Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska (spr.), Asesor WSA Anna Pośpiech-Kłak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 listopada 2025 r. sprawy ze skargi W.N. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] utego 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku oddala skargę

Wnioskiem z [...] grudnia 2021 r. W. N. (dalej: "skarżący") wystąpił do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej: "Prezes ZUS", "organ") o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W motywach tego wniosku skarżący podał, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] października 2020 r. został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, odmówiono mu prawa do renty w trybie zwykłym z uwagi na brak wymaganego okresu składkowego i nieskładkowego, a obecnie znajduje się w bardzo trudnej sytuacji tak finansowej, jak i zdrowotnej. Skarżący wskazał, iż ma 32 lata, lecz nie posiada środków do życia i nie może podjąć zatrudnienia, ponieważ choruje na schizofrenię. Wprawdzie jego całkowita niezdolność do pracy jest orzeczona do [...] października 2021 r., ale nadal jest niezdolny do pracy, gdyż cały czas się leczy (legitymuje się także orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności). Skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, mieszka w lokalu socjalnym oraz korzysta z różnych pomocy społecznej w formie zasiłków celowych, np. na zakup żywności, odzieży czy obuwia. Musi też stale przyjmować leki, na które wydatkuje "sporą kwotę". Skarżący podniósł, iż stopniowy rozwój i nasilenie choroby uniemożliwiło mu wykonywanie pracy (był trzykrotnie hospitalizowany po 3-4 miesiące). Brak wymaganego stażu pracy w wymiarze jedynie 3 miesięcy i 19 dni nie był w żadnej mierze przez niego zawiniony, bowiem nie wynikał z braku chęci podjęcia zatrudnienia czy unikania go.

Decyzją z [...] kwietnia 2022 r. nr [...] Prezes ZUS, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r., poz. 1749 ze zm.; dalej: "ustawa emerytalna"), odmówił skarżącemu przyznania wnioskowanego świadczenia w drodze wyjątku.

W motywach ww. rozstrzygnięcia organ podał, że orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] stycznia 2022 r. skarżący został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy, zaś na przestrzeni 32 lat życia udokumentował tylko 3 lata, 8 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem zgłoszenia wniosku o rentę z tytułu niezdolności do pracy w trybie zwykłym, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, skarżący udowodnił 3 lata, 8 miesięcy i 11 dni tych okresów. Pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi skarżącego nastąpiło [...] stycznia 2013 r., czyli w wieku 23 lat. Nie bez znaczenia pozostaje fakt, iż w latach 2013-2015, 2019-2020 wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez niego zatrudnienia lub innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Według Prezesa ZUS, w sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w przerwach w ubezpieczeniu wobec skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Nie istniały zatem, w tym czasie, przeszkody w podjęciu zatrudnienia i objęciu ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Również skarżący nie wykazał innych szczególnych okoliczności w postaci trudnych do przezwyciężenia przeszkód, zdarzeń lub trwałych stanów, na które nie miał wpływu.

Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi skarżącego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, który wyrokiem z 5 października 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 1100/22, uchylił zaskarżone rozstrzygnięcie organu. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił regułom postępowania administracyjnego w sposób mogący mieć istotny wpływ na wynik sprawy, gdyż pominął istotne okoliczności takie jak choroba skarżącego oraz zawarte w orzeczeniu lekarza orzecznika ZUS z [...] stycznia 2022 r. stwierdzenie, iż w przypadku skarżącego nie można ustalić daty powstania niezdolności do pracy. Zdaniem Sądu, problemy zdrowotne mogły stanowić dla skarżącego przeszkodę w podejmowaniu racjonalnych decyzji co do zatrudnienia, a także barierę dla jego potencjalnych pracodawców ze względu na ewentualne zachowania wynikające z choroby (vide wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego; dalej: "NSA" z 5 stycznia 2017 r., sygn. akt I OSK 1088/16 i z 5 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 167/11 - orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne w internetowej bazie orzeczeń na stronie NSA: orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem organ nie dokonał wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy w przypadku skarżącego spełniona jest przesłanka wystąpienia szczególnych okoliczności, z powodu których nie nabył on prawa do świadczenia w trybie zwykłym. Argumentacja zawarta w zaskarżonej decyzji nie odnosi się do indywidualnych okoliczności przedmiotowej sprawy, a przywołane motywy nie uzasadniają w dostateczny sposób podjętego rozstrzygnięcia.

Sąd zalecił, aby Prezes ZUS, ponownie rozpoznając sprawę - stosownie do treści art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (obecnie tekst jednolity: Dz. U. z 2025 r., poz. 1691; dalej: "k.p.a.") - dokonał oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w kontekście spełnienia przez skarżącego przesłanki "szczególnych okoliczności", o której mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej oraz wyjaśnił szczegółowo w uzasadnieniu decyzji, zgodnie z wymogami art. 107 § 3 k.p.a., na jakich ustaleniach faktycznych i prawnych oparł swoje rozstrzygnięcie.

Powyższe orzeczenie stało się prawomocne wobec niezaskarżenia go przez żadną ze stron postępowania.

Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z [...] lutego 2024 r. nr [...] organ ponownie odmówił skarżącemu przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia Prezes ZUS zaznaczył, że - w związku z treścią ww. wyroku - zwrócił się (pismem z [...] marca 2023 r.) do skarżącego o przedłożenie dokumentacji medycznej dotyczącej jego zdrowia i wypełnienie druku ERP-15, tj. "Oświadczenia o stanie rodzinnym, majątkowym i o sytuacji majątkowej". W oparciu o nadesłane materiały komisja lekarska ZUS orzeczeniem z [...] grudnia 2023 r. ustaliła, iż całkowita niezdolność do pracy skarżącego istnieje od [...] marca 2020 r. do [...] listopada 2026 r., zaś częściowa niezdolność do pracy istniała od [...] marca 2015 r. do [...] marca 2020 r.

Po ponownej analizie zebranego materiału dowodowego, organ nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym było spowodowane okolicznościami, na które nie miał wpływu. W wieku 30 lat, tj. do powstania całkowitej niezdolności do pracy, skarżący udowodnił 3 lata, 8 miesięcy i 11 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W okresach od [...] kwietnia 2013 r. do [...] lutego 2015 r. i od [...] marca 2019 r. do [...] marca 2020 r. wystąpiły przerwy w wykonywaniu przez skarżącego pracy podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Wprawdzie przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie uzależnia przyznania świadczenia od danego okresu lub długości przerw pomiędzy poszczególnymi okresami zatrudnienia, jednak przyczyny, dla których osoba nie nabyła uprawnień do emerytury lub renty, muszą być takie, że istnieje możliwość potraktowania ich jako okoliczności szczególnych, wyjątkowych (vide wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 21 października 2009 r., sygn. akt II SA/Wa 714/09). W ww. przerwach wobec skarżącego nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a częściowo niezdolny do pracy był od [...] marca 2015 r. do [...] marca 2020 r., co jedynie ograniczało możliwość zatrudnienia. Nie zostały też udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli skarżącego, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest osobom aktywnym zawodowo i jakkolwiek nie jest ono wprost uzależnione od stażu pracy, to jednak staż ten nie może pozostawać bez wpływu na ocenę wystąpienia warunków przewidzianych w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Dotychczasowy okres ubezpieczenia powinien być adekwatny do wieku, a tylko wykazanie okoliczności niemożliwych do przezwyciężenia może skutkować przyznaniem świadczenia w drodze wyjątku (vide wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 16 lutego 2012 r., sygn. akt II SA/Wa 79/12).

Przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z przepisu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione.

Także tę decyzję skarżący zaskarżył do tutejszego Sądu, uznając, iż organ od czasu wydania odmownego rozstrzygnięcia z [...] kwietnia 2022 r. "właściwie nie zrobił nic i (...) >>przepisał<< poprzednią decyzję (...)". Skarżący zaakcentował, że przed pobytem w szpitalu psychiatrycznym, w którym w 2020 r. zdiagnozowano u niego schizofrenię, był trzykrotnie hospitalizowany, ale wówczas lekarze twierdzili, iż ma problemy emocjonalne, lecz nie jest chory psychicznie. Dopiero w innym szpitalu w ciągu trzech tygodni właściwie go zdiagnozowano i dobrano mu leki.

W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Nadto organ zawnioskował o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym.

Po doręczeniu odpisu odpowiedzi na skargę, skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Na wstępie zaznaczyć trzeba, że niniejsza sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym w oparciu o art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.; dalej: "p.p.s.a."). Pierwszy z ww. przepisów stanowi, iż sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Natomiast art. 120 p.p.s.a. wskazuje, że w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Również trzeba odnotować, iż przedmiotowa sprawa jest rozpatrywana w warunkach określonych w art. 153 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w orzeczeniu sądu wiążą w sprawie organy, których działanie, bezczynność lub przewlekłe prowadzenie postępowania było przedmiotem zaskarżenia, a także sądy, chyba że przepisy prawa uległy zmianie. Przez ocenę prawną należy rozumieć osąd o prawnej wartości sprawy. Ocena prawna może dotyczyć stanu faktycznego, wykładni przepisów prawa materialnego i procesowego, prawidłowości korzystania z uznania administracyjnego oraz kwestii zastosowania określonego przepisu prawa jako podstawy do wydania decyzji. Wskazania co do dalszego postępowania stanowią z reguły konsekwencję oceny prawnej. Dotyczą one sposobu działania w toku ponownego rozpoznania sprawy i mają na celu uniknięcie błędów już popełnionych i wskazanie kierunku, w którym winno zmierzać przyszłe postępowanie (vide wyrok NSA z 5 czerwca 2025 r., sygn. akt III OSK 339/23).

Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Cytowany wyżej przepis stanowi podstawę przyznawania świadczeń z ubezpieczenia społecznego w sytuacjach, kiedy ze względu na nadzwyczajne, obiektywne i niedające się przezwyciężyć okoliczności nie spełniono warunków wymaganych do uzyskania świadczeń (emerytury lub renty) na standardowych zasadach. Niespełnienie któregokolwiek z warunków wymienionych w ww. przepisie uniemożliwia organowi przyznanie świadczenia (emerytury lub renty) w drodze wyjątku.

W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, Prezes ZUS zastosował się do wytycznych zawartych w prawomocnym wyroku tutejszego Sądu z 5 października 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 1100/22, ponieważ pismem z [...] marca 2023 r. wezwał skarżącego do przedstawienia dokumentacji medycznej, która nie była wcześniej przedkładana lekarzowi orzecznikowi ZUS, a w razie jej braku - do podania nazw i adresów placówek medycznych, w których był leczony, a także do wypełnienia formularza ZUS ERP-15 i załączenia dokumentów potwierdzających powołane w nim okoliczności. Na to wezwanie skarżący odpowiedział pismem z [...] marca 2023 r.

Po analizie dodatkowo zgromadzonej dokumentacji, lekarz orzecznik ZUS w opinii z [...] maja 2023 r. stwierdził, że załączona dokumentacja medyczna pozostaje bez wpływu na orzeczenie z [...] stycznia 2021 r., a w orzeczeniu z [...] maja 2023 r. ustalił częściową niezdolność do pracy skarżącego od [...] marca 2020 r. do [...] grudnia 2021 r. Następnie organ wystąpił do Naczelnego Lekarza ZUS - w ramach sprawowanego nadzoru - o zbadanie poprawności orzeczeń dotychczas wydanych przez lekarzy orzeczników ZUS w odniesieniu do skarżącego. W związku z tym, iż orzeczenia te budziły zastrzeżenia co do zgodności z zasadami orzecznictwa lekarskiego, wydanie orzeczenia zostało zlecone komisji lekarskiej w Oddziale ZUS w [...], która w orzeczeniu z [...] listopada 2023 r. wskazała, iż skarżący jest całkowicie niezdolny do pracy do [...] listopada 2026 r., a jako datę powstania całkowitej niezdolności do pracy podała [...] marca 2020 r. W ww. dacie skarżący miał 30 lat i 2 miesiące. Natomiast w orzeczeniu z [...] grudnia 2023 r. komisja lekarska ZUS stwierdziła ponadto u skarżącego częściową niezdolność do pracy od [...] marca 2015 r. do [...] marca 2020 r.

W dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, a zarazem przed zgłoszeniem wniosku o rentę, skarżący wykazał 3 lata, miesiąc i 7 dni okresów składkowych oraz siedem miesięcy i 4 dni okresów nieskładkowych. Zatem do wymaganych 5 lat ubezpieczenia (vide art. 58 ust. 1 pkt 5 ustawy emerytalnej) brakuje roku i prawie 4 miesięcy, a nie - jak to podnosi skarżący - 3 miesięcy i 19 dni. Ten brakujący okres stażu ubezpieczeniowego potwierdza też decyzja odmowna ZUS Oddział w [...] z [...] marca 2023 r. zmieniająca decyzję z [...] grudnia 2020 r. w części II. Wprawdzie przepisy ustawy nie uzależniają wprost przyznania świadczenia w drodze wyjątku od okresu odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne, to jednak przy ocenie sprawy nie można zupełnie pomijać tej okoliczności, gdyż świadczenie to może być przyznane w razie nieznacznego niedopełnienia warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Dlatego przyjmuje się, że inaczej należy oceniać sytuację osoby mającej niewielki okres ubezpieczenia od osoby, która udowodniła okresy ubezpieczenia niewiele odbiegające od wymaganych ustawowo (vide wyrok NSA z 12 stycznia 2023 r., sygn. akt III OSK 6630/21, a także Ł. Prasołek [w:] Emerytury i renty z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Komentarz pod red. B. Gudowskiej, K. Ślebzaka, wyd. 1, Warszawa 2013 i cyt. tam orzecznictwo, w tym wyrok NSA z 12 marca 2009 r., sygn. akt I OSK 1023/08).

Z akt administracyjnych wynika również, iż to skarżący w 2018 r. zrezygnował z pracy w [...] Zakładach [...] "[...]" Sp. z o.o. z siedzibą w [...], wypowiadając umowę o pracę po prawie dwóch latach zatrudnienia (od [...] maja 2016 r. do [...] marca 2018 r.). Świadcząc pracę na rzecz ww. pracodawcy, skarżący był jednocześnie zatrudniony, w oparciu o umowę zlecenia, w [...] Sp. z o.o. z siedzibą w [...] od [...] maja 2016 r. do [...] grudnia 2017 r. Powyższe okoliczności - przypadające na okres częściowej niezdolności do pracy - dobitnie świadczą o tym, że schorzenie psychiczne skarżącego, choć ograniczało jego możliwości zatrudnienia, to nie eliminowało go z rynku pracy. Częściowa niezdolność do pracy może co najwyżej ograniczać, lecz nie wyłącza całkowicie możliwości podjęcia pracy (vide wyrok NSA z 8 lipca 2025 r., sygn. akt III OSK 233/25). Następnie od [...] października 2018 r. do [...] marca 2019 r. oraz od [...] marca 2020 r. do [...] lipca 2020 r. skarżący był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w [...] jako bezrobotny, a przez pierwszy z ww. okresów pobierał zasiłek w wymiarze 80%.

Zaakcentować też wypada, iż całkowita niezdolność do pracy skarżącego nie ma charakteru trwałego, lecz czasowy (do [...] listopada 2026 r.). Podobnie przedłożone przez skarżącego (przy piśmie z [...] marca 2023 r.) orzeczenie o niepełnosprawności - zaliczające go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności - zostało wydane do [...] lutego 2026 r. Zatem zespoły specjalistów analizujące przypadek schorzenia skarżącego dostrzegają w perspektywie kilkuletniej możliwość choćby częściowej aktywizacji zawodowej.

Tymczasem ekstraordynaryjność świadczenia w drodze wyjątku należy identyfikować z takimi układami faktycznymi, w których danej osobie nie można przyznać świadczenia w trybie zwykłym i jednocześnie nie ma perspektyw, aby w przyszłości osoba ta mogła skompletować warunki do jego przyznania - brak możliwości podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek (vide wyrok NSA z 19 września 2025 r., sygn. akt III OSK 547/25). Renta w drodze wyjątku nie należy do świadczeń socjalnych, przyznawanych wyłącznie według potrzeb ze względu na subiektywnie trudną sytuację materialną lub zdrowotną wnioskodawcy - te bowiem są przyznawane w ramach pomocy społecznej. Akta niniejszej sprawy wskazują, iż skarżący - obok pomocy otrzymywanej od ciotki - w szerokim zakresie korzysta z różnych form pomocy społecznej, będąc beneficjentem: dodatku energetycznego, dodatku mieszkaniowego, zasiłku stałego, zasiłku celowego na zakup odzieży jesienno-zimowej. Jest też uprawniony do zajmowania lokalu socjalnego.

Zdaniem tutejszego Sądu, zaskarżona decyzja Prezesa ZUS nie jest ani arbitralna ani dowolna. Organ właściwie uzupełnił materiał dowodowy i wydał rozstrzygnięcie mieszczące się w granicach uznania administracyjnego. W szczególności Prezes ZUS podjął czynności z uwzględnieniem zaleceń zawartych w wiążącym go prawomocnym wyroku, a także dokonał prawidłowej oceny całokształtu zebranego materiału dowodowego, wyjaśniając z jakich powodów odmówił przyznania skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji nie można zarzucić organowi naruszenia tak przepisów postępowania (art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a.), jak i prawa materialnego (art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej).

Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.