionych przez sąd pierwszej instancji wynika, że Narodowe Centrum Badań i Rozwoju, (dalej: "NCBiR"), pismem znak: [...] z [...] listopada 2015 r. poinformowało spółkę o rozwiązaniu umowy o dofinansowanie oraz wezwało do zwrotu środków. Spółka - beneficjent wystąpiła o stwierdzenie na podstawie art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. nieważności "decyzji" w sprawie rozwiązania umowy o dofinansowanie.

Postanowieniem z 7 września 2017 r. Minister Rozwoju i Finansów, jako organ I instancji, wskazując na treść art. 61a § 1 k.p.a., odmówił stwierdzenia nieważności powyższego oświadczenia woli NCBiR z [...] listopada 2015 r. Decyzją z [...] stycznia 2018 r. Minister Inwestycji i Rozwoju uchylił postanowienie z [...] września 2017 r. i umorzył postępowanie organu I instancji w całości. Wyjaśnił, że kwestionowane przez stronę pismo nie jest decyzją, lecz oświadczeniem woli o charakterze cywilnoprawnym. Jego weryfikacja nie może przebiegać przy wykorzystaniu przepisów k.p.a. W sytuacji, gdy organ administracji po wszczęciu postępowania dojdzie do przekonania, że wszczęta sprawa nie jest sprawą z zakresu administracji publicznej, winien umorzyć postępowanie administracyjne na podstawie art. 105 § 1 k.p.a. jako bezprzedmiotowe.

Orzekając o prawidłowości tego rozstrzygnięcia sąd pierwszej instancji podniósł, że oświadczenie woli NCBiR zawarte w piśmie z [...] listopada 2015 r. ma charakter cywilnoprawny, zatem w sprawie zastosowanie powinien mieć art. 61a § 1 k.p.a., na którego podstawie organ odmawia odmowa wszczęcia postępowania. Organ I instancji popełnił jednak błąd, ponieważ postanowieniem odmówił stwierdzenia nieważności oświadczenia woli NCBiR z [...] listopada 2015 r. Mimo, że rozstrzygnięcie organu I instancji przybrało formę postanowienia, w istocie zamiast odmówić wszczęcia postępowania administracyjnego, rozstrzygnął on w sprawie merytorycznie, czego dokonuje się w formie decyzji. Uznając zatem w toku kontroli administracyjnej, że w sprawie brak było przesłanek do prowadzenia postępowania w sprawie, organ II instancji prawidłowo zastosował treść art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a., czyli uchylił zaskarżone "postanowienie" i umorzył postępowanie w sprawie jako bezprzedmiotowe.

W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku spółka wniosła o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Zarzuciła na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. naruszenie przepisów postępowania, które mogłyby mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj.:

a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 105 § 1 k.p.a. poprzez oddalenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny skargi w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej skutkującej przyjęciem przez sąd, iż organ II instancji prawidłowo umorzył postępowanie organu I instancji w całości ze względu na jego bezprzedmiotowość, podczas gdy niniejsza sprawa jest sprawą z zakresu administracji publicznej i brak jest w tym wypadku przesłanki bezprzedmiotowości;

b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 104 § 1 i 2 k.p.a. oraz art. 107 § 1 k.p.a przejawiające się w tym, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w wyniku niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej podzielił stanowisko organu II instancji, że decyzja NCBiR z dnia [...] listopada 2015 r. w sprawie rozwiązania umowy o dofinansowanie wraz z wezwaniem do zwrotu środków - nie stanowi decyzji administracyjnej, mimo tego, iż zawiera elementy niezbędne do zakwalifikowania jej jako decyzji administracyjnej;

c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. poprzez oddalenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny skargi w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej, albowiem wbrew twierdzeniom sądu, rozstrzygnięcie, którego stwierdzenia nieważności domaga się skarżący, jest decyzją administracyjną, a w sprawie spełnione zostały wszelkie warunki do stwierdzenia nieważności ww. decyzji;

d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 26 ust. 1 pkt 5 i 15 ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju, poprzez oddalenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny skargi w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej skutkującej przyjęciem przez sąd, iż rozstrzygnięcie organu prowadzącego postępowanie nie stanowi decyzji administracyjnej, mimo wydania przez organ decyzji o zwrocie kwoty dofinansowania i decyzji o rozwiązaniu umowy na podstawie wskazanych przepisów (gdzie unormowano kompetencje organu do rozstrzygnięcia rzeczonych kwestii właśnie w formie decyzji);

e) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 107 § 1 i 3 k.p.a. przejawiającej się w niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej i uznaniu, iż organy wyjaśniły zasadność przesłanek, którymi kierowały się przy załatwieniu sprawy, podczas gdy brak było wyczerpującego wyjaśnienia podstawy prawnej i faktycznej rozstrzygnięcia, w szczególności nie wyjaśniono dlaczego zdaniem organu oraz sądu decyzja NCBiR z [...] listopada 2015 r. w sprawie rozwiązania umowy o dofinansowanie wraz z wezwaniem do zwrotu środków - nie stanowi decyzji administracyjnej, mimo tego, iż zawiera elementy niezbędne do zakwalifikowania jej jako decyzji administracyjnej, co doprowadziło do braku zastosowania przez Wojewódzki Sąd Administracyjny środka określonego w art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 p.p.s.a.;

f) art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez sporządzenie przez Wojewódzki Sąd Administracyjny uzasadnienia zaskarżonego wyroku bez wyczerpującego wyjaśnienia podstawy prawnej rozstrzygnięcia, jak również poprzez brak merytorycznego odniesienia się do zarzutów poczynionych w sprawie przez skarżącego;

g) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 p.p.s.a. w zw. z art. 6, art. 8 i art. 11 k.p.a. wobec braku dostrzeżenia przez Wojewódzki Sąd Administracyjny uchybień organu działającego w sposób arbitralny i odbierający zaufanie do władzy publicznej.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ wniósł o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie jest zasadna.

Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny kontroluje zgodność zaskarżonego orzeczenia z prawem materialnym i procesowym w granicach skargi kasacyjnej. W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania określone w art. 183 § 2 p.p.s.a.

W pierwszej kolejności wymaga wyjaśnienia, że autor skargi kasacyjnej niepoprawnie skonstruował zarzuty opierając je na naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz pkt 2 p.p.s.a. W przypadku oddalenia skargi na rozstrzygnięcie organu można sądowi zarzucić naruszenie tego przepisu tylko wówczas, gdy stwierdzi on naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, a w przypadku prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, a mimo to nie uchyli zaskarżonej decyzji. W niniejszej sprawie sytuacja taka nie zaszła, gdyż podstawą rozstrzygnięcia był art. 151 p.p.s.a. Tym samym okoliczność oddalenia skargi nie mogła stanowić bezpośredniego argumentu mającego świadczyć o naruszeniu art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) czy art. 145 § 1 pkt 2 p.p.s.a. (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 maja 2018 r. I FSK 501/18, www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Jednakże, jeżeli jak w sprawie niniejszej, wadliwość skargi kasacyjnej możliwa jest do zniwelowania w drodze analizy jej uzasadnienia, Naczelny Sąd Administracyjny jest uprawniony do jej rozpoznania, co miało miejsce w niniejszej sprawie.

Punktem wyjścia do oceny zarzutów skargi kasacyjnej jest rozstrzygnięcie istoty prawnej pisma NCBiR z [...] listopada 2015 r. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni popiera pogląd sądu pierwszej instancji, że nie stanowi ono decyzji. Sąd ten prawidłowo wywiódł powyższy wniosek z charakteru umowy o dofinansowanie, który jest cywilnoprawny. Skarżący w uzasadnieniu skargi kasacyjnej podważył to stanowisko, powołując fragmenty uchwały Naczelnego Sądu Administracyjnego z 27 października 2014 r. wydanej w sprawie II GPS 2/14, w których wskazano, że "po analizie regulacji ustawowych i umownych dotyczących powstałego stosunku dofinansowania trzeba stwierdzić, że nie wszystkie elementy tej relacji mają charakter cywilnoprawny. Ustawodawca wprowadził do tych stosunków prawnych, łączących strony umowy o dofinansowanie, elementy publicznoprawne, stanowiące dodatkowe gwarancje, zapewniające prawidłową realizację umowy. Wyposażył instytucję zarządzającą w atrybut władzy administracyjnej w postaci orzekania o zwrocie dofinansowania w drodze decyzji administracyjnej." Należy jednak dostrzec, że w tej samej uchwale NSA wyraził stanowisko pominięte w skardze kasacyjnej, iż "analiza treści obowiązkowych postanowień umowy o dofinansowanie wskazuje jednoznacznie, że wszystkie istotne elementy relacji jaka zachodzi pomiędzy instytucją przyznającą dofinansowanie a beneficjentem w zakresie dofinansowania zawarte są w umowie łączącej obie strony. Niewątpliwie zatem podpisanie takiej umowy tworzy zobowiązanie cywilnoprawne. Nie przeszkadza temu fakt, że pewne uprawnienia i obowiązki wynikające z tej umowy mają podłoże administracyjnoprawne, np. zobowiązanie do poddania się kontroli i tryb kontroli realizacji projektu lub zadania".

Pogląd o charakterze umowy o dofinansowanie, jako cywilnoprawnej, znajduje też oparcie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, m.in. w wyrokach: z 10 maja 2017 r. II GSK 2384/15 czy z 26 kwietnia 2017 r. II GSK 2920/15. W wyroku z 8 listopada 2017 r. II GSK 604/16 NSA wyjaśnił, że przyznanie dofinansowania następuje dwuetapowo i do pewnego stopnia ma charakter administracyjno-cywilny. W pierwszym rzędzie rozstrzygana jest bowiem w sposób władczy kwestia przyznania dofinansowania. W jej ramach co do zasady prowadzony jest nabór projektów do dofinansowania, które podlegają następnie ocenie. Dopiero pozytywne zakończenie tego etapu postępowania powoduje, iż otwiera się droga do podpisania umowy o dofinansowanie z tak wyłonionym beneficjentem. Projekt takiej umowy jest przy tym znany stronie już na etapie starania się o wsparcie i nie ma ona - z nielicznymi wyjątkami - możliwości negocjowania jej warunków. Jest to więc swego rodzaju umowa adhezyjna, nawiązywana przez stronę bez negocjacji, na warunkach wcześniej jej zakomunikowanych (wyroki dostępne są na www.orzeczenia.nsa.gov.pl).

W tak zakreślonych warunkach nie może budzić wątpliwości, że skoro zawarcie umowy ma charakter cywilnoprawny, to i jej rozwiązanie następuje na gruncie prawa cywilnego. Nie zmieniają tego uznania zarzuty skargi kasacyjnej wskazujące, że oświadczenie z [...] listopada 2015 r. zawiera wszystkie elementy kwalifikujące to rozstrzygnięcie jako decyzję administracyjną: oznaczenie kto je wydał, adresata – czyli skarżącą spółkę, podpis osoby reprezentującej organ, istotę sprawy czyli rozwiązanie umowy i wezwanie strony do zwrotu dofinansowania. Kasator podniósł, że brak nazwania spornego aktu "decyzją" nie oznacza, że tą decyzją administracyjną nie jest. Odnosząc się do tego wymaga wyjaśnienia, że owszem, w przypadku nieokreślenia wprost w normach materialnego prawa administracyjnego formy konkretyzacji praw i obowiązków jednostki, może mieć zastosowanie domniemanie formy decyzji administracyjnej. Konkluzja co do formy czynności organu administracji publicznej wymaga przeprowadzenia procesu wykładni prawa uwzględniającej szereg wartości istotnych w demokratycznym państwie prawnym, a zatem nie może być oparta wyłącznie na wykładni językowej. Domniemanie formy decyzji administracyjnej jest dopuszczalne, jeżeli istnieją normy administracyjnego prawa materialnego, które określają treść działania organu administracji publicznej. Domniemanie formy decyzji administracyjnej bowiem nie obejmuje domniemania podstaw działania organu administracji publicznej. Ustawodawca nie zawsze wprost określa władczą czynność organu administracji publicznej jako decyzję administracyjną. Norma kompetencyjna, upoważniająca do wydania rozstrzygnięcia administracyjnego, może to rozstrzygnięcie określać w inny sposób, np. za pomocą zwrotów: "przyznaje", "zezwala", "udziela". Aby jednak czynnościom kryjącym się pod tymi określeniami przypisać znaczenie rozstrzygnięć administracyjnych, muszą istnieć niekwestionowane podstawy prawne, pozwalające na zrekonstruowanie pozostałych elementów stosunku administracyjno-prawnego, uzasadniające stwierdzenie, że to "przyznanie", czy "udzielenie" jest aktem władzy publicznej. Nie wystarczy więc samo określenie treści działania określonego podmiotu, jeżeli nie ma dostatecznych podstaw prawnych do przyjęcia, że jest to władcze działanie organu administracji publicznej (por. powołana wyżej uchwała II GPS 2/14).

Przenosząc powyższe na grunt przedmiotowej sprawy wskazać należy, że trafnie wskazano w skardze kasacyjnej, iż podstawy prawne wydania decyzji uzasadnia treść art. 26 ust. 1 pkt 5 i pkt 15 ustawy z dnia 6 grudnia 2006 r. o zasadach prowadzenia polityki rozwoju (t.j. Dz.U. z 2019 r., poz. 1295). Przepis ten stanowi, że do zadań instytucji zarządzającej należy w szczególności zawieranie z beneficjentami umów o dofinansowanie projektu lub podejmowanie decyzji, o której mowa w art. 28 ust. 2 (art. 26 ust. 1 pkt 5) oraz odzyskiwanie kwot podlegających zwrotowi, w tym wydawanie decyzji o zwrocie środków przekazanych na realizację programów, projektów lub zadań, o której mowa w przepisach o finansach publicznych (art. 26 ust. 1 pkt 15). Przepis art. 28 ust. 2 powołanej ustawy wskazuje z kolei, że jeżeli instytucja zarządzająca lub instytucja pośrednicząca jest jednocześnie beneficjentem, podstawę dofinansowania projektu stanowi umowa o dofinansowanie projektu lub decyzja podjęta przez instytucję zarządzającą lub instytucję pośredniczącą, zgodnie z przyjętym systemem realizacji dla danego programu operacyjnego. W przypadku gdy instytucją zarządzającą lub pośredniczącą jest samorząd województwa decyzja podejmowana jest w formie uchwały zarządu województwa.

Powyższe przepisy wprost upoważniają instytucję zarządzającą do orzekania w drodze decyzji administracyjnej. W przyjętym ustawowo modelu dofinansowania projektów dopuszczenie możliwości władczego działania jednej ze stron tej umowy ma jednak charakter wyjątkowy (por. powołana wyżej uchwała II GPS 2/14). W związku z tym nadanie spornemu pismu z [...] listopada 2015 r. formy decyzji administracyjnej stanowiłoby poszerzenie tego wyjątku i wymagałoby wskazania wyraźnej podstawy prawnej. Taka podstawa zaś nie istnieje. To kolejny argument za uznaniem, że pismo z [...] listopada 2015 r. nie może być postrzegane jako decyzja administracyjna.

Wbrew więc zarzutom skargi kasacyjnej, w sprawie nie doszło do naruszenia wyżej wymienionych przepisów art. 26 ust. 1 pkt 5 i pkt 15 ustawy o zasadach prowadzenia polityki rozwoju. Skoro pismo z [...] listopada 2015 r. nie było decyzją administracyjną, to nie naruszono także art. 104 § 1 i § 2 k.p.a. ani art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Wnioski te determinują z kolei tezę o poprawności dalszych wywodów sądu pierwszej instancji, zakwestionowanych w skardze kasacyjnej. Słusznie sąd ten wskazał, że brak było podstaw do procedowania w odniesieniu do spornego pisma na podstawie przepisów k.p.a. Należy podnieść, że w tej sytuacji nie mogło dojść do wydania decyzji na podstawie zarzucanego w skardze kasacyjnej art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. i stwierdzenia nieważności omawianego pisma z [...] listopada 2015 r. Sąd pierwszej instancji, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, prawidłowo zaakceptował zastosowanie przez organ art. 105 § 1 k.p.a., który po uchyleniu rozstrzygnięcia z 7 września 2017 r. na tej podstawie umorzył postępowanie w sprawie. Takie procedowanie w pełni wpisuje się w kwestionowane przez kasatora zasady k.p.a., tj. zasadę praworządności, (art. 6 k.p.a.), zasadę pogłębiania zaufania obywateli (art. 8 k.p.a.) i zasadę przekonywania (art. 11 k.p.a.).

Bezpodstawny jest też zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Przepis ten stanowi, że uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Wymagane jest, aby uzasadnienie wyroku stanowiło logiczną, zwartą całość, aby prześledzić tok rozumowania sądu i poznanie racji, które stały za rozstrzygnięciem o zgodności z prawem zaskarżonego aktu. Tworzy to po stronie wojewódzkiego sądu administracyjnego obowiązek wyjaśnienia motywów podjętego rozstrzygnięcia w taki sposób, że w razie wniesienia skargi kasacyjnej, nie powinno budzić wątpliwości Naczelnego Sądu Administracyjnego, że zaskarżony wyrok został wydany po gruntownej analizie akt sprawy i że wszystkie wątpliwości występujące na etapie postępowania administracyjnego zostały wyjaśnione (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 stycznia 2012 r., II FSK 1301/10). Obowiązkiem wojewódzkiego sądu administracyjnego jest przyjąć określony stan faktyczny i go przedstawić, nie chodzi jednak o przedstawienie jakiegokolwiek stanu faktycznego, lecz stanu rzeczywistego, ustalonego i przyjętego zgodnie z obowiązującym prawem (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 12 maja 2005 r., FSK 2123/04).

Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że uzasadnienie zaskarżonego wyroku realizuje powyższe wymagania, ponieważ sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wyroku zawarł zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienia. Pamiętać należy, że art. 141 § 4 p.p.s.a. to przepis procesowy, zatem może być skuteczną podstawą kasacyjną tylko jeżeli jego naruszenie miało wpływ i to istotny na wynik sprawy sądowoadministracyjnej (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.). To obowiązkiem autora skargi kasacyjnej jest wykazanie, że gdyby do zarzuconego naruszenia przepisów postępowania nie doszło, to wyrok sądu pierwszej instancji byłby inny. Skarżący w ramach zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. wskazał na lakoniczność stanowiska sądu, nierozpoznanie podstaw prawnych rozstrzygnięcia ani zarzutów skargi, ograniczenie się przez sąd do zacytowania stanowiska organu. W żaden sposób nie wskazał jednak związku podnoszonych uchybień z treścią zaskarżonego rozstrzygnięcia. Złożona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna nie spełnia zatem wymogów powołanych powyżej, co czyni te zarzuty bezpodstawnymi. Należy przy tym tylko wyjaśnić, że powtórzenie przez sąd pierwszej instancji wyrażonych przez organ analiz, ocen, wniosków czy zastosowanych przepisów prawa, stanowi wyraz ich pełnej akceptacji, jak miało to miejsce w przedmiotowej sprawie.

Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., skargę kasacyjną oddalił.

O kosztach postępowania kasacyjnego postanowiono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. w związku z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c/ w związku z § 14 ust. 1 pkt 2 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2015 r. poz. 1804 z późn. zm.)