Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Waldemar Śledzik (spr.), Sędzia WSA Joanna Kube, Sędzia WSA Joanna Kruszewska-Grońska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 listopada 2022 r. sprawy ze skargi E. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2022 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...]; 2. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz strony skarżącej E. B. kwotę 497 (słownie: czterysta dziewięćdziesiąt siedem) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwane dalej także jako: "Organ"; "Prezes ZUS") decyzją z dnia [...] marca 2022 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z późn. zm., zwanej dalej "k.p.a."), po rozpatrzeniu wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy E. B. (dalej także jako: "Strona"; "Skarżąca"), od decyzji z dnia [...] lutego 2022 r., nr [...] o odmowie przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2018 r. poz. 1270, z poźn. zm. - zwanej dalej także: "ustawa o emeryturach i rentach z FUS"), utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję.

W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie.

Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wskazał, że w przedmiotowej sprawie świadczenie w drodze wyjątku nie może być przyznane wnioskodawczyni, bowiem nie stwierdzono istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których nie nabyła uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Strona nie wykazała, aby niespełnienie warunków do świadczenia w trybie zwykłym spowodowane było okolicznościami, na które ubezpieczona nie miała wpływu.

W toku postępowania ustalono, iż z akt sprawy wynika, że dwuosobowej rodziny Strony wynosi 3.104,63 zł, co powoduje, że dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie wynosi 1552,32 zł, a w konsekwencji, nie można stwierdzić, że Strona pozostaje bez niezbędnych środków do utrzymania. Organ wyjaśnił przy tym, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej.

W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od [...] marca 2022 r. wynosi 1338,44 zł brutto.

Podkreślił też, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym "wydatkami".

Dlatego też Organ uznał, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, że nie ma podstaw do przyznania Stronie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku.

Decyzja Prezesa ZUS z dnia [...] marca 2022 r. stała się przedmiotem skargi E. B. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, w której reprezentujący Stronę pełnomocnik zarzucił skarżonej decyzji błąd w ustaleniach faktycznych, polegających na tym, że Organ nieprawidłowo obliczył dochód dwuosobowej rodziny Skarżącej, którego średnia z trzech ostatnich miesięcy nie wynosi – jak przyjął Organ - 1552.32 zł, tylko wynosi 983,80 zł. Tym samym nie jest zasadne ustalenie Organu, że Skarżąca ma środki niezbędne dla swojego utrzymania.

Pełnomocnik Skarżącej podniósł, że w dniu [...].11.2021 r. Komisja Lekarska ZUS orzekła o całkowitej niezdolności Skarżącej do pracy do [...].11.2024 r. Obecnie Skarżąca nie pracuje, a środkami utrzymania są wyłącznie zarobki jej męża. Mąż skarżącej – M. B. w ciągu ostatnich 3 miesięcy uzyskał średni dochód brutto w wysokości 1967,60 zł (dochód za styczeń - 0 zł, dochód za luty - 3266,60 zł brutto, dochód za marzec 2636,20 zł brutto).

W związku z czym dochód na jedną osobę w rodzinie Skarżącej w ciągu ostatnich 3 miesięcy wyniósł 983, 80 zł brutto. Ponadto w 2021 roku mąż skarżącej uzyskał dochód w wysokości 27 566, 29 zł, czyli 2 297,19 zł miesięcznie (1 148, 60 zł na jedną osobę), a więc bez względu na przyjęty okres będący podstawą obliczenia niezbędnych środków do życia, wykazano że Skarżąca takowych nie posiada, co wynika z kopii PIT za 2021r.

W konsekwencji, dokonując porównania dochodu na osobę w rodzinie Skarżącej z wysokością najniższej emerytury, należało stwierdzić, że Skarżąca nie posiada niezbędnych środków utrzymania i dlatego spełnia warunki do przyznania w drodze wyjątku renty z tytułu niezdolności do pracy.

W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Odnosząc się do argumentów przedstawionych w skardze Organ wyjaśnił, że prawidłowo ustalił stan faktyczny także w zakresie obliczenia dochodu dwuosobowej rodziny Skarżącej oraz, że posiadał dane dotyczące dochodu M. B. na dzień wydania zaskarżonej decyzji z jego konta ubezpieczeniowego w ZUS.

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje:

Na wstępie należy wskazać, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana przez Sąd na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do obowiązującego od dnia 15 sierpnia 2015 r. nowego brzmienia przepisu art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 329, ze zm. – zwaną dalej "P.p.s.a.").

Zgodnie z przywołanym art. 119 pkt 2 p.p.s.a., sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy.

W niniejszej sprawie wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie art. 119 pkt 2 P.p.s.a. złożyła Skarżąca (k. 31 akt sądowych), przy braku sprzeciwu Organu.

Zgodnie z art. 120 P.p.s.a., w trybie uproszczonym sąd rozpoznaje sprawy na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów.

Rozpoznając przedmiotową sprawę Sąd wskazuje, że na podstawie art. 184 Konstytucji RP, w związku z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. - Dz. U. z 2021 r., poz. 137, ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne (oraz odpowiednio na postanowienia).

Powyższa kontrola dokonywana jest według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonego aktu administracyjnego, na podstawie materiału dowodowego zebranego w toku postępowania administracyjnego.

W wyniku takiej kontroli decyzja (postanowienie) może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a), b) i c) p.p.s.a.).

Sprawując kontrolę w oparciu o powołane kryterium zgodności z prawem sąd administracyjny orzeka na podstawie akt sprawy administracyjnej, biorąc pod uwagę stan faktyczny i prawny istniejący w dacie wydania ocenianej decyzji, nie uwzględniając okoliczności, które zaistniały w okresie późniejszym. Należy przy tym podkreślić, że sąd administracyjny nie ustala stanu faktycznego, a jedynie wskazuje, które ustalenia organu zostały przez niego przyjęte, a które nie (por. wyrok NSA z dnia 6 lutego 2008r., sygn. akt II FSK 1665/06, opublikowany - podobnie jak pozostałe przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych - w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: http://cbois.nsa.gov.pl).

Jednocześnie, zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. (w brzmieniu obowiązującym od dnia 15 sierpnia 2015r.) Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a p.p.s.a. (który w nin. sprawie nie ma zastosowania).

Badając legalność zaskarżonego aktu w świetle wskazanych kryteriów Sąd uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie albowiem zaskarżona decyzja Prezesa ZUS narusza przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia.

W ocenie Sądu należało podzielić zarzut skargi, że Prezes ZUS nieprawidłowo ustalił dochód przypadający na jedną rodzinę w ciągu ostatnich 3 miesięcy poprzedzających wydanie zaskarżonej decyzji.

W punkcie wyjścia rozważań Sąd porządkowo przypomina, że stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie.

Bezspornym jest przy tym, że świadczenie w drodze wyjątku nie ma charakteru "roszczeniowego", jest finansowane z budżetu państwa, a jego przyznanie następuje w ramach tzw. uznania administracyjnego. Możliwość orzekania według uznania administracyjnego nie jednak oznacza pozostawienia Prezesowi ZUS całkowitej swobody w tym zakresie.

Jak słusznie zauważa Organ, z przepisu art. 83 ust. 1 ww. ustawy wynikają przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia, przy czym dopiero łączne spełnienie wszystkich przesłanek może stanowić podstawę przyznania przedmiotowego świadczenia.

Jednocześnie zauważyć należy, że zgodnie z art. 124 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS, w postępowaniach w sprawach o świadczenia w drodze wyjątku, Prezes ZUS ma obowiązek stosować przepisy k.p.a., chyba że ustawa stanowi inaczej. Zatem podejmując decyzję, organ jest związany rygorami procedury administracyjnej w zakresie prowadzenia postępowania administracyjnego i orzekania. Oznacza to, że podstawowym obowiązkiem organu jest dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego sprawy. Ustalenie okoliczności faktycznych jest bowiem zawsze zagadnieniem kluczowym i pierwszoplanowym, a także niezbędnym elementem zastosowania normy prawa materialnego.

Prowadząc postępowanie administracyjne, organ winien zatem realizować zasadę czynnego udziału strony w postępowaniu (art. 10 § 1 k.p.a.) oraz zasadę dochodzenia do prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.), a związku z tym winien wyczerpująco zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały zgromadzony w sprawie materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a.) oraz starannie uzasadnić podjęte rozstrzygnięcie - zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Podkreślić należy, że uzasadnienie decyzji, wydanej w oparciu o uznanie administracyjne, ma istotne znaczenie z punktu widzenia zasady przekonywania wyrażonej w art. 11 k.p.a. Zasada ta stanowi, iż organy administracji publicznej powinny wyjaśnić stronom zasadność przesłanek, jakimi kierują się przy załatwianiu sprawy.

W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie Prezes ZUS, ponownie rozstrzygając sprawę, uchybił wskazanym powyżej obowiązkom procesowym, bowiem nie rozpatrzył w sposób pełny i wnikliwy materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie w świetle przesłanki "nie ma niezbędnych środków utrzymania" - w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Na wstępie podkreślenia wymaga, że przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania nie została w komentowanej ustawie zdefiniowana. W tym stanie rzeczy, zgodnie zaś z ugruntowanym stanowiskiem prezentowanym w orzecznictwie sądowoadministracyjnym dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 kwietnia 2014 r., sygn. akt I OSK 121/14; z dnia 15 listopada 2012 r., sygn. akt I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r., sygn. akt I OSK 292/11).

Jeżeli zatem średnia kwota przypadająca na osobę w rodzinie małoletnich przewyższa najniższe świadczenie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, to niepodobna przyjąć, aby nie mieli oni zaspokojonych podstawowych potrzeb życiowych.

Jak wynika z treści zaskarżonej decyzji oraz odpowiedzi na skargę, taki sposób wykładni omawianej przesłanki podziela również Organ.

W tym stanie rzeczy, ponieważ kwestia ta jest niesporna między stronami, a jednocześnie takie rozumienie przesłanki "niezbędnych środków utrzymania" odpowiada prawu, Sąd odstępuje od dalszych rozważań w tej kwestii, podzielając przytoczoną wyżej linię orzeczniczą NSA, zgodnie z którą dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy posiadane przez wnioskodawcę środki utrzymania oceniać na tle wysokości minimalnej emerytury, renty z tytułu całkowitej niezdolności do pracy i renty rodzinnej.

Spór w nin. sprawie dotyczy jedynie więc ustaleń faktycznych na powyższą okoliczność, gdyż zdaniem Organu, prawidłowo ustalił wysokość dochodu Skarżącej w tym zakresie, co kwestionuje Skarżąca.

W ocenie Sądu, analiza akt sprawy upoważnia do stwierdzenia, że Organ, mimo iż powołuje się na ustalenia co do wysokości dochodów wynikające z akt ZUS tj. wydruku na k. 165-170, to jednak nieprawidłowo przyjął w zaskarżonej decyzji, że "(...) dochód (Strony – przyp. Sądu) dwuosobowej rodziny wynosi 3.104,63 zł" jako średnie wynagrodzenie męża Strony z ostatnich 3 miesięcy, co powoduje, że "dochód na jedną osobę w rodzinie wynosi 1552,32 zł".

Sąd stwierdza, że z zaświadczenia o zarobkach męża Skarżącej, wystawionego przez pracodawcę tj. Spółkę "[...]" sp. z o.o. z siedzibą w [...] wynika, iż dochód w/wym za miesiąc styczeń 2022r. wyniósł: 0 zł; za miesiąc luty 2022r.: 3266,60 zł (brutto); za miesiąc marzec 2022r.: 2636,20 zł (por. k. 179 akt adm. sprawy). Dalej Sąd stwierdza, że również z powoływanego przez Organ "konta ubezpieczonego" M. B., wynika, że w/wym za miesiąc styczeń 2022r. z tytułu zatrudnienia u wskazanego pracodawcy nie miał przychodów (por. k. 169 akt adm. sprawy).

W związku z powyższym rację ma Skarżąca, że dochód na jedną osobę w rodzinie Skarżącej w ciągu ostatnich 3 miesięcy przed wydaniem zaskarżonej decyzji, wbrew twierdzeniom Organu, nie wynosił 1552,32 zł (jak przyjął Organ w zaskarżonej decyzji), lecz 983,80 zł brutto.

Co więcej, także analiza dochodów rodziny Skarżącej za cały rok 2021r. wykazuje, że skoro mąż Skarżącej (jako jedyny pracujący w rodzinie) uzyskał dochód w wysokości 27 566, 29 zł (co wynika z kopii PIT za 2021r.), czyli 2 297,19 zł miesięcznie (tj. 1 148, 60 zł na jedną osobę), to przyjąć należy, że bez względu na przyjęty okres będący podstawą obliczenia niezbędnych środków do życia, dochód na jedną osobę w rodzinie Skarżącej nie przekroczył kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca wynosiła 1338,44 zł.

W świetle powyższych ustaleń Sąd uznał, że zaskarżona decyzja wydana z naruszeniem art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a., bez należytego rozważenia wskazanych wyżej okoliczności, które mogły mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy.

Rozpatrując ponownie wniosek o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych będzie obowiązany, mając na względzie treść przepisu art. 7, art. 9, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., wyjaśnić wskazane wątpliwości i dokonując oceny całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, wydać decyzję, zawierającą uzasadnienie odpowiadające wymaganiom określonym w art. 107 § 3 k.p.a.

Mając na względzie powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.

O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 205 § 2 P.p.s.a., zasądzając na rzecz Skarżącej od Prezesa ZUS koszty zastępstwa procesowego wraz z uiszczoną opłatą od pełnomocnictwa, w łącznej wysokości 497 zł.