Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Elżbieta Lenart po rozpoznaniu w dniu 30 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku B. J. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sadowych oraz ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi B. J. na decyzję Ministra Infrastruktury z dnia [...] kwietnia 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy.

Wyrokiem z dnia 31 stycznia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę B. J. na decyzję Ministra Infrastruktury w przedmiocie odmowy wznowienia postępowania.

Pismem nadanym w dniu 21 marca 2012 r. skarżąca wniosła o zwolnienie jej od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika (radcy prawnego) z urzędu, zaś w dniu 29 kwietnia 2012 r. (data stempla pocztowego) złożyła urzędowy formularz PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, jak i ustanowienie radcy prawnego.

Referendarz sądowy zarządzeniem z dnia 16 maja 2012 r. wezwał wnioskodawczynię do uzupełnienia złożonego wniosku w terminie 7 dni od dnia otrzymania wezwania, pod rygorem odmowy uwzględnienia wniosku w związku z niewykazaniem przesłanek do przyznania prawa pomocy.

Pismem z dnia 5 czerwca 2012 r. B. J. wniosła "Sprzeciw od zakresu żądań określonych różnymi co do treści zarządzeniami w ww. sprawach..." oraz o zawieszenie postępowania w zakresie zwolnienia z kosztów sądowych i prawa do pomocy prawnej do czasu rozpatrzenia skargi wnioskodawczyni w tej sprawie przez Ministra Sprawiedliwości oraz uzupełniające oświadczenie majątkowe.

Następnie na skutek wezwania do uzupełnienia braków formalnych ww. pisma, przy piśmie z dnia 3 lipca 2012 r. zostały one uzupełnione, a ponadto skarżąca oświadczyła, że jej sytuacja finansowa nie uległa poprawie bowiem emerytura jest jej jedynym źródłem dochodów.

Postanowieniem z dnia 30 lipca 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 1094/11 referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia radcy prawnego.

Rozstrzygniecie powyższe zostało doręczone B. J. w dniu 21 sierpnia 2012 r.

W dniu 28 sierpnia 2012 r. (data stempla pocztowego) złożyła ona sprzeciw od ww. orzeczenia, wobec czego straciło ono moc, a sprawa z wniosku o przyznanie prawa pomocy podlega rozpoznaniu na nowo.

Zarządzeniem z dnia 17 września 2012 r. Sąd wezwał wnioskodawczynię do złożenia dokumentów lub oświadczenia o wysokości miesięcznych wydatków w jej gospodarstwie domowym wnioskodawczyni oraz nadesłania odpisów poświadczonych za zgodność z oryginałem kopii aktów notarialnych, którymi przekazała nieodpłatnie Fundacji, wskazanej we wniosku o przyznanie prawa pomocy, nieruchomości położne w S. przy ul. [...], w K. i w K..

Pismem z dnia 5 października 2012 r. poinformowała, że nie ma żadnych dodatkowych dokumentów oraz wniosła o przedłużenie terminu do końca miesiąca (października 2012 r.) na przesłanie dokumentów dotyczących przekazania Fundacji nieruchomości na cele statutowe z uwagi na chorobę. W związku z czym Sąd zarządził o przedłożeniu akt sprawy sędziemu sprawozdawcy po dniu 12 listopada 2012 r.

W piśmie z dnia 21 marca 2012 r. zawierającym wniosek o przyznanie prawa pomocy oraz nadesłanym następnie formularzu wniosku strona wnioskująca wskazała, że jej dochód stanowi emerytura, która nie pokrywa w całości kosztów leczenia i utrzymania jej oraz jej pełnoletniego, niepełnosprawnego syna, który wymaga stałej rehabilitacji.

Oświadczyła ponadto, że nie posiada oszczędności, zaś udział w zabytkowym domu przy ul. [...], a także zabytkowe parki w K. i K. przekazała nieodpłatnie Fundacji, która zajmuje się ochroną zabytków i środowiska. Dodała, że jej syn otrzymuje zasiłek pielęgnacyjny, stypendium socjalne z uczelni oraz pomoc z PFRON.

W uzasadnieniu swojego wniosku wskazała, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, wynikającej z faktu opuszczenia domu przy ul. [...] w S. na skutek zniszczeń spowodowanych zalewaniem domu zanieczyszczonymi wodami z obszaru samowoli budowlanej i zagrożenia katastrofą. Zabytkowa nieruchomość rolna skarżącej została zaś zniszczona przez przemysłową samowolę budowlaną. Emisje zanieczyszczeń z wytwórni [...] przyczyniły się do zrujnowania zdrowia skarżącej. Do swoich pism strona dołączyła aktualne zaświadczenie z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wskazujące na wysokość pobieranej emerytury – [...] zł (netto), zaświadczenie z właściwego urzędu skarbowego, z którego wynika, że w 2010 r. osiągnęła dochód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych na zasadach ogólnych w wysokości [...] zł.

Referendarz sądowy wezwał wnioskodawczynię do uzupełnienia złożonego wniosku w wyznaczonym terminie, m.in. poprzez: 1) przedłożenie kopii wszystkich deklaracji podatkowych złożonych przez skarżącą do właściwego urzędu skarbowego za rok 2011 w celu rozliczenia się z zobowiązań podatkowych za ubiegły rok; 2) przedłożenie wyciągów ze wszystkich posiadanych przez skarżącą rachunków bankowych i lokat, na których gromadzone są środki pieniężne wraz z historią dokonanych na rachunkach operacji; 3) wskazanie źródeł czerpania środków finansowych, które posłużyły skarżącej do samodzielnego pokrycia dotychczasowych kosztów postępowania w sprawie I SA/Wa 1094/11 (wpis od skargi), jak i kosztów innych postępowań sądowoadministracyjnych wszczętych z jej inicjatywy; 4) wskazanie aktualnego sposobu wykorzystania nieruchomości przy ul. [...] w S. i wysokości uzyskiwanego z tego tytułu dochodu oraz podanie wysokości miesięcznych kosztów utrzymania tej nieruchomości; 5) złożenie wyjaśnień co do sposobu finansowania działalności Fundacji [...] w S., której skarżąca jest prezesem, w szczególności poprzez wskazanie, czy Fundacja nieprzerwanie prowadzi bieżącą działalność oraz wskazanie źródeł czerpania środków na pokrycie kosztów działania fundacji; 6) uwiarygodnienie ww. wyjaśnień w sprawie kondycji finansowej fundacji poprzez przedłożenie kopii sprawozdania z działalności fundacji [...] za rok 2011; 7) wyjaśnienie, w jaki sposób wykorzystywane są w chwili obecnej zabytki w K. i K. oraz jaki uzyskiwany jest z nich dochód, a także wskazanie źródeł środków, które posłużyły skarżącej do nabycia tych nieruchomości; 8) wyjaśnienie, ile wynoszą stałe, miesięczne wydatki związane z zaspokojeniem jej podstawowych potrzeb życiowych.

Pismem z dnia 5 czerwca 2012 r. skarżąca złożyła sprzeciw od zakresu dodatkowych żądań dowodów z rachunków osobistego życia oraz o zawieszenie postępowania w sprawie prawa pomocy do czasu rozpatrzenia jej skargi w tej sprawie przez Ministra Sprawiedliwości do którego załączyła uzupełniające oświadczenie majątkowe. Wskazała, że nie osiąga dochodów z innych źródeł niż emerytura i załączyła zaświadczenia o jej wysokości - w wysokości [...] zł. Jednocześnie stwierdziła, że pełną informację majątkową i finansową zawarła we wniosku o prawo pomocy, nie posiada odpisu zeznania podatkowego, gdyż go nie składała, nie posiada żadnych lokat bankowych, zasiłek pielęgnacyjny syna oraz renta socjalne wynoszą, według wiedzy skarżącej, ok. [...] zł, zaś stypendium socjalne uczelni dla niepełnosprawnych studentów wynosi ok. [...] zł. Strona oświadczyła, że nie osiąga żadnych przychodów z tytułu przekazania nieruchomości w K. i K. Fundacji, zaś jej działalność na rzecz Fundacji jest działalnością społeczną, za którą skarżąca nie pobiera wynagrodzenia. Fundacja nie otrzymuje żadnych dotacji od instytucji państwowych. Strona podała ponadto, że nie ponosi żadnych kosztów eksploatacji nieruchomości w K. i K., gdyż nie nadają się one do użytku i "nie mają instalacji". Nieruchomość przy ul. [...] w S. również nie jest eksploatowana, jest jedynie obciążona abonamentem przesyłowym za włączony gaz, prąd i wodę. W skład majątku skarżącej wchodzą dwa pojazdy mechaniczne – nieużytkowany z powodu awarii [...] oraz [...]. Skarżąca wyjaśniła, że nie posiada żadnych lokat bankowych.

W złożonym sprzeciwie z dnia 28 sierpnia 2012 r. od postanowienia referendarza sądowego wniosła o uchylenie postanowienia i przyznanie należnej pomocy prawnej. Przedłożyła ponadto, m.in. zaświadczenia ZUS o wysokości wypłacanej emerytury od kwietnia do czerwca, wydruk z konta w banku [...] z debetem ok. [...]zł i zaświadczenie ZUS dot. renty socjalnej syna.

Wskazała również, że zarzut referendarza dotyczący dostarczenia zaświadczenia właściwej jednostki gminy ds. opieki społecznej o sytuacji rodzinnej nie znajduje podstawy prawnej, a pozostałe zarzuty referendarza sądowego są bezpodstawne. Udowadnianie oświadczenia o braku kont dewizowych i lokaty tak jak i innych źródeł dochodu jest niewykonalne. Zauważyła, że na podstawie takich samych oświadczeń złożonych w tym samym czasie przed tym Sądem do innych postępowań przyznano jej pomoc prawną w pełnym zakresie.

Z dołączonego wyciągu wynika, że skarżąca ma ujemne saldo w wysokości [...] zł, zaś z kserokopii zaświadczenia z dnia [...] sierpnia 2012 r. wydanego przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. wynika, że za miesiąc sierpień 2012 r. z tytułu renty socjalnej wypłacono synowi wnioskodawczyni kwotę [...] zł, zaś skarżąca otrzymała za miesiąc czerwiec 2012 r. emeryturę w kwocie [...] zł.

W odpowiedzi na zarządzenie Sądu z dnia 17 września 2012 r., wzywające do złożenia oświadczenia o wysokości miesięcznych wydatków w gospodarstwie domowym wnioskodawczyni oraz nadesłania odpisów lub poświadczonych za zgodność z oryginałem kopii aktów notarialnych, wskazanych w tym zarządzeniu - w piśmie noszącym datę 5 października 2012 r. wskazała, że wszystkie informacje podała w formularzu i nie ma żadnych dodatkowych dokumentów, jej stan rodzinny nie uległ zmianie. Nie stać jej na pokrycie kosztów mieszkaniowych, leczenie oraz rehabilitację syna. Nie prowadzi miesięcznych wydatków, gdyż nie pozwala jej na to stan emerytury. Nieruchomości przekazała na cele publiczne w czasie aktywności zawodowej, ale są one do dziś nieużytkowane. Wniosła o dodatkowy termin do końca miesiąca na przesłanie dokumentów przekazania nieruchomości na cele statutowe z uwagi na chorobę.

Do dnia wydania niniejszego postanowienia skarżąca nie nadesłała żądanych dokumentów, tj. aktów notarialnych, którymi przekazała swoje ww. nieruchomości.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

W myśl art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270) prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku.

Zgodnie z art. 245 § 1 - 3 powołanej ustawy prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym, przy czym prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego, a prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 1 i 2 ppsa).

Sąd zwraca uwagę, że przewidziana w przepisach instytucja prawa pomocy stanowi pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną faktycznie nie są w stanie uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny. Ubiegający się o taką pomoc powinien więc w każdym wypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające - może zwrócić się o pomoc państwa.

Zdaniem Sądu, w niniejszej sprawie wnioskodawczyni nie wykazała w sposób jasny i precyzyjny swojej sytuacji majątkowej, a co z tego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika oraz uiszczenia kosztów sądowych bez uszczerbku dla koniecznych kosztów jej utrzymania.

Ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy prowadzi wspólne gospodarstwo z pełnoletnim i niepełnosprawnym synem, utrzymuje się z emerytury, w wysokości [...] zł. Zaś syn otrzymuje rentę socjalną w wysokości [...] zł oraz zasiłek pielęgnacyjny i stypendium socjalne z uczelni (ok. [...] zł). Otrzymuje również pomoc [...] w opłacie miejsca w domu studenckim. Wskazała, że syn wymaga stałej rehabilitacji i leczenia. Ponadto jest przewlekle chora. Dodała, że [...] nie wypłacił żadnemu ze studentów zasiłku z uwagi na brak funduszy. Nie ma żadnych oszczędności. Posiada dwa samochody [...] uszkodzony i [...]. Dodała, że jej praca dla Fundacji odbywa się społecznie bez wynagrodzenia. Ten ostatni podmiot nie otrzymuje żadnych dotacji od instytucji państwowych i potrzebuje pomocy na działalność statutową.

Odnsząc się natomiast do żądań Sądu dotyczących wskazania wydatków jakie ponosi stwierdziła, że prosi o udzielenie wyjaśnień jaką sumę zdaniem Sądu powinna przeznaczyć z kwoty [...] zł na żywność, a jaką na bilety i na które z leków.

Z uwagi na powyższe okoliczności Sąd nie mógł określić miesięcznych wydatków skarżącej które musi ona ponosić.

Z kolei wskazać należy, że skarżąca mimo uwzględnienia jej wniosku o przedłużenie terminu do przedłożenia aktów notarialnych, którymi przekazała nieodpłatnie fundacji swoje nieruchomości - nie uczyniła tego. W związku z tym Sąd nie mógł określić ewentualnych obowiązków obdarowanego związanych z otrzymaną darowizną.

Ponadto mimo wezwania skarżąca nie wyjaśniła sposobu finansowania działalności Fundacji [...] w S., której jest prezesem. Przy czym podkreślić należy, że z urzędu jest sądowi wiadome (okoliczności przyjęte przez Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 2 marca 2012 r., sygn. I OZ 115/12 w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy Fundacji [...] w S., której skarżąca jest założycielem oraz prezesem), że majątek wniesiony przez skarżącą do Fundacji nie jest wykorzystywany w sposób generujący jakiekolwiek dochody, a bieżąca działalność Fundacji pokrywana jest w całości ze środków prywatnych (darowizn) jej prezesa, który nadto - z tego samego źródła - finansuje wszelkie koszty działania Fundacji. Zgodnie zaś z przedłożoną umową, Fundacja utrzymuje [...] m² powierzchni w nieruchomości przy ul. [...] w S. i nieprzerwanie prowadzi bieżącą działalność opisaną w statucie.

W tej sytuacji Sąd uznał, że nie może dokonać oceny sytuacji skarżącej w sposób pozwalający na uwzględnienie jej wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdyż zachodzą poważne rozbieżności pomiędzy oświadczeniami skarżącej a faktami znanymi sądowi z urzędu. Z jednej strony skarżąca twierdzi, iż nie posiada żadnych środków, w tym na rehabilitację syna, zaś z drugiej wiadomym jest, że czyni ona darowizny pieniężne na rzecz prowadzonej fundacji. Ponadto skarżąca przekazała ww. Fundacji nieruchomości o znacznej wartości, zatem zgodnie z art. 893 kc mogła nałożyć na obdarowanego obowiązek oznaczonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (polecenie). Jednocześnie, zgodnie z art. 897 kc, jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom albo do wypełnienia ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może jednak zwolnić się od tego obowiązku zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia.

Na uwagę zasługuje także okoliczność, że wnioskująca mimo wezwań nie złożyła oświadczenia co do wydatków koniecznego utrzymania swojego i syna.

W tych okolicznościach Sąd stanął na stanowisku, że skoro celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania, a przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 P.p.s.a.), to strona domagająca się zwolnienia z obowiązku ponoszenia przez nią kosztów sądowych - czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy – powinna to uczynić zwłaszcza na jednoznaczne i jasne w treści wezwanie.

Z art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie wnioskującej o przyznanie jej prawa pomocy, o czym świadczy zawarte w tym przepisie określenie "gdy wykaże". W konsekwencji to obowiązkiem strony jest przekonanie Sądu, że znajduje się ona w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Z kolei z art. 255 P.p.s.a. wynika, że przy rozpatrywaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy Sąd nie jest ograniczony do analizy dobrowolnie dostarczonych przez wnioskodawcę dokumentów i złożonych (zarówno na formularzu PPF, jak i poza nim) oświadczeń, lecz jest uprawniony – w przypadku uznania tychże oświadczeń za niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości oraz stanu rodzinnego strony, a także w przypadku, gdy oświadczenia te budzą wątpliwości – do zobowiązania wnioskodawcy do złożenia na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego strony.

Powyżej wskazany tryb został w przedmiotowej sprawie niewątpliwie wykorzystany, lecz skarżąca nie wykonała kierowanych do niej wezwań, lub wykonywała je jedynie w części i to nawet mimo złożonego uprzednio wniosku o przedłużenie terminu do ich wykonania. Rezultatem takiej postawy wnioskodawczyni jest stan, w którym dane co do sytuacji majątkowej B. J. pozostały w dalszym ciągu niewystarczające do oceny zasadności jej wniosku.

Reasumując, ze względu na to, że to na wnioskodawczyni ciążył ustawowy obowiązek wykazania, że spełnia ona przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym i uchylaniem się tej strony od uczynienia zadość wezwaniom Sądu - a tym samym brak współpracy z Sądem w celu wykazania, że w istocie nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (jak stanowi art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.), Sąd uznał, że nie wykazała ona, iż ww. spełnia przesłanki do otrzymania wnioskowanej pomocy.

Podnieść także należy, że analogiczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 16 listopada 2012 r., sygn. akt I FZ 429/12.

Mając powyższe na uwadze Sąd, na podstawie art. 246 § 1 w zw. z art. 260 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.