II SA/Gd 733/25 - Wyrok

Data orzeczenia	2026-01-14	
Data wpływu	2025-09-11	
Sąd	Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku	
Sędziowie	Dariusz Kurkiewicz /przewodniczący/
Justyna Dudek-Sienkiewicz
Katarzyna Krzysztofowicz /sprawozdawca/	
Symbol z opisem	6322 Usługi opiekuńcze, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej	
Hasła tematyczne	Pomoc społeczna	
Skarżony organ	Samorządowe Kolegium Odwoławcze	
Treść wyniku	Uchylono decyzję II i I instancji	
Powołane przepisy	Dz.U. 2024 nr 0 poz 1283; art. 61; Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j.)	
Sentencja
Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz Sędziowie: Sędzia WSA Katarzyna Krzysztofowicz (spr.) Asesor sądowy WSA Justyna Dudek - Sienkiewicz Protokolant Sekretarz sądowy Karolina Zielińska po rozpoznaniu w dniu 14 stycznia 2026 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi K. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 15 lipca 2025 r., nr SKO Gd/2558/25 w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta Miasta Starogard Gdański z dnia 9 maja 2025 roku, nr OPS.SS.5026.DPS.OZ.1184.2025.	
Uzasadnienie
K. G. (dalej jako: skarżący) wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku (dalej jako: Kolegium, SKO) z 15 lipca 2025 r.,

nr SKO Gd/2558/25, utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Starogard Gdański (dalej jako: Prezydent) z 9 maja 2025 r., OPS.SS.5026.DPS.OZ. 1184.2025, w sprawie opłaty za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej.

Skarga została wniesiona w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy:

Decyzją 7 stycznia 2025 r., nr OPS.SS.5026.DPS. 1.2025 skierowano J. W. do Domu Pomocy Społecznej w Stegnie (dalej: DPS) przy ul. Morskiej 11 dla osób w podeszłym wieku. Decyzją Starosty Nowodworskiego w Nowym Dworze Gdańskim nr 2/2025 z 10 stycznia 2025 r. ww. osobę umieszczono od 13 stycznia 2025 r. w DPS w Stegnie na czas nieokreślony.

Postanowieniem z 10 lutego 2025 r. Prezydent Miasta wszczął postępowanie w sprawie ponoszenia odpłatności za pobyt J. W. w DPS.

Decyzją z 9 maja 2025 r. Prezydent ustalił dla skarżącego wysokość odpłatności za pobyt babci, J. W., w DPS w Stegnie za okres od 13 stycznia 2025 r. do 31 stycznia 2025 r. w wysokości 511,78 zł; od 1 lutego 2025 r. do 28 lutego 2025 r. w wysokości 696,08 zł; od 01 marca 2025 r. do 31 marca 2025 r. w wysokości 824,08 zł; od 1 kwietnia 2025 r. w wysokości 809,81 zł miesięcznie. W decyzji wskazano, że odpłatność należy uiszczać w terminie do 10. dnia każdego miesiąca z góry (należność za dany miesiąc) na rachunek bankowy Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Banku [..]., przy czym należność za okres od 13 stycznia 2025 r. do 31 maja 2025 r. w łącznej wysokości 3.651,56 zł należy wpłacić na ww. rachunek bankowy w terminie do 20 czerwca 2025 r.

W uzasadnieniu organ wskazał, że J. W. posiada zstępnych, zatem za osoby zobowiązane do ponoszenia odpłatności za jej pobyt w DPS w równym stopniu uznano dzieci i wnuki, w tym skarżącego, jako wnuka – łącznie 6 osób. Postępowania wobec ustalenia odpłatności dla każdej z tych osób prowadzone są oddzielnie.

Na podstawie wywiadu środowiskowego z 10 marca 2025 r. i zebranej dokumentacji organ ustalił, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną. Łączne wydatki gospodarstwa (woda, telefon, internet, energia, gaz, śmieci, podatek , kredyt hipoteczny) wynoszą 2.622,09 zł. Kryterium dochodowe ustalone zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej

(Dz.U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm.), dalej jako "u.p.s.", w przypadku dwuosobowego gospodarstwa domowego wynosi 1.646,00 zł, tj. 823,00 zł na osobę w rodzinie. Tymczasem w rodzinie skarżącego dochód ten na osobę wynosił: w grudniu 2024 r. - 8.355,09 zł; w styczniu 2025 r- 7.732,09 zł; w lutym 2025 r. 6.727,60 zł. Mając to na uwadze wskazano, że dla ustalenia maksymalnej wysokości opłaty za pobyt członka rodziny w DPS znaczenie ma wyłącznie kwestia dochodu. Jeśli dochód przekracza 300% odpowiedniego kryterium dochodowego na osobę w rodzinie to opłata jest ustalana w wysokości różnicy pomiędzy uzyskanym dochodem, a 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. 300% kryterium dochodowego to kwota uprawniająca organ do nałożenia obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w DPS. Przy czym prawidłowy sposób ustalenia tej opłaty winien polegać na obliczeniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie podmiotu zobowiązanego, poprzez podzielenie sumy dochodów członków rodziny przez ilość członków rodziny, a następnie odjęciu od tej kwoty sumy odpowiadającej 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. W uzasadnieniu Prezydent przedstawił stosowne wyliczenia.

Zdaniem organu ustalone kwoty odpłatności są realne do wnoszenia bez uszczerbku dla możliwości zaspokojenia potrzeb rodziny skarżącego, bowiem kwota pozostająca do dyspozycji rodziny, pozostająca po uwzględnieniu wydatków miesięcznych, pozwala na regulowanie ustalonych odpłatności. Skarżący nie podpisał natomiast umowy w sprawie odpłatności za pobyt babci w DPS, co uprawniało organ do ustalenia tej odpłatności w drodze decyzji administracyjnej. Odnośnie zakresu czasowego odpłatności organ wskazał, że samo zobowiązanie do ponoszenia odpłatności istnieje począwszy od dnia powstania tego obowiązku, czyli z dniem umieszczenia osoby uprawnionej w domu pomocy społecznej, wobec czego decyzja może obejmować okres przed jej wydaniem od momentu umieszczenia babci w DPS.

W odwołaniu do tej decyzji skarżący wniósł o całkowite zwolnienie go z odpłatności za pobyt babci w DPS wskazując, że nie utrzymuje żadnych kontaktów z babcią od wielu lat i ich relacje są wyłącznie formalne. Dlatego strona uważa, że trudno mówić o faktycznym obowiązku alimentacyjnym wynikającym z więzi rodzinnych. Obciążenie kosztami pobytu osoby, która nigdy nie pełniła wobec niego funkcji opiekuńczej, ani nie okazywała zainteresowania, jest nie tylko niesprawiedliwe, ale także krzywdzące emocjonalnie. Ponadto (zdaniem strony) jego sytuacja finansowa nie pozwala na ponoszenie dodatkowych obciążeń.

Na skutek rozpoznania odwołania Kolegium- decyzją z 15 lipca 2025 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji, uznając, że zebrany w sprawie materiał dowodowy potwierdza prawidłowość ustalonych przez Prezydenta wysokości dochodów uzyskiwanych przez rodzinę skarżącego w poszczególnych miesiącach, począwszy od grudnia 2024 r. Strona zresztą nie kwestionuje tych ustaleń.

Organ odwoławczy zaakceptował także oddzielne prowadzenie postępowań wobec każdego ze zobowiązanych wobec J. W. wskazując, że co do zasady należy prowadzić jedno postępowanie wobec wszystkich osób zobowiązanych do wnoszenia opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej, zakończone wydaniem jednej decyzji wobec wszystkich tych osób, a jeżeli organ prowadzi odrębne postępowania wobec każdej z osób zobowiązanych to z wydanych decyzji powinno wynikać w jakiej wysokości i z jakich powodów obciążył tym zobowiązaniem pozostałe osoby. W niniejszym przypadku organ postanowił prowadzić odrębne postępowania w stosunku do poszczególnych osób zobowiązanych, co w ocenie Kolegium uzasadnione jest ekonomiką postępowania. Organ ustalił i wskazał w decyzji wszystkie osoby zobowiązane do ponoszenia opłaty, zobowiązując skarżącego do ponoszenia opłaty w 1/6 części.

Dalej Kolegium wskazało, że obowiązek zstępnego wywodzący się z art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., chociaż pozostaje w funkcjonalnym związku z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego o alimentacji, nie jest obowiązkiem alimentacyjnym, lecz publicznoprawnym ciężarem powstającym z chwilą przyjęcia osoby skierowanej do DPS. Poniesienie tego ciężaru ma na celu pokrycie określanych w trybie administracyjnym kosztów utrzymania mieszkańca w DPS. Jak natomiast prawidłowo ustalił Prezydent, dochód rodziny skarżącego przekracza ustalone kryterium dochodowe, a skarżący odmówił podpisania umowy dotyczącej opłat.

Odnosząc się do argumentacji odwołania Kolegium uznało, że podane okoliczności (spłata kredytu, koszt utrzymania dwóch samochodów, oczekiwanie na narodziny dziecka, wykańczanie mieszkania) nie mogą mieć wpływu na zmianę zaskarżonej decyzji. Nawet bowiem gdyby dochód rodziny podzielić na 3 osoby, nadal przekraczałby on znacznie ustalone kryterium dochodowe. Brak jest przy tym jakichkolwiek podstaw prawnych do odliczania od dochodu rodziny kosztów spłaty kredytu, czy też utrzymywania samochodów. Ponadto, jak również informował organ I instancji, osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, jedynie w szczególnych sytuacjach.

W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku skarżący zarzucił:

naruszenie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572 ze zm.), dalej "k.p.a.", poprzez błędne uznanie, że zasadne jest utrzymanie w mocy wadliwej decyzji ustalającej odpłatność skarżącego za pobyt babci w DPS i niezwolnienie skarżącego z tej odpłatności w całości;

naruszenie art. 64 pkt 7 u.p.s., poprzez brak całkowitego i bezterminowego zwolnienia skarżącego z ponoszenia opłat za pobyt babci w DPS i pominięcie faktu, że organ w ogóle nie rozstrzygnął w zaskarżonej decyzji w kwestii wniosku o zwolnienie skarżącego z odpłatności (odniósł się jedynie do niego lakonicznie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji), pomimo, że skarżący złożył wniosek o zwolnienie z odpłatności oraz spełnia przesłanki do uzyskania zwolnienia z opłat;

naruszenie art. 7, art. 8 oraz art. 77 § 1 k.p.a., poprzez nierozpatrzenie całości materiału dowodowego, co poskutkowało nieprawidłową oceną sytuacji materialnej oraz rodzinnej skarżącego, w tym dotyczącej braku jakichkolwiek więzi rodzinnych z babcią, co skutkowało wydaniem wadliwej decyzji niezwalniającej skarżącego całkowicie i bezterminowo z opłat za pobyt babci w domu pomocy społecznej, pomimo spełnieniu ku temu przesłanek przez skarżącego;

brak przeprowadzenia dostatecznego wywiadu środowiskowego celem ustalenia istotnych dla sprawy okoliczności;

błąd w ustaleniu stanu faktycznego skutkujący niewłaściwym uznaniem, iż w przypadku skarżącego nie zachodzą szczególne sytuacje uzasadniające zwolnienie z opłaty.

Mając to na uwadze skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także o zasądzenie od organu na rzecz strony zwrotu kosztów postępowania, w tym ewentualnych kosztów zastępstwa procesowego.

W uzasadnieniu skarżący stanął na stanowisku, że spełnia przesłanki do całkowitego zwolnienia go z ponoszenia przedmiotowych opłat, bowiem babcia rażąco naruszyła wobec niego oraz innych członków rodziny obowiązki rodzinne. Babcia stosowała przemoc psychiczną i fizyczną względem matki skarżącego oraz innych członków rodziny (o czym mowa w załączonym do skargi oświadczeniu E. G.). Skarżący ostatni kontakt z babcią miał w dniu swojej Komunii Świętej. Od tamtej pory babcia nie utrzymywała jakiegokolwiek kontaktu ze skarżącym, nie interesowała się jego losem. To po stronie babci leżała natomiast odpowiedzialność za utrzymywanie kontaktu ze skarżącym. Babcia nigdy też nie próbowała naprawić swoich błędów i krzywd, które wyrządziła bliskim, w tym matce skarżącego. Nigdy nie zabiegała o kontakt ze skarżącym, ani nie interesowała się jego życiem. Zarówno skarżący, jak i jego bliscy nigdy nie mogli liczyć na wsparcie babci w trudnych chwilach. Aktualnie jest ona dla skarżącego osobą obcą, przy czym to ona sama doprowadziła do całkowitego zerwania więzi rodzinnych ze skarżącym. Jak zaś wskazuje się w orzecznictwie, za rażące naruszenie innych niż obowiązek alimentacyjny obowiązków rodzinnych uznaje się podejmowanie w sposób uporczywy wobec zobowiązanego do wnoszenia opłaty obiektywnie społecznie potępianych działań, takich jak wszczynanie awantur, ubliżanie, rzucanie wyzwisk, używanie przemocy fizycznej, brak jakiegokolwiek zainteresowania losem członka rodziny, zupełny brak wsparcia i pomocy w sytuacjach tego wymagających. Jeżeli wskutek tego rodzaju zachowań pensjonariusz domu pomocy społecznej doprowadził do całkowitego zerwania więzi rodzinnych z obowiązanym do wnoszenia opłaty, będzie można mówić o spełnieniu warunku rażącego naruszenia obowiązków rodzinnych w rozumieniu art. 64 pkt 7 u.p.s., jednakże sam fakt rażącego naruszania obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych nie jest równoznaczny z zaistnieniem przesłanek uzasadniających obligatoryjne, czy całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat. Nawet w tak drastycznych sytuacjach ustawodawca nakazuje organom badać konkretne okoliczności danej sprawy i z ich uwzględnieniem rozważać zasadność, a następnie zakres przyznawanej pomocy.

Zdaniem skarżącego zachowania i zaniechania babci, które były wynikiem celowego i świadomego działania, stanowią podstawę do całkowitego i bezterminowego zwolnienia skarżącego z opłat. Tymczasem organ nie tylko nie odniósł się wyczerpująco do wszystkich powołanych przez skarżącego okoliczności, co nie pozwoliło na zapoznanie się z tokiem rozumowania organu, ale w rozstrzygnięciu w ogóle nie odniósł się do kwestii zwolnienia skarżącego z ponoszenia opłaty za pobyt jego babci w DPS, a jedynie lakonicznie odniósł się w tej materii w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji.

Niezależnie od powyższego skarżący podkreślił, że sytuacja materialna skarżącego nie jest tak dobra, jak ocenił to organ, bowiem małżonkowie posiadają wysokie wydatki, które w dużej mierze pochłaniają wynagrodzenie, w tym kredyt hipoteczny. Trudno uznać za zgodne z zasadami współżycia społecznego, by skarżący kosztem utrzymania swojej rodziny (ponoszenie opłaty wiązałoby się z uszczerbkiem dla możliwości zaspokojenia potrzeb rodziny skarżącego), łożył na opłaty za pobyt w DPS osoby dla niego obcej, z którą nic go nie łączy, która w ogóle me interesowała się jego losem oraz wyrządziła tyle krzywdy jego bliskim.

W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje:

Stosownie do art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1247) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej "p.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. W myśl art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. uchylenie zaskarżonej decyzji w całości albo w części następuje w przypadku stwierdzenia przez sąd naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy (lit. a), naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego (lit. b), innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (lit. c). Ponadto, zgodnie z treścią art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a, zatem uwzględnia w granicach danej sprawy wszelkie naruszenia prawa a także przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozważanym wypadku.

Dokonując kontroli legalności wydanych w niniejszej sprawie decyzji Sąd uznał, że zarówno decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 15 lipca 2025 r., jak i poprzedzająca ją decyzja Prezydenta Miasta Starogard Gdański z 9 maja 205 r. zawierają tego rodzaju uchybienia procesowe i materialne, które powodują, iż decyzje te nie mogą ostać się w porządku prawnym.

Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2024 r., poz. 1283 ze zm.). Jedną z zasad wyrażonych w tej ustawie jest zasada finansowania pomocy społecznej ze środków publicznych. Państwo i samorząd terytorialny nie tylko mają obowiązek wykonywania zadań pomocy społecznej, ale muszą również ponosić związane z tym obciążenia finansowe. Jest to jedna z podstawowych cech odróżniających pomoc społeczną od ubezpieczeń społecznych, które w znacznej części finansowane są ze składek. Uzupełnieniem powyższej zasady jest zasada odpłatności, określająca udział beneficjentów w pokrywaniu kosztów świadczeń pomocy społecznej (tak: I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz, wyd. IV, Wolters Kluwer Polska, 2017). W piśmiennictwie zauważa się również, że obowiązki rodzinne wyprzedzają powinności państwa. Jeżeli zatem istnieją osoby, które zgodnie z obowiązkiem alimentacji mogą dostarczyć osobie potrzebującej niezbędnych środków utrzymania, to ich powinności wyprzedzają świadczenia z pomocy społecznej (tak: I. Sierpowska, Pomoc społeczna jako administracja świadcząca. Studium administracyjnoprawne, Wolters Kluwer Polska, 2012).

Z poszczególnych przepisów omawianej ustawy wynika, że osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu, której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej (art. 54 ust. 1). Wydatki związane z zapewnieniem całodobowej opieki mieszkańcom oraz zaspokajaniem ich niezbędnych potrzeb bytowych i społecznych w całości pokrywa dom pomocy społecznej (art. 58 ust. 1). Pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca. Koszt ten jest ustalany przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta), starostę lub marszałka województwa, w zależności od zasięgu domu pomocy społecznej (art. 60 ust. 1 i 2).

Natomiast kluczowy dla niniejszej sprawy jest przepis art. 61 u.p.s., który statuuje zamknięty krąg osób zobowiązanych do ponoszenia opłat z tytułu pobytu w domu pomocy społecznej w następującej kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,

2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,

3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (art. 61 ust. 1 u.p.s.).

W przypadku niewywiązywania się tych osób z obowiązku opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej, ustalonego w decyzji lub umowie, o której mowa w art. 103 ust. 2, opłaty te zastępczo wnosi gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Wydatki gminy podlegają ściągnięciu w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (art. 61 ust. 3 u.p.s.).

W odniesieniu do tych regulacji w orzecznictwie wskazuje się, że kolejność ponoszenia opłat za pobyt w domu pomocy społecznej określona w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. jest wynikiem tego, że obowiązek ponoszenia opłat za pobyt krewnego w domu pomocy społecznej ma wyraźnie alimentacyjny charakter, co determinuje sposób wykładni tego przepisu. Mimo więc braku wyraźnego odwołania w ustawie do regulacji ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy

(Dz.U. z 2023 r., poz. 2809 ze zm.), dalej jako: "k.r.o.", przy wykładni przepisów u.p.s. możliwe i zasadne jest sięgnięcie do rozwiązań zawartych w k.r.o. (por. uchwała składu 7 sędziów NSA z 11 czerwca 2018 r. sygn. akt I OPS 7/17, publ. ONSAiWSA 2018/5/77; wyroki NSA z 23 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1109/20 i

I OSK 1162/20, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, https://orzeczenia.nsa.gov.pl).

I tak, zgodnie z art. 128 k.r.o. obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Dalej w art. 129 § 1 i 2 k.r.o. sprecyzowano, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi, natomiast krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Wreszcie, w art. 132 k.r.o. wskazano, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.

Zarówno więc w k.r.o., jak i powołanym art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. przewidziano, że obowiązek alimentacyjny – w tym wypadku związany z ponoszeniem opłat za pobyt członka rodziny w domu pomocy społecznej – obciąża w pierwszej kolejności małżonka, a dopiero w następnej kolejności zstępnych przed wstępnymi. Omawiany obowiązek nie powstaje zatem równocześnie po stronie osób wymienionych w ww. przepisie, ale w określonej w nim kolejności (por. wyrok NSA z 15 stycznia

2010 r., sygn. akt I OSK 1171/09, CBOSA) Przy czym, obowiązek osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi w całości albo w części (zob. wyroki WSA w Gliwicach z 18 grudnia 2024 r., sygn. akt II SA/Gl 850/24; z 27 listopada 2025 r., sygn. akt II SA/Gl 1133/25, CBOSA). Oznacza to, że w pierwszej kolejności zobowiązanymi do ponoszenia opłat są zstępni w tym samym, najbliższym stopniu, przed zstępnymi w dalszym stopniu. Zatem w pierwszej kolejności do ponoszenia opłat za pobyt rodzica w domu pomocy społecznej zobowiązane są jego dzieci. Dopiero w sytuacji, gdy zobowiązani w bliższej kolejności nie są w stanie ponieść, uwzględniając stosowne uregulowania w tym zakresie, pełnej wysokości opłat, to można dochodzić w pozostałym zakresie opłat od zobowiązanych w dalszym stopniu, tj. wnuków (zob. wyrok WSA we Wrocławiu z 7 maja 2025 r., sygn. akt IV SA/Wa 21/25; NSA z 20 maja 2015 r., sygn. akt I OSK 3029/13, CBOSA).

Równocześnie należy mieć na uwadze, że o ile w przypadku obowiązku alimentacyjnego, jako instytucji prawa prywatnego, wyłącznie od osoby uprawnionej zależy, czy podejmie kroki prawne w celu przekształcenia obowiązku alimentacyjnego w konkretne zobowiązanie, z którego będzie wynikać świadczenie alimentacyjne, o tyle w przypadku obowiązku ponoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej, jako instytucji prawa publicznego, organ zobowiązany jest podjąć stosowne kroki prawne celem skonkretyzowania tego obowiązku w konkretne zobowiązanie (zob. wyrok NSA z 21 lutego 2020 r. sygn. akt I OSK 935/19, CBOSA).

Przenosząc powyższe na grunt niniejszej sprawy należy wskazać, że ustalając opłatę za pobyt krewnego w domu pomocy społecznej dla członków rodziny, organ administracji w pierwszej kolejności powinien jednoznacznie ustalić dane tych osób i stopień ich pokrewieństwa. W niniejszej sprawie Prezydent wskazał, a ustalenia te przyjęło Kolegium, że osoba umieszczona w DPS, J. W., posiada zstępnych – dwie córki i czworo wnucząt. Jednakże, mimo zapisu w decyzji, że krąg tych osób i ich dane ustalono "na podstawie posiadanej dokumentacji", to dokumenty takie nie znalazły się w aktach sprawy. Niemniej, ze względu na to, że skarżący nie zakwestionował, iż jest wnukiem J. W., a jego matka – E. G. - jej córką, Sąd przyjął te ustalenia. Jednocześnie jednak należy zwrócić organowi uwagę, że dla prawidłowej realizacji obowiązku zbierania materiału dowodowego i poddania całego materiału dowodowego wnikliwej ocenie, konieczne było zebranie pełnej dokumentacji źródłowej dotyczącej krewnych J. W. Konieczne też było wykazanie, że J. W. jest wdową, skoro w kręgu osób zobowiązanych do ponoszenia przedmiotowej opłaty organ nie wskazał małżonka.

Uwzględniając zatem ustalenia organów, że J. W. ma dwie córki, Sąd stwierdził, że w świetle art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. nie było możliwe – bez szczegółowego uzasadnienia, jednoczesne nałożenie obowiązku ponoszenia opłat za jej pobyt w domu pomocy społecznej na córki oraz dalszych zstępnych w ustalonych, równych udziałach. Dzieci oraz wnuki są bowiem krewnymi w tej samej linii, lecz w innym stopniu, co oznacza, że organ powinien był obciążyć opłatą (w przypadku braku małżonka, lub gdy nie może on ponosić opłat) najpierw zstępnych w pierwszym najbliższym stopniu, czyli dzieci (w tej sprawie dwie córki), a dopiero gdyby zobowiązani w najbliższej kolejności nie byli w stanie ponosić pełnej wysokości opłat, mógł dochodzić opłat w pozostałym zakresie od zobowiązanych w dalszym stopniu, tj. wnuków.

W niniejszej sprawie Prezydent - wyliczając odpłatność za pobyt J. W. w domu pomocy społecznej, po odjęciu odpłatności ponoszonej przez nią samą, pozostałą kwotę podzielił po równo na 6 osób, tj. dwie córki i czworo wnucząt. Czyniąc to nie wykazał jednak w jakikolwiek sposób, że córki nie są w stanie ponieść całej kwoty opłaty za pobyt przypadającej na krewnych podopiecznej, lub też jakiejś jej części, i że zasadne jest dochodzenie pozostałej części opłaty także od dalszych zstępnych, czyli wnuków.

Tymczasem w świetle przedstawionej powyżej wykładni art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., obowiązkiem organu, który ustalił krąg krewnych, średni miesięczny koszt pobytu osoby w DPS oraz to, jaką kwotę sam podopieczny jest w stanie regulować, było w dalszej kolejności zbadanie, czy zstępni w pierwszym - najbliższym stopniu są w stanie pokryć pozostałą część kosztów utrzymania krewnego.

Brak takich ustaleń w niniejszej sprawie stanowi o istotnym naruszeniu art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., a w konsekwencji i art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s., które doprowadziło do co najmniej przedwczesnego obciążenia skarżącego obowiązkiem ponoszenia opłaty za pobyt babki w DPS.

Sąd uznał także, że Kolegium - akceptując za organem I instancji, iż skarżący jest zobowiązany do ponoszenia przedmiotowej odpłatności, w żaden sposób nie odniosło się do wniosku strony o zwolnienie z tej opłaty, a co w opinii Sądu było obowiązkiem organu. Należy bowiem zauważyć, że zgodnie z art. 64 pkt 1-7 u.p.s., osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli:

1) wnoszą opłatę za pobyt innych członków rodziny w domu pomocy społecznej, ośrodku wsparcia lub innej placówce;

2) występują uzasadnione okoliczności, zwłaszcza długotrwała choroba, bezrobocie, niepełnosprawność, śmierć członka rodziny, straty materialne powstałe w wyniku klęski żywiołowej lub innych zdarzeń losowych;

3) małżonkowie, zstępni, wstępni utrzymują się z jednego świadczenia lub wynagrodzenia;

4) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty jest w ciąży lub samotnie wychowuje dziecko;

5) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty lub jej rodzic przebywała w rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka lub placówce opiekuńczo-wychowawczej, na podstawie orzeczenia sądu o ograniczeniu władzy rodzicielskiej osobie kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańcowi domu;

6) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty przedstawi wyrok sądu oddalający powództwo o alimenty na rzecz osoby kierowanej do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu;

7) osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty.

W orzecznictwie zaś przyjmuje się, że jeżeli już na etapie przekształcania obowiązku w zobowiązanie pojawiają się przesłanki do zastosowania instytucji zwolnienia z opłaty, trudno w nowym stanie prawnym podać racjonalne argumenty za koniecznością wydawania dwóch odrębnych decyzji: o ustaleniu opłaty (art. 61 u.ps.) oraz o zwolnieniu z jej ponoszenia (art. 64 u.p.s.). W aktualnym stanie prawnym istnieje zatem możliwość orzekania o zwolnieniu od opłat łącznie z ustaleniem tej odpłatności, o ile oczywiście strona złoży w tym zakresie stosowny wniosek na tym etapie postępowania. (por. wyrok NSA z 11 marca 2022 r., sygn. akt I OSK 1644/21; wyroki WSA w Białymstoku z 7 kwietnia 2022 r., sygn. akt II SA/Bk 820/21; WSA w Lublinie z 9 czerwca 2022 r., sygn. akt II SA/Lu 165/22, CBOSA). Nadal dopuszczalne jest też wydawanie dwóch odrębnych decyzji, jeżeli byłoby to uzasadnione okolicznościami sprawy - gdy wniosek o zwolnienie z opłaty został złożony już po zakończeniu postępowania w sprawie ustalenia opłaty poprzez wydanie decyzji ostatecznej w tym przedmiocie. W niniejszej sprawie taki wypadek jednak nie występuje, bowiem wniosek został złożony w odwołaniu, a Kolegium, odnosząc się do kwestii wniosku strony o ulgę z art. 64 u.p.z.p., w swojej decyzji lakonicznie wskazało tylko, że zwolnienie z opłaty może nastąpić jedynie w wyjątkowych sytuacjach bez rozstrzygnięcia samego wniosku oraz uzasadnienia w tym zakresie i odniesienia się do okoliczności podnoszonych przez stronę (rażące naruszenie obowiązków rodzinnych przez babkę). Zasadny więc okazał się również zarzut naruszenia art. 64 pkt 7 u.p.s. w tej sprawie.

Mając to wszystko na uwadze należało uznać, że orzekające w sprawie organy błędnie uznały, że zobowiązanym do ponoszenia odpłatności jest skarżący, bowiem ustalenie takie nie wynika z zebranego materiału dowodowego. W szczególności brak jest jakichkolwiek dowodów na przeprowadzenie w tej sprawie badania możliwości finansowych zstępnych w najbliższym stopniu, tj. córek J. W. Bez takich czynności nie było możliwe nałożenie obowiązku w równych częściach na córki podopiecznej DPS i jej wnuki, w tym skarżącego, jako zstępnego w drugim stopniu (wnuk).

Ponadto Kolegium, wbrew obowiązkowi, nie rozpatrzyło należycie wniosku strony o zwolnienie jej z ponoszenia opłaty zawartego w odwołaniu.

Wszystko to prowadzi do wniosku, że postępowania organów obarczone były naruszeniami art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., a także art. 61 ust. 1 pkt 2 i art. 64 u.p.s., które miały wpływ na wynik sprawy, gdyż doprowadziły do decyzji nakładającej na skarżącego obowiązek partycypowania w opłatach za pobyt babki w DPS, choć postępowanie administracyjne nie wykazało podstaw do nakładania tego obowiązku na dalszych zstępnych podopiecznej.

Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną decyzję Kolegium z 15 lipca 2025 r., jak i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta z 9 maja 2025 roku.

W ponownie prowadzonym postępowaniu organy związane będą oceną prawną wyrażoną w niniejszym wyroku (art. 153 p.p.s.a.). W szczególności konieczne będzie ustalenie sytuacji majątkowej najbliższych zstępnych J. W. i zbadania, czy są oni w stanie ponosić całą odpłatność za jej pobyt w DPS, zaś dopiero w razie wykazania, że ich sytuacja finansowa na to nie pozwala, możliwe będzie obciążenie tym obowiązkiem dalszych krewnych zgodnie z przedstawioną wykładnią art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. W aktach sprawy winny znaleźć się także dokumenty potwierdzające sytuację dochodową mieszkanki DPS, jak również innych osób zobowiązanych potencjalnie do ponoszenia kosztów jej pobytu w DPS, celem zweryfikowania zasadności rozstrzygnięcia i oceny "możliwości" poszczególnych osób w ponoszeniu kosztów związanych z jej pobytem w DPS. Organy powinny mieć też na uwadze, że także na tym etapie postępowania są zobowiązane do rozpatrzenia wniosku osoby potencjalnie zobowiązanej do ponoszenia opłat o zwolnienie jej z tych opłat, jeżeli takowy zostanie złożony.