Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Jacek Jaśkiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Sławomir Pauter Sędzia WSA Adam Jutrzenka-Trzebiatowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 6 sierpnia 2020 r. sprawy ze skargi Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...]r., nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia [...]r., nr [...]

1. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej postanowieniem z dnia [...] maja 2020r., nr [...] utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia [...] sierpnia 2019 r., nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela – Zakład Ubezpieczeń Społecznych kosztami egzekucyjnymi w łącznej kwocie 17.877,90 zł.

1.1. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia wskazano, że Dyrektor Oddziału ZUS na podstawie 178 opisanych w postanowieniu tytułów wykonawczych wszczął postępowanie egzekucyjne wobec zobowiązanego "E." spółka z o.o. Zawiadomieniem z dnia [...] października 2008 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego spółki w [...]. W wyniku tej egzekucji wyegzekwowano kwotę 2.267,65 zł. Wskazane tytuły wykonawcze w dniu [...] czerwca 2009 r. przekazano Naczelnikowi Urzędu Skarbowego celem dalszego prowadzenie postępowania egzekucyjnego. Dnia [...] lutego 2019 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia wierzytelności na rachunku bankowym zobowiązanej Spółki w [...]. Zajęcie to okazało się bezskuteczne. W związku z tym zajęciem organ egzekucyjny naliczył koszty egzekucyjne w łącznej w kwocie 17.877,90 zł.

Postanowieniem z dnia [...] marca 2019 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie wskazanych tytułów wykonawczych, a na wniosek wierzyciela w dniu [...] sierpnia 2019 r. wydał postanowienie, którym obciążył Zakład Ubezpieczeń Społecznych kosztami postępowania egzekucyjnego w łącznej kwocie 17.877,90 zł. W postanowieniu tym podano, że koszty te ustalono w oparciu o przepisy art. 64c § 7 w zw. z art. 64 § 1 pkt 3 oraz art. 64c § 1, 4 i 10 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r., poz. 1438 ze zm.; dalej u.p.e.a.).

2. W zażaleniu wierzyciel wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia podnosząc, że ustalona wysokość kosztów egzekucyjnych nie uwzględnia tego, że w sprawie nie doszło do faktycznego zajęcie wierzytelności pieniężnych.

3. Utrzymując w mocy zaskarżone postanowienie Dyrektor Izby Administracji Skarbowej uznał, że koszty zostały ustalone w prawidłowej wysokości. Organ przedstawił szczegółowe rozliczenie kosztów wskazując, że opłaty za czynności egzekucyjne oraz opłaty manipulacyjne są konsekwencją stosowania przez organ egzekucyjny środków egzekucyjnych wymienionych w ustawie. Opłaty te są należne organowi egzekucyjnemu nawet wówczas, gdy po doręczeniu zobowiązanemu tytułu wykonawczego okaże się, że egzekucja jest bezskuteczna z uwagi na brak majątku zobowiązanego i niezależnie od zastosowanych środków egzekucyjnych i wyegzekwowania jakichkolwiek kwot na poczet dochodzonej wierzytelności.

Zdaniem organu do zrealizowania zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego wystarczające jest doręczenie stosownego zawiadomienia bankowi, a stan środków na rachunku bankowym nie jest przesłanką dokonania zajęcia i pozostaje bez znaczenia dla oceny skuteczności tego zajęcia, co znajduje potwierdzenie w ugruntowanym orzecznictwie sądów administracyjnych (które zacytowano).

4. W skardze wniesionej do tutejszego Sądu wierzyciel - Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o uchylenie postanowienia Dyrektora Izby Administracji Skarbowej. Powołując się szeroko na orzecznictwo podkreślono, że opłaty egzekucyjne mogą być pobrane wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych.

5. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w postanowieniu.

Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje.

6. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów lub czynności wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej p.p.s.a.), sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W wyniku takiej kontroli postanowienie może zostać uchylone w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c p.p.s.a.).

Sprawę rozpatrzono na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, zgodnie z art. 119 pkt 3 p.p.s.a.

7. Przedmiotem kontroli sądowoadministracyjnej jest postanowienie obciążające wierzyciela - Zakład Ubezpieczeń Społecznych - kosztami postępowania egzekucyjnego w kwocie 17.877,90 zł, na które składają się opłaty: za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, manipulacyjna, opłata za sporządzenie protokołów o stanie majątkowym oraz wydatki na korespondencję.

W kontrolowanej sprawie nie była kwestionowana sama zasada obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi zgodnie z art. 64c § 4 u.p.e.a. wobec bezskuteczności prowadzonej egzekucji. Stosownie bowiem do tego przepisu wierzyciel pokrywa koszty egzekucyjne, jeśli nie mogą być one ściągnięte od zobowiązanego. Sam sposób rachunkowy obliczenia kosztów oraz naliczenie opłaty za sporządzenie protokołów o stanie majątkowym i wydatków na korespondencję są prawidłowe.

Problem sprawy dotyczy naliczenia opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. Zgodnie z art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - w wysokości 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr. W tym zakresie podzielić należy stanowisko skarżącego, że opłata egzekucyjna we wskazanej wysokości może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych (por. R. Hauser, W. Piątek w: R. Hauser, A. Skoczylas (red.), Postępowanie egzekucyjne w administracji. Komentarz, Warszawa 2016, s. 327 oraz wyroki NSA z dnia 6 kwietnia 2017 r., II FSK 693/15; 10 kwietnia 2018 r., II FSK 914/16; 20 marca 2018 r., II FSK 778/16; 12 lutego 2019 r., II FSK 3379/18; 19 lutego 2019 r., II FSK 589/17; 5 maja 2019 r., I GSK 312/19; 29 listopada 2018 r., I GSK 2307/18; 8 października 2019 r., I GSK 1377/18; CBOSA).

8. Takie stanowisko nie może być podważane przez nawiązanie do treści przepisu art. 80 § 1 u.p.e.a. Przepis ten wskazuje bowiem w jaki sposób dokonuje się czynności zajęcia rachunku bankowego i nie wynika z niego, że zajęcie wierzytelności można utożsamiać z zajęciem rachunku bankowego. Wręcz przeciwnie, w przepisie art. 80 § 2 u.p.e.a. mowa o "zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego", co dowodzi trafności tezy, że warunkiem zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego jest istnienie na zajętym rachunku bankowym środków pieniężnych. W związku z tym należy podzielić zapatrywanie, że opłata egzekucyjna w wysokości określonej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. może być pobrana wyłącznie wówczas, gdy nastąpi faktyczne zajęcie wierzytelności pieniężnych.

Odnosząc się do konsekwencji wynikających z treści orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego w sprawie SK 31/14 wskazać należy, że jest ono wyrokiem zakresowym, co wyraźnie wynika z jego sentencji, w której użyto sformułowania, że badane przepisy są niezgodne z Konstytucją w zakresie, w jakim nie określą maksymalnej wysokości opłaty. Dlatego okoliczność, że mimo wydania tego wyroku nie zmieniono wskazanych w tym wyroku przepisów nie zwalnia organu z konieczności uwzględnienia przy ustalaniu wysokości kosztów egzekucyjnych argumentów, które w ocenie TK zadecydowały o niekonstytucyjności wymienionego przepisu. W państwie realnie praworządnym brak reakcji ustawodawcy na delikt legislacyjny nie może być argumentem za stosowaniem niekonstytucyjnego prawa.

9. Z treści skarżonego postanowienia oraz postanowienia organu egzekucyjnego I instancji wynika, że organy obliczyły koszty w sposób ryczałtowy i nie odniosły się do adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych, poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych. Organy nie odniosły się również do zagadnienia, że wysokość i zasady pobrania tej opłaty powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić przynajmniej częściowe finansowanie aparatu egzekucyjnego, ale przy zachowaniu racjonalnej zależności między wysokością opłaty w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłata ta została naliczona (z uwzględnieniem m.in. nakładu pracy, stopnia ich skomplikowania, czasochłonności czy efektywności postępowania), tak, aby opłaty nie sprowadzały się do swoistej kary i nie stanowiły sankcji finansowej. Pogląd taki prezentuje w zdecydowanej większości aktualne orzecznictwo.

10. Inna kwestia dotyczy opłat manipulacyjnych (kolumna 4 tabeli, str. 10-16 postanowienia organu II instancji; k. 23v-26v akt administracyjnych), które, zgodnie z art. 64 § 6 u.p.e.a., organ egzekucyjny pobiera z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata manipulacyjna jest odrębną opłatą, naliczaną obok innych opłat za dokonanie poszczególnych czynności egzekucyjnych i jest ona należna organowi egzekucyjnemu nawet wówczas, gdy po doręczeniu zobowiązanemu tytułu wykonawczego okaże się, że egzekucja jest bezskuteczna z uwagi na brak majątku zobowiązanego (por. wyrok WSA w Łodzi z 6 listopada 2019 r., III SA/Łd 704/19 i WSA w Gorzowie Wlkp. z dnia 18 marca 2020 r., II SA/Go 839/19, CBOSA). Wysokość łączna wszystkich opłat manipulacyjnych w sprawie jest adekwatna do czasu trwania postępowania egzekucyjnego oraz czynności związanych z wielością tytułów w kontrolowanej sprawie (178 tytułów wykonawczych). Brak jest też podstaw do podważenia wysokości opłaty 3 zł za sporządzenie protokołu o stanie majątkowym oraz opłaty 6,40 zł za korespondencję.

11. Mając jednak na uwadze okoliczności wskazane w punktach 7, 8 i 9 niniejszego uzasadnienia i stwierdzając w tym zakresie naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a. oraz art. 7, art. 8, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. , Sąd - na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. - orzekł jak w sentencji wyroku. Przy ponownym rozstrzygnięciu sprawy organ egzekucyjny powinien zatem wykazać, że ustalone koszty egzekucyjne, którymi obciążono wierzyciela, są adekwatne także ze względu na efektywność podjętych działań, czy długotrwałość postępowania egzekucyjnego (art. 153 p.p.s.a.).

Podkreślić tu należy, że miarkowanie wysokości opłaty powinno pojawić się wówczas, kiedy można stwierdzić, że procentowo ustalone opłaty, przekraczają maksymalny rozsądny pułap poszczególnych opłat. Naliczone koszty postępowania nie mogą bowiem stać się dochodem organu egzekucyjnego, nieuzasadnionym wielkością, czasochłonnością, czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych, szczególnie w sytuacji, gdy wierzyciel nie uzyskuje zaspokojenia z prowadzonej egzekucji.